«زامانىڭ تۇلكى بولسا, تازى بولىپ شال». ءبىر زاماننىڭ پىسىقايلارى تەرىستەۋ ىستەرىن اقتاۋ ءۇشىن ايتا سالعان ماقال سياقتى... ءجا, ءپالساپا سوعىپ قايتەمىز, تۋراسىنا كوشسەك. «قارجى پيراميدالارى» قاراشا حالىقتىڭ قالتاسىن ءالى قاعىپ ءجۇر ەكەن. قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىندا عانا قاراعاندىدا وسىنداي ءبىر توپ قۇرىقتالدى. بۇل وقيعا ءبىراز ويلارعا جەتەلەدى, بىرنەشە ساۋالعا جاۋاپ ىزدەتتى, وقىرمان بىلۋگە ءتيىس ماعلۇماتتاردى تاپقان دا سياقتىمىز...
قالتا قاعۋشىلار داعدارىسپەن قاتار كەلەدى
«سانانى تۇرمىس بيلەيتىندىگى» راس-اۋ! قارجىلىق داعدارىس از-ماز قىسپاققا السا بولعانى, قالتا قاعۋدىڭ ءتۇرلى تاسىلدەرى شىعادى. يەك استىنداعى عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلىنداعى تۇرمىستىق احۋال, قوعامنىڭ كورىنىسى, حالىقتىڭ جاعدايى... قاي-قايسىمىزدىڭ دا كوكىرەگىمىزدە سايراپ تۇر. ودان كەيىن وڭالعان بولدىق, دۇنيە تۇزەلدى, وي دا وزگەردى. داعدارىس (قارجى داعدارىسىن ايتامىز) كەلمەسكە كەتپەيدى ەكەن, جەتى-سەگىز جىل بۇرىن الەم ەلدەرىن, ءبىزدى دە ءبىر شارپىپ ءوتتى. احۋالدىڭ تۇراقسىزدىعىن جىل باسىنان بەرى تاعى بايقاپ ءجۇرمىز. سونداي داعدارىستار كەزىنەن نەنى ۇقتىق؟ الگى زاماننىڭ تۇلكىلىگىن تازى بولىپ شالعىسى كەلەتىندەر, وپ-وڭاي ىسپەن ولجالى بولۋدى كوكسەيتىندەر وسىنداي ساتتەردە, ءتىپتى, ءجيى بوي كورسەتەدى ەكەن. ماسەلەن, ءدال قازىرگى شاقتا قوعامدىق جەرلەردە قالتاعا قول سۇعۋشىلىقتىڭ, ءۇي, پاتەر توناۋدىڭ, وزگە دە ۇرلىقتاردىڭ كوبەيىپ كەتكەندىگىن ساندارمەن سارالاپ, دايەكتەرمەن دالەلدەمەي-اق قويالىق. بۇعان الماتىلىق تۇرعىننىڭ مىناۋ ءسوزى-اق جەتكىلىكتى: «ويدا جوقتا ءۇيىم تونالىپ, قۇزىرلى ورگانعا ارىزداندىم. كوپ ۇزاماي تەرگەپ-تەكسەرۋگە كەلگەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ءدال مەنىكىندەي ءىستى تىزىمدەپ كەلە جاتقاندارىن ايتتى. وكىنىشتىسى سول, ولار مەنىڭ ۇيىمە تۇسكەن ۇرىلاردىڭ ءىزىن انىقتاۋ ۇستىندە, تاعى دا پاتەر توناۋ بويىنشا شاقىرتۋ الدى», دەيدى ول.«وپتوۆكانىڭ» قىلمىسى قازاقتى وياتسا ەكەن
قاراپايىم حالىقتان قارجى ۇپتەۋدىڭ «پيراميدالىق ءتاسىلى» بار ەكەنىن دە داعدارىس قىسقان تۇستاردا كوردىك. ماسەلەن, 1994 جىلدارى «سماعۇلوۆ جانە كو» قارجى پيراميداسى ەلدى قالاي قان قاقساتتى؟! ءماۆروديدىڭ «ممم» كومپانياسى شە؟.. بۇل «الپاۋىتتار» تۋرالى ءسال كەيىنىرەك, ءبىر اي بۇرىن عانا ءىس-ارەكەتى اشكەرەلەنگەن «وپتوۆكا» مەكەمەسى دە «قارجى پيراميداسىنىڭ» قاعيداتتارىن مەڭگەرگەن بولىپ شىقتى. كومپانيا ديرەكتورى ەلەنا كولەسنيكوۆانىڭ ۇستىنەن شاعىمدانعانداردىڭ سانى العاشقىدا 27 ادام بولسا, كەيىن ەلۋدەن اسىپ جىعىلعان. ال, شىنتۋايتىندا, الاياقتار قاراعاندى اۋماعىندا بار-جوعى جارتى جىلدىڭ ىشىندە ءتورت مىڭداي ادامنان ءبىر ميلليارد تەڭگەدەي پايدا قاققان. «وپتوۆكا» كومپانياسىنىڭ فيليالدارى ەلىمىزدىڭ بىرنەشە قالاسىندا بولعان ەكەن. الدانعانداردىڭ ايتۋىنشا, ولار سەرىكتەستىك ديرەكتورىمەن كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, اۋەلدە سالعان اقشاسى ەسەبىنەن پايىزدىق پايدا تاۋىپ وتىرعان. الايدا, تەك العاشقى سالىمشىلار عانا تابىسقا كەنەلگەن. وزگەلەر جەر سيپاپ قالعان. بۇگىندە ىشكى ىستەر ورگاندارى مەكەمەنىڭ قىزمەتىنە شەكتەۋ قويىپ, ەلەنا كولەسنيكوۆانى ۇستادى. وبلىستىق ءىىد ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ جەتەكشىسى باقىتجان قۇدياروۆتىڭ مالىمەتىنشە, الاياقتىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق كودەكستىڭ 217-بابى, 3-ءبولىمى, 2-تارماعى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, تەرگەلۋ ۇستىندە. جىل باسىندا كوكشەتاۋ قالاسىندا سەگىز مىڭ تۇرعىندى سان سوقتىرعان ميكرونەسيەلىك ۇيىمنىڭ دا ءىسى «قارجى پيراميداسى» رەتىندە قارالعانى ەسىمىزدە. ەڭ قىزىعى, اتالعان مەكەمەگە ءجۇز مىڭ تەڭگە قۇيىپ, پايداعا شاش-ەتەكتەن «باتقىسى» كەلگەن سالىمشىلاردىڭ سانى جيىرما مىڭعا جەتىپتى. بۇعان قوسا, بىرەر جىل بۇرىن استانا قالاسىندا بريتانيانىڭ كورولدىك بانكى ارقىلى تومەن پايىزبەن ءىرى كولەمدە نەسيە بەرەتىن جشس قۇرىقتالعانى بار. جشس يەسى 2012 جىلدىڭ قىركۇيەگى مەن 2013 جىلدىڭ ناۋرىزى ارالىعىندا 350-دەن استام ازاماتپەن كونسالتينگتىك قىزمەت كورسەتۋ تۋرالى شارت جاساسقان. ال ۇلتتىق بانك وكىلدەرى «بريتانيانىڭ كورولدىك بانكى» دەگەن قارجىلىق ۇيىم مۇلدە جوق ەكەنىن ايتتى.ورتا ازياداعى اتاقتى «پيراميدالار»
«قارجى پيراميداسىنىڭ» نە ەكەندىگىن تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرۋدى ءجون كورمەدىك, ويتكەنى, بۇل جۇيەنىڭ جالپى سيپاتتاماسى كوپشىلىگىمىزگە ءمالىم. ەندى ورتالىق ازياداعى وسىنداي ايگىلى ۇيىمداردى تىزىمدەپ كورسەك. العاشقىسى, جوعارىدا ءسوز بولعان – «سماعۇلوۆ جانە كو». ونىڭ نەگىزىن ءوز ەلىمىزدە نۇرلان سماعۇلوۆ قالاپتى. ءوندىرىسى دە, جىلجىمايتىن مۇلكى دە بولعان كومپانيا اڭعال قازاقتىڭ 630 ميلليون تەڭگەسىن سىپىرىپ العان كورىنەدى. پيراميدانىڭ نەگىزىن قالاۋشى 35 مىڭ ادامدى الداعان. ال كومپانيانىڭ مەنشىگىندەگى م ۇلىك اۋكتسