تىلەيتىنىمىز – تىنىشتىق

مەن – ماڭعىستاۋ تۇبەگىندە تۋىپ-ءوسىپ, ەرجەتىپ, باسقا ەلگە قو­­نىس اۋدارماستان, اشتىق پەن جوق­شىلىقتىڭ تاۋقىمەتىن كور­گەندەردىڭ ءبىرىمىن. 1930-1937 جىل­­دار اراسىندا جەتىباي, وزەن, سەنەك, قاۋىندى-قورعانباي, كەندىرلى جەرلەرىن مەكەن ەتتىك. اكەم تۇمانباي سول كەزدەگى «فەتيسوۆ» بالىقشىلىق كولحوزىنىڭ مۇشە­سى بولىپ قىزمەت جاسادى. ول كەزدەگى تۇرمىستىق جاعداي وتە اۋىر بولدى. ۇكىمەت تاراپىنان كومەك كورسەتۋ, جاردەم بەرۋ دەگەن جوق ەدى. تىرشىلىكتىڭ قامىمەن اڭ اۋلاپ, قوزىقۇيرىق, قۇمارشىق, كەي­­­بىر ءدانى بار شوپتەردى تەرىپ, تاماق ءۇشىن پاي­دالانعان كەزدەرىمىز مەنىڭ ءالى كوز الدىمدا. اڭ تەرىلەرىن ار­نا­يى اگەنت كەلىپ قابىلداپ الادى دا, اقشا ورنىنا شاي, تەمەكى, باسقا دا كۇندەلىكتى ۇيگە قاجەتتى تاۋارلار بەرۋمەن شەكتەلەتىن. ءمى­­­نەكي, وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزدە ۇلى وتان سوعىسى باستا­لىپ كەتىپ, ناعىز قيىندىققا تاپ بولدىق. ەر-ازاماتتار تۇگەلدەي مايدانعا اتتاندى. ەلدە قالعان ايەلدەر مەن بالا-شاعا, قارتتار تىرشىلىكتىڭ قامى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋگە كىرىستى. وتان قورعاۋشى جاۋ­ىنگەرلەردى قاجەتتى قارۋ-جاراق­پەن, ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ – ەڭ باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولدى. ەلدەگى ايەلدەر ءوندىرىس ورىندارى مەن اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىستارىنىڭ ءارتۇرلى سالالا­­­رىندا كۇن-ءتۇن دەمەي, ۋاقىتپەن ساناسپاي, سەگىز ساعات جۇمىس جاساۋ ورنىنا 12-14 ساعات, ال كەيبىر سوعىسقا قاجەتتى بۇيىمدار, قارۋ-جاراقتار شىعاراتىن زاۋىتتار مەن فابريكالار 16 ساعاتقا دەيىن ءۇزىلىسسىز جۇمىس جاسادى. باستان وتكەن وسىنداي قيىن­دىقتاردى قالايشا ۇمىتارسىڭ؟ ول كەزدە ەل ىشىندە ۇرلىق, ءارتۇر­لى قىلمىس جاساۋشىلىق, ادام ءول­تىرۋ دەگەن اتىمەن جوق بولا­تىن. ءبىزدىڭ جەكەمەنشىگىمىزدە 2-3 ءىرىلى-ۋاقتى تۇيەمىز, ءبىر ەسەگىمىز بولدى. تۇيە ءسۇتىن كوجەگە قاتىق ەتىپ كۇنەلتىپ, ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە قونىس اۋدارعاندا كۇش-كو­لىك رەتىندە پايدالاندىق. قىستا كيىز ءۇيدى قىستاپ شىعامىز. اكەم تۇمانباي ءارى ەتىكشى, ءارى شەبەر, ءارى اڭشىلىقتى كاسىپ ەتەتىن. مەنى دە اڭشىلىققا ۇيرەتتى. جىل سايىن كولحوزدىڭ بالىق اۋ­لاۋشى ازاماتتارى مامىر ايى­نان باستاپ استراحان, گۋرەۆ قالاسىنا جاقىن كاسپيدىڭ سۋى تايىز ايماعىنان التى اي بوي­ى­نا ەلگە ورالماستان, جارتىلاي اسكەري ءتارتىپ بويىنشا بالىق اۋلاپ, ارميا قاجەتىنە جونەلتۋمەن كۇندىز-ءتۇنى بىردەي قىزمەت ەتتى. ولاردىڭ ارتىندا قالعان وتب­ا­سىندا كەيبىرەۋلەرىنىڭ, بولماسا كوبىنىڭ مالى جوق بولعاندىقتان, سوعىس جىلدارىندا اي سايىن ءار­بىر جان باسىنا ارنايى كارتىش­كە­مەن بەرىلگەن 7 كيلوگرامم 200 گرامم ۇن ولاردىڭ كۇندەلىكتى قاجەتىن قاناعاتتاندىرا المادى. مىنەكي, وسىنداي قيىندىقتاردى ءوز كوزىممەن كورىپ وتىرعان اكەم, قاقپان قۇرىپ قاراقۇيرىق, باسقا دا اڭداردى اۋلاۋعا كىرىستى. كۇن­ارا اكەلگەن قاراقۇيرىق ەتىن ءار ءۇيدىڭ ادام سانىنا قاراي ءبو­لىپ بەرىپ وتىردى. ول كەزدە ەلدە اقشا جوق, بازار دەگەندى بىلمەيتىن ەدىك. ءبىزدىڭ ەلدى قاراقۇيرىق ەتىمەن اسىراۋداعى الاتىنىمىز تەك قانا شەكسىز العىس بولاتىن. سونىمەن قاتار, اكەم ءوزىنىڭ قو­لى­نىڭ شەبەرلىگىمەن سىنعان ىدىس-اياقتارىن جانە تاعى دا باسقا ءۇي تۇرمىسىنا قاجەتتى قۇ­رالدارىن وڭداپ, جەلىمدەپ, شىر­ماپ, شەلەكتەرىنىڭ تۇبىنە دەيىن سالىپ بەرۋشى ەدى. سونداي-اق اياق كيىمدەرىن تىگىپ, جاماپ بەرۋ اكەم­نىڭ ەڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى-ءتىن. وسىنداي اتقارعان جۇ­مىستارى ءۇشىن نە بەرسە دە سوعان قاناعاتتانىپ قالاتىن. اكەم قارتايىپ, جاسى جەتپىستەن اسقان كەزدە, اياق استىنان اۋىرىپ 1944 جىلى دۇنيە سالدى. ارتىندا جال­عىز شەشەم قالىپ, 1946 جى­لى تۇرمىس قۇرۋىنا تۋرا كەلدى. زايىبىم ءجاۋدىر ەكەۋمىز ءومىر­دىڭ وسىنداي اششى-تۇششىسىن تولىق باستان وتكەرگەن وتباسى­لار­دىڭ ءبىرىمىز. قۇدايعا شۇكىر, كورگەن ءومىرىمىزدى قىزىقتاۋمەن بىرەۋدەن ىلگەرى, بىرەۋدەن كەيىن, بارعا قاناعات ەتىپ, بىرەۋمىز 86-عا, ەكىنشىمىز 85-كە كەلدىك. 9 بالا تاربيەلەپ ءوسىرىپ, ولاردى تەگىس اياقتاندىردىق. قازىر بالالا­رى­مىز ءار سالادا وزدەرىنىڭ العان ماماندىقتارى بويىنشا ەڭبەك ەتەدى. ءجاۋدىر 30 جىلدان استام حا­لىققا قىزمەت كورسەتۋ سالا­سىن­دا ۇزبەستەن ەڭبەك ەتىپ, تۇ­تىنۋشىلاردىڭ قۇرمەتىنە ءبو­لەن­دى, «التىن القا» يەگەرى اتان­دى. ۇلى وتان سوعىسى جىل­دا­رىن­داعى تىلداعى ەڭبەگى ءۇشىن «جە­­ڭىس» مەدالىمەن ماراپاتتال­دى. مەن ءوزىم 1952 جىلدان 1991 جىلعا دەيىن وسى وبلىستىڭ قارا­ماعىندا بولىپ كەلگەن شەۆچەنكو جانە ماڭعىستاۋ اۋداندارىندا ىشكى ىستەر ءبولىمى, اۋداندىق اتقا­­­رۋ كەڭەس, پارتيا كوميتەتتەرى مەن كاسىپوداق ۇيىمدارىن باسقارۋ جۇمىستارىندا قىزمەت اتقارىپ, 1986 جىلى جاسىمنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى زەينەتكەرلىككە شى­عا وتىرىپ, سودان كەيىن دە ەڭ­بەكتەن قول ۇزبەدىم. 2007 جىلعا دەيىن ماڭعىستاۋ اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ قوعامدىق جۇمىس اتقاردىم. قا­زىر دە وبلىستاعى ارداگەرلەر كە­ڭە­سىنىڭ مۇشەسى قاتارىندامىن. جوعارى باسقارۋ ورىندارىنىڭ تاراپىنان قوعامعا سىڭىرگەن ەڭ­بەك­تەرىم ەسكەرىلىپ, العان العىس حاتتارىم مەن ناگرادالارىم بار­شىلىق. «ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» دەگەن اتاققا دا يە بولدىم. قۇدايعا شۇكىر, جارىم ەكەۋمىزدىڭ ۇكىمەت تارا­پىنان الاتىن زەينەتاقىمىز دا كۇندەلىكتى تاماعىمىزعا جەتىپ جاتىر. قولىمدا بالام باۋىر­جان مەن كەلىنىم اقمارال, 2 نەمەرەم بار. مەنىڭ ايتايىن دەپ وتىرعان ماسەلەلەرىمنىڭ ءبىرى – شەت ەلدەردە جۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ سوڭ­عى جىلدارى اتا-بابالا­رى­نىڭ كىندىك قانى تامعان جەرلەرىنە كوپتەپ ورالۋلارى. بۇل ءجايت ءبىز سياقتى ەل اقساقالدارىن قات­تى قۋانتادى. ءبىزدىڭ تىلەيتىنىمىز – ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعى, ءاربىر وتباسىنىڭ اماندىعى, تۇرمىستا­رى­نىڭ كۇننەن كۇنگە جاقسارا ءتۇسۋى. 2005 جىلدىڭ باس كەزىندە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى قى­رىمبەك كوشەرباەۆ وبلىس اكى­مىنىڭ جىلدىق اتقارعان جۇمىسى جونىندە تۇرعىندار الدىندا ەسەپ بەردى. مەن ول كەزدە ماڭعىستاۋ اۋدانى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ ءتور­اعاسى بولىپ قوعامدىق جۇمىس اتقارۋشى ەدىم. سول جينالىستا ماعان ءسوز بەردى. مەن سويلەگەن سوزىمدە ءۇش ءما­سەلەگە باستى نازار اۋدارۋ قاجەت­تىگىنە توقتالدىم. ونىڭ ءبىرىنشىسى – وبلىس كولەمىندەگى تۇرعىن­دار اراسىندا وكپە اۋرۋىمەن اۋىراتىنداردىڭ كوپتىگى. ەكىنشى ماسەلە – وبلىس اۋماعىندا, اسىرە­سە, اقتاۋ قالاسىندا جاستار ارا­سىندا جانجال, قاقتىعىس, توبە­لەستىڭ ارتا ءتۇسىپ وتىرعاندىعى. وسىنىڭ سالدارىنان ستۋدەنتتەر مەن جاس جىگىتتەر ءولىم-جىتىمىنە جول بەرىلۋدە جانە دە ادام ءول­تىرگەن قىلمىسكەرلەردى ىزدەپ تاۋ­ىپ, تەكسەرۋدە ورگان قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ تاراپىنان جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان تەرگەۋ جۇمىستارى ءجابىر كورۋشىلەردىڭ ورىندى تا­لاپتارىن قاناعات­تاندىرمايدى, دەدىم مەن. سودان كەيىنگى ايتقان ۇسىنىس-پىكىرىم ورالماندار تا­قى­رىبىنا ارنالدى. 