سەناتتىڭ بيىلعى جىلعى سوڭعى وتىرىسى ءوتتى

كەشە قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن پارلامەنت سەناتىنىڭ بيىلعى جىلعى سوڭعى جالپى وتىرىسى بولدى. وندا پالاتا توراعاسى مەرەيتويلى جىلدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى جانە سەناتتىڭ اتقارعان جۇمىستارىنا قىسقاشا شولۋ جاساپ ءوتتى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندە مەجەلى كەزەڭ بولعان 2016 جىلدى تاريح قويناۋىنا شى­عارىپ سالا وتىرىپ, بۇل جىل – قازاق­ستان حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىكتى نى­عايتۋ جولىنداعى ولشەۋسىز ەڭ­بەگىنىڭ شيرەك عاسىرلىق بەلەسىن قورى­تىندىلاعان مەرەيلى جىل بولدى دەپ ايتا الامىز, دەدى. ودان ءارى ول جۋىردا پارلامەنت قابىلداعان اسا ماڭىزدى ساياسي-قۇقىقتىق قۇجات – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى دەكلاراتسياسىندا قازاقستاننىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى مەن جەمىستەرى ايشىقتالىپ, تاۋەل­سىز­دىكتى قالىپتاستىرۋعا ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ پرەزيدەنتى, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ كەمەڭگەرلىك قىزمەتىنە تاريحي باعا بەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى. ال سەناتتىڭ اتقارعان جۇ­مىس­تارىنا توقتالعاندا ۇكىمەت­پەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس جۇرگىزە وتىرىپ, 57 زاڭدى ۋاقتى­لى قابىلداپ, پالاتا ءوزىنىڭ كونس­تي­تۋتسيالىق وكىلەتتىگىن ابىرويمەن اتقارعانىن ايتتى. «تۇتاستاي العاندا, ۇستىمىزدەگى جىلى پار­لامەنت قابىلداعان 100-دەن اسا زاڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى, سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ورلەۋىن كوزدەيتىن ستراتەگيالىق باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ زاڭنامالىق نەگىزىن تولىق قالىپتاستىردى», دەي كەلىپ, سەناتتا حالىقتى تولعاندىرىپ جۇرگەن بىرقاتار ماڭىزدى ءىس-شارا­لار وتكەنىن دە اتاپ ءوتتى. «ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياسي باستامالارىن قولداۋ ماقساتىمەن شەت مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتەرى­مەن ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدە­تۋگە ەرەكشە ءمان بەرىلدى. وتكى­زىل­­گەن كەزدەسۋلەر مەن حالىق­ارا­­لىق ءىس-شارالار ءوزارا ءتيىم­دى ىنتىماقتاستىقپەن پارلا­مەنت­ارالىق بايلانىستاردى ودان ءارى نىعايتۋعا ىقپال ەتكەنى ءسوزسىز. سونداي-اق, سەناتتىڭ باستاماسىمەن الەم ەلدەرى پارلامەنتتەرى مەن ءدىن وكىلدەرىنىڭ, تانىمال سايا­سات­كەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن تەر­روريزمنىڭ الدىن الۋداعى دىندەر­دىڭ رولىنە ارنالعان حالىق­ارالىق كونفەرەنتسيا ويداعىداي ءوتتى. ەلباسىنىڭ «الەم. XXI عاسىر» تاريحي ماني­فەسىنىڭ ماڭىزى مەن يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا ارنال­عان سەناتتىڭ ۇيىمداستىرۋى­مەن وتكەن اۋقىمدى حالىقارا­لىق كونفەرەنتسيا قازاقستان­نىڭ جاھاندىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جونىندەگى باستامالارىنىڭ وزەكتىلىگىن اي­شىقتاي ءتۇستى», – دەدى توراعا. پالاتانىڭ الداعى ۋاقىت­تاعى جۇمىستارى تۋرالى ايتا كەلىپ, ق.توقاەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان سالتانات­تى جيىنداعى پرەزيدەنتتىڭ سوزىندە پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلعانىن ەسكە سالدى. «الداعى ۋاقىتتا, وسى ما­ڭىزدى ماسەلە جان-جاقتى زەردە­لەنىپ, ءتيىستى زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ بويىنشا ۇسىنىستار ءازىر­لەنەتىن بولادى. سەناتورلار مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ودان ءارى جاڭعىرتۋدى كوزدەيتىن ما­ڭىزدى زاڭ جوبالارىمەن جۇمىس­تى كاسىبي تۇرعىدا اسقان جاۋاپ­كەرشىلىكپەن جۇرگىزەتىنىنە مەن كامىل سەنەمىن», – دەدى پالاتا باسشىسى. سونىمەن قاتار, ول قاڭ­تاردىڭ 4-ءى مەن 13-ءى ارالىعىندا دەپۋتاتتاردىڭ وڭىرلەرگە ساپارى جوسپارلانىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. «وتكىزىلەتىن كەزدەسۋلەر بارىسىندا پارلامەنت قابىلداعان زاڭ­داردى حالىققا جان-جاقتى ءتۇسىن­دىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ قاجەت. قابىلدانعان جاڭا زاڭداردىڭ ەرە­ج­ەلەرىنە, اسىرەسە, الەۋمەتتىك سالا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, قارجى, سالىق, تۇرعىن ءۇي جانە تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرىنە باسا نازار اۋدارعان ءجون», – دەدى ق.توقاەۆ. ءسوزىنىڭ سوڭىندا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ارىپتەستەرىن جاڭا جىلمەن قۇتتىقتادى. كۇن تارتىبىنە سايكەس, قارالعان ماسەلەلەر اراسىندا ءماجىلىس ماقۇل­داعان «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭ جوباسى ءبىرشاما پىكىر­لەر تۋدىردى. دەپۋتاتتاردىڭ باستا­ما­شىلدىعىمەن دايىندالعان بۇل زاڭ جوباسى تۋرالى بايانداما­نى ونىڭ نەگىزگى اۆتورى, ءماجىلىس دەپۋتاتى جەكسەنباي دۇيسەباەۆ جاسادى. ول قازىرگى تاڭدا اۋىل شارۋاشىلىعىنا تيەسىلى جەرلەردىڭ 70 پايىزى مال باعىلاتىن جايىلىمداردىڭ ۇلەسىندە ەكەنىن ايتتى. سونىڭ 43 پايىزى عانا قالىپتاسقان جايىلىمدار ەكەن. ونىڭ 27 ملن گەكتارى توزعان, ياعني دەگراداتسياعا ۇشىراعان جانە بۇل كولەم جىلدان جىلعا ۇلعايۋ ۇستىندە, دەدى بايانداماشى. ال 100 ملن گەكتارلىق جايىلىمدىق القاپ وسى كۇنگە دەيىن اينالىمعا ەنبەي, ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ۇلە­سىن قوسپاۋدا. مالدىڭ 70 پايىزى تەك اۋىل ماڭىنا جاقىن جەر­لەردە عانا جايىلادى. جاز اي­لارى­ندا مالعا كەرەك جەم-ازىق كولەمى 30-40 پايىزعا دەيىن تومەن­دەپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىم­دەرىن وندىرۋشىلەردىڭ مال باسىن كوبەيتۋلەرىنە كەدەرگى بولىپ وتىر. وسىلاي دەگەن ج.