يزرايلمەن بايلانىستاردى ءارتاراپتاندىرۋ – ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى

يزرايل پرەمەر-ءمينيسترى بينيامين نەتانياحۋدىڭ قازاقستانعا تۇڭعىش ساپارى قارساڭىندا سول ەلدەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى دۋلات قۋانىشەۆپەن كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – دۋلات ورازبەك ۇلى, ءسىز­بەن قازاق­ستان تاۋەل­سىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا كەز­دەسىپ وتىرمىز. سول شيرەك عاسىر ۋاقىت ىشىندە قا­زاقستان مەن يزرايل ارا­سىنداعى بايلانىس­تاردا قانداي ناتيجەلەرگە قول جەت­كى­زىلدى؟ – الداعى جىلدىڭ كوكتەم ايىندا قازاقستان مەن يزرايل اراسىندا ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناعانىنا 25 جىل بولادى. سول ۋاقىتتان بەرى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىنداعى ساياسي ديالوگ پەن كەزدەسۋلەر, پىكىر الماسۋلار جوعارى دەڭگەيدە ءوتىپ كەلەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يزرايلگە ەكى رەت رەسمي ساپارمەن باردى. 2009 جىلى يزرايل پرەزيدەنتى مارقۇم شيمون پەرەس رەسمي ساپارمەن قازاقستانعا كەلدى. ارينە, بۇدان وزگە دە ءتۇرلى كەزدەسۋلەر بولدى. بىراق يز­رايل پرەمەر-ءمينيسترى بۇ­رىن-سوڭدى ءبىزدىڭ ەلگە كەلگەن ەمەس. بۇل – ءيزرايلدىڭ وسىنداي جوعارى لاۋازىم يەسىنىڭ قازاقستانعا تۇڭعىش رەت رەسمي ساپارى. ال ب.نەتانياحۋدىڭ وسى سا­پارى مەم­لەكەتارالىق باي­لا­نىستارعا تىڭ سەرپىن بەرۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. سە­بەبى, بۇل جولى كۇن ءتارتى­بىندە ەكو­نوميكالىق ىنتى­ماق­تاستىق جانە دامۋ ۇيىمى مەن حالىقارالىق قۇرىلىمدار شەڭبەرىندە ەكى جاققا دا ءتيىمدى ماسەلەلەر تالقىلانادى دەپ كۇتىلۋدە. سونداي-اق, «100 ناق­تى قادام» ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ, اۋىل شارۋا­شىلىعى, مەديتسينا, تۋريزم سياقتى سالالارعا قاتىستى ماسە­لەلەر ءسوز بولۋى ىقتيمال. ب.نەتانياحۋدىڭ استاناعا ساپارى كەزىندە ەكى ەل ىسكەر توپ وكىلدەرىنىڭ بيزنەس-فورۋمى وتەدى. وندا يزرايل پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەسۋى كەزىندە قول قويىلعان كەلىسىمشارتتارعا بايلانىستى ەكى ەلدىڭ بيزنەس كاپيتاندارى وزدەرىنىڭ ءتۇيىندى سوزدەرىن ايتاتىن بولادى. سونداي-اق, ەلدەرىمىز اراسىندا الداعى جىلداردا قول قويىلۋى ىقتيمال كەلىسىمشارتتاردىڭ تاقىرىپتارى تالقىلانادى. يزرايل – ەلىمىزدىڭ تاياۋ شىعىستاعى ماڭىزدى ارىپتەسى. سونداي-اق, قازاقستاننىڭ حا­لىقارالىق دەڭگەيدەگى باستام­الارىنا اركەز قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. يزرايلمەن مەملەكەتارالىق بايلانىستاردى ءارتاراپتاندىرۋ ءبىز ءۇشىن ماڭىزدى. سەبەبى, بۇل ەل قازىرگى زامانعى اگروتەحنولوگيا, جوعارى تەحنولوگيا جانە كي­بەر­قا­ۋىپ­سىزدىك سەكىلدى سالالاردا جوعارى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ ۇلگەرگەن. – قازاقستان مەن يزرايل اراسىندا ۆيزاسىز جۇيە ماسەلەسى بىرنەشە جىلدان بەرى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تال­­قىلانىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ەل يز­رايل ازاماتتارى ءۇشىن ۆيزا­سىز جۇيە ەنگىزدى. ءسىز ەلشى بو­لىپ جۇرگەن ەل­­دىڭ وسى ءما­سەلەدەگى ۇستانىمى قان­داي؟ – قازاقستاندىقتار ءۇشىن يزرايلگە ۆيزاسىز جۇيە ەنگىزۋ – ءبىزدىڭ ديپلو­ماتيالىق كورپۋستىڭ باسىم باعىت بەرەتىن نەگىزگى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى. وسى ماسەلە نەتانياحۋدىڭ قازاق­ستانعا ساپارى كەزىندە تاعى دا ءبىر پىسىقتالادى دەپ ويلايمىن. سەبەبى, ناق وسى ماسەلە بويىنشا ءتيىستى قۇرى­لىمدار اراسىندا بىرنەشە جىلدان بەرى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ كەلەدى. قازاقستان مەن يزرايل اراسىن جال­عايتىن اۋە بايلانىسىن جاڭعىرتۋ جايى دا كوپتەن ايتىلىپ كەلەدى. ۆيزاسىز جۇيە ءتارىزدى اۋە بايلانىسىنىڭ جوق­تىعى ەلدەرىمىزدىڭ تۋريس­تىك الەۋەتىن جەتكىلىكتى پايدا­لا­نۋعا, ەكى ەلدىڭ بيزنەس كاپي­تان­دارىنىڭ ءبىر-بىرىمەن جوعارى دەڭگەيدە ارالاسۋىنا, تاجىريبە الماسۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋدە. – قازاقستاندىق ستۋدەنت­تەر مەن ماماندار يزرايل­دىڭ «ماشاۆ» (يزرايل­دىڭ حالىقارالىق ىنتى­ماق­تاستىق ورتالىعى), سونداي-اق, ءبىزدىڭ «بولاشاق» باعدار­لامامىز بويىنشا يزرايل­دىڭ جوو-لارىندا وقىپ جا­تىر. الداعى ۋاقىتتا بۇل باعىتتار قانداي جاڭا­لىقتارمەن تولىعۋى مۇمكىن. اتالعان باعدارلامالار بو­يىنشا قازاقستاندىق ستۋدەنتتەر ءۇشىن جاڭا ماماندىقتار قوسۋ جوسپاردا بار ما؟ – ءيزرايلدىڭ «ماشاۆ» باع­دار­لاماسى بويىنشا 1993 جىلدان بەرى 302 قازاقستاندىق ءبىلىم الدى. نەگىزگى سالالار – اۋىل شارۋاشىلىعى, ءبىلىم بەرۋ تەحنولوگياسى, كاسىپ­كەرلىك جانە سۋ رەسۋرس­تارىن باسقارۋ. «ماشاۆ» باع­دار­لا­ماسىمەن بايلانىس قازاق­ستاندا ءبىر­لەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى كوزەيدى. بۇل باعىتتاعى ناتيجەلى باس­تا­ما­­لاردىڭ ءبىرى – الماتى وبلى­سىنىڭ «ۇشق­وڭىر» ايماعىن­دا قازاقستان-يزرايل وقۋ ورتا­لىعىنىڭ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ. 2015 جىلى «ۇشقوڭىر­داعى» وقۋ بازاسىندا تامشىلاتىپ سۋارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن يزرايلدىك اۋىل شا­رۋا­­شىلىعى تەحنولوگياسى ورنا­تىلعان بولاتىن. مەنىڭ قولىمداعى سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ 87 ستيپەندياتى ءيزرايلدىڭ مەدي­تسي­نالىق ورتالىقتارى مەن كلينيكا­لارىندا تاعىلىمدامادان ءوتتى. وسىن­داعى ءبىلىم وردالارى الەمدىك جوو رەيتينگىندە كوش باسىندا تۇر. دەمەك, بۇل سالادا دا بايلانىستارعا باسىمدىق بەرۋ كەرەك. – الەم بويىنشا جوعارى تەح­نولوگيالاردىڭ فلاگمانى بولىپ تابىلاتىن ءيزرايلدىڭ ەكسپو-2017 كورمەسىنە قاتىسۋى ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى؟ – يزرايل ەنەرگيا كوز­دەرىن قايتا جاڭعىرتۋ بويىنشا الەمدە جەتەكشى ورىندا تۇر. دەمەك, بۇل ەل كوم­پا­نيا­لارىنىڭ ەكسپو-2017-گە قاتىسۋى يننو­ۆاتسيالىق تەحنو­لوگيالار ترانسفەرتى سالا­سىنا جاڭا تىنىس بەرەدى. سونداي-اق, يزرايل كاسىپكەر­لەرىنىڭ قازاقستان جەرىندە ينفرا­قۇرىلىمدىق جوبالار­دى جۇزەگە اسىرۋىنا جول اشا­دى. ەكسپو-2017 يزرايل تۋ­ريستەرى ءۇشىن قازاقستان­نىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىم­دى­لىعىن ارتتىرادى عوي دەپ ءۇمىت­تەنەمىز. سەبەبى, يزرايلدىكتەر الەمدەگى ەڭ بەلسەندى تۋريستەر سانالادى. – قازاقستان مەن يز­رايل اراسىندا ساۋدا-ەكونو­مي­كالىق بايلانىستار بويىن­شا ۇكىمەتارالىق كوميسسيا جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ەلارا­لىق بايلانىستار دەڭگەيىن كوتەرۋگە ىقپالى بار ما؟ – راس, 1992 جىلدىڭ قىر­كۇيەك ايى­نان باستاپ ۇكى­مەت­ارالىق كەلىسىم نەگىزىندە قا­زاقستان مەن ءيزرايلدىڭ ۇكى­مەتارالىق كوميسسياسى (ۇاك) جۇمىس ىستەيدى. بۇل كوميسسيا – ەكى ەل اراسىندا قوس تاراپقا دا ءتيىمدى كەلىسىمشارتتاردى ورىنداۋداعى ەڭ ءتيىمدى الاڭ. ۇاك-تىڭ ماقساتى – ەكى ەل ارا­سىنداعى سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستار ءۇشىن قولايلى جاعدايلار قالىپتاستىرۋ, قازاق بيزنەسىنىڭ, كاسىپكەر­لەرى­نىڭ يزرايلدىك ارىپتەس­تەرىمەن كەزدەسۋلەرىن ۇيىم­داستىرۋ. كوميسسيا جۇمى­سىنىڭ ناتيجەسىندە ينۆەس­تيتسيالىق-ينوۆاتسيالىق ءجا­نە عىلىمي-تەحنولوگيالىق باي­لا­نىستاردىڭ كەرەگەسى كەڭىدى, ەكى ەل­دىڭ اۋىلشارۋاشىلىق سەكتورى ارا­سىنداعى بايلا­نىستاردىڭ بۋىنى بەكىپ, يننوۆاتسيا سالاسىنداعى الىس-بەرىس جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. – ەكى ەل اراسىنداعى ساۋ­دا-ەكونوميكالىق بايلانىس­تار جونىندە نە ايتاسىز؟ باي­لانىستاردىڭ جاڭا كۇش الۋىنا قانداي جاعدايلار سەبەپ بولىپ وتىر؟ – شيكىزات باعاسىنىڭ جانە ەنەرگيا كوزدەرى باعاسىنىڭ تومەندەۋى, سونداي-اق, قارجى نارىعىنداعى تۇراقسىزدىق ەكى ەل اراسىنداعى الىس-بەرىس­كە كەرى اسەر ەتتى. ساۋدا اينا­لىمىنىڭ 2014 جىلعى كورسەت­كىشى 1,5 ملرد اقش دوللارى ەدى. وتكەن 2015 جىلى بۇل سوما 311 ملن اقش دوللارىنا ءتو­مەندەدى. 2014 جىلمەن سالىس­تىرعاندا, ەكسپورت 80 پايىزعا, يمپورت 35 پايىزعا ازايدى. ەاەو شەڭبەرىندەگى ينتە­گرا­تسيالىق ۇدەرىستەردىڭ وڭ ديناميكاسى ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا اينالىمىنا دا وڭ اسەر ەتەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. جالپى, جاھاندىق ەكونوميكالىق كونيۋنك­تۋرانىڭ باسەڭدەۋىنە قاراماستان, ەكى ەل ىنتى­ماق­تاستىعىنىڭ الەۋەتى كەڭ. – يزرايل ەكونومي­كاسى­نىڭ قاي سالاسى قازاق بيزنەسى ءۇشىن تارتىمدى؟ كەرىسىنشە, يزرايل كاسىپكەرلەرى قا­زاق ەلى ەكونوميكاسىنىڭ قاي سالالارىنا قارجى سالۋ­عا نيەتتى؟ ەكى ەل كاسىپكەر­لەرىنىڭ بىرلەسكەن جوبالارى تۋرالى نە ايتاسىز؟ – ءدال قازىر ءباسى باسىم سالا – اۋىل شارۋاشىلىعى. ەلبا­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يز­رايلدىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنو­لوگياسىن اۋىلشارۋا­شى­لىعىنا كەڭىنەن قولدانۋ قا­جەتتىگى تۋرالى ءجيى ايتادى. يز­رايلدىڭ اۋىلشارۋا­شى­لىق سەكتورىنداعى ءتاجىري­بەسى مەن كووپەراتسيا­سى ەكى ەل اگرارشىلارىنىڭ ءبىر­لەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋىنا جول اشادى. – قازاقستاندا جۇمىسىن تامىر­لاندىرىپ ۇلگەرگەن ەكى ەلدىڭ بىرلەس­كەن كومپانيالارى تۋرالى نە ايتاسىز؟ – يزرايل تەحنولوگياسىمەن جا­ساقتالعان قازاق-يز­رايل كومپانياسى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 2006 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەي­دى. وڭتۇستىك جەرىندە قۇس شارۋا­شىلىعى, قىزاناق ءونىم­دەرىن قايتا وڭدەۋ-شىعارۋ زاۋى­تىنىڭ جۇمىسى دۇرىس جولعا قويىلعان. وندىرىستىك قۋاتتىلىعى جىلىنا 10 مىڭ توننا كۇركەتاۋىق ەتىن قايتا وڭدەۋگە جانە وندىرۋگە جەتەتىن قازاقستاندا تۇڭعىش اشىلعان «ورداباسى قۇس» كومپانياسى بۇگىندە ءوز ونىمدەرىن تمد ەلدەرىنە شىعارىپ ءجۇر. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن گۇلبارشىن ساباەۆا, جۋرناليست الماتى