1925-1937 جىل­دار ارالىعىندا ەل ىشىندە ورىن العان قيىندىقتاردان وت­با­سىنىڭ امان-ساۋلىعى مەن تىرشىلىگى ءۇشىن باس ساۋعالاپ شەتەل اسقان قانداستارىمىزدىڭ اتا-با­بالارىنىڭ تۋعان جەرىنە قاي­تىپ ورالۋى جونىندەگى تىلەكتەرىن, كوشىپ كەلىپ, ورنا­لا­سىپ جاتقانداردى جاق­­سىلاپ قارسى الۋمەن قاتار, ولار­عا جەر بەرۋ, ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ, باس­قا دا تۇرمىستىق-الەۋ­مەت­تىك ءما­سە­لەلەرىنىڭ تۇراقتى شە­شىلىپ وتىرىلۋىنا باستى نازار اۋدارۋ قاجەتتىلىگىن كولدەنەڭ تارتتىم. مەنىڭ ايتقاندارىمدى جينالىس­قا قاتىسىپ وتىرعاندار ءبىراۋىز­دان قۋاتتاپ ەدى. سول كەزدەن بەرى قاراي ال­تى جىلدان استام ۋاقىت وتكەن ەكەن. بايقاپ وتىرساق, ءبىراز جۇ­مىس­تاردىڭ ىسكە اسىرىلىپ كەلە جاتقانىن وزدەرىمىزدىڭ كۇندەلىك­تى تۇرمىسىمىزدان ايقىن كورىپ وتىرمىز. ارينە, اركىمنىڭ ويلا­عانىنداي ورىندالۋىنا ءالى دە مەزگىل, مۇمكىندىك كەرەك. دەگەنمەن, ءاربىر شاڭىراق استىندا­عى­لار­دىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىس-ءتىر­شى­لىگىن ەشكىم دە تومەن دەپ ايتا المايتىن شىعار. جوعارى ورگان­داردىڭ الدىنا قويىلاتىن تا­لاپ­تىڭ دا ورىندى بولعانى ءجون ەمەس پە؟ ەگەر بىزدەر ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ قاراماعىنداعى اۋ­ىل, اۋدان, قالادا تۇراتىنداردىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن باسقا وبلىس­تا­عى تۇرعىندارمەن سالىستىراتىن بولساق, ولاردان جوعارى بولماسا, تومەن ەمەس ەكەندىگىن كورەمىز. قورىتىپ ايتقاندا, قۇدايدىڭ بەرىسىنە قاناعات ەتەيىك. جارلى بايعا, باي قۇدايعا جەتەم دەگەن استامشىلىق, نەگىزسىز ماقساتتى العا تارتۋ كىمگە قاجەت؟ ارينە, مۇمكىندىك بولىپ جاتسا, جايلى تۇرمىس ءۇشىن كوتتەدج, كورنەكتى اسەم ءۇي سالۋدى دۇرىس دەلىك, ال ميلليونداعان قارجىنى شىعىن­داپ, تىم بيىك ەتىپ تام سالۋىمىز دۇرىس پا؟ نەمەسە اس سونداي-اق, قۇدايى بەرۋ داستارقانىن توي داستارقانىنان اسىرىپ جىبەرۋى­مىز­دىڭ قانشالىقتى قاجەتى بار؟ بۇل, مەنىڭشە, ابايدىڭ: «ورىن­سىز بەكەر مال شاشپاق», دەگەن ولەڭ جولدارىن ەسكە تۇسىرەتىن قۇبىلىس, استى بوسقا ىسىراپ ەتۋ. وسى ماسەلەلەردىڭ دۇرىس-بۇرىس­تى­عىن نەگە اقىلعا سالىپ ويلاس­پاس­قا؟ بۇل سياقتى كورىنىستەردى رەتتەۋگە كوپ بولىپ ۇلەس قوسۋدى ءجون كورەر ەدىم. تابيعاتتىڭ كەز­دەيسوق اپاتتارىنان كەي ەلدەردە قانشاما ادام بالاسى ومىردەن كەتىپ جاتىر؟ قۇداي ەلىمىزدى تا­بي­عاتتىڭ وسىنداي كەزدەيسوق وقي­­عالارى مەن اپاتتارىنان ساق­تاعاي! «سابىر ءتۇبى – سارى ال­تىن» دەگەن اتا-بابالاردان كەلە جاتقان قاعيدانى ەش ۋاقىتتا ەستەن شىعارىپ المايىق. كەمەل تۇمانباەۆ, ەڭبەك ارداگەرى. ماڭعىستاۋ وبلىسى.