دۇيسەباەۆ ايتىلعانداردىڭ ءبارى جايىلىمداردى پايدالانۋ سالاسىنداعى قوعامدىق قاتىناستاردى زاڭنا­مالىق تۇرعىدان رەتتەۋدىڭ جوق­تى­عىنا بايلانىستى بولىپ وتىر­عانىن اتاپ كورسەتتى. كەلەسى كەزەكتە ول «جايىلىمدار تۋرالى» دەربەس زاڭنىڭ قاجەتتىگى تۋىپ, دەپۋتاتتاردىڭ باستا­ما­شىلدىعىمەن ول ازىرلەنگەنىن جەتكىزدى. زاڭ جوباسى جايىلىمداردى رەتتەۋ, ۇيىمداستىرۋ, جوسپارلاۋ جانە باسقارۋ جۇيەلەرى سياق­تى ءتورت باستى باعىتتى قام­تيدى ەكەن. سۇراق بەرۋ ءراسىمى باستالعاندا سەناتور سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ تالقىلاۋعا قاتىسىپ وتىرعان اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆتان مال باسىنىڭ ءنورماتيۆى بەلگىلەنەتىنىنە بايلانىستى جۇمىستار باستالدى ما دەپ سۇرادى. وعان نورماتيۆ 2015 جىلى بەلگىلەنگەنى ايتىلدى. سەناتور ءالي بەكتاەۆ بايانداماشىدان ەلدى مەكەن­دەر اراسىنداعى توزىعى جەت­كەن جايىلىمداردى مەملەكەتكە قايتارۋ تەتىكتەرى زاڭدا قاراس­تىرىلعان با دەپ سۇرادى. وعان ج.دۇيسەباەۆ ەلدى مەكەندەر ارا­سىن­داعى جايىلىمدار كولەمى ورتا ەسەپپەن 20 ملن گەكتارعا جۋىق ەكە­نىن ايتا كەلىپ, بۇل ماسەلە وسى زاڭ­مەن رەتتەلەتىنىن جەتكىزدى. الاي­دا, ناقتى تەتىكتەرىن اتاعان جوق. زاڭ جوباسىن تالقىلاۋعا دا بىرنەشە سەناتور قاتىستى. سونىڭ ىشىندە قۋانىش ايتاحانوۆ ءوزىنىڭ كوزقاراسىنشا زاڭ جوباسىنىڭ بىرنەشە جەتىسپەيتىن جاقتارىن دا اتاپ كورسەتتى. سونىڭ ىشىندە زاڭ جوباسىندا ءشول جانە شولەيت ايماقتاردا جاتقان جايىلىمدار تۋرالى بىردە-ءبىر ءسوز ايتىل­ماعانىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى. سوندىقتان زاڭ جوباسىنا شولەيت ايماقتارداعى جايىلىم­دار, اريت وسىمدىكتەرى دەگەن ۇعىم ەنگى­زىلىپ, قوسىمشا نورمالار قاراس­تىرىل­عانى ءجون, دەدى ول.  زاڭ جوباسى وسىنداي تالقىلاۋلاردان كەيىن ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى. ال ەكىنشى وقىلىمعا ايتىلعان ەسكەرتپەلەردى ەسكەرىپ, جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى كولدەنەڭ تارتىلدى. سونىمەن قاتار, جەر, ورمان, سۋ كودەكستەرىنە, «ەرەكشە قورعالا­تىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك جانە ءوزىن ءوزى باسقارۋ تۋرالى» جانە تاعى باسقا زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىق­­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى ىلەس­پە زاڭ جوباسى دا ءبىرىنشى وقى­لىمدا ماقۇلداندى. كۇن تارتىبىنە سايكەس قارالعان ماسەلەلەردىڭ اراسىندا قازاقستان مەن يران اراسىنداعى سوتتالعان ادامداردى بەرۋ تۋرالى كەلىسىم راتيفيكاتسيالاندى. سونداي-اق, جالپى وتىرىستا قازاقستان مەن سلوۆەنيا اراسىنداعى تابىس پەن كاپيتالعا سالىناتىن سالىقتارعا قاتىستى قوسارلانعان سالىق سالۋدى بولدىرماۋ جانە سالىق سالۋدان جالتارۋعا جول بەرمەۋ تۋرالى كونۆەنتسيا مەن وعان جاسالعان حاتتاما دا راتيفيكاتسيالاندى. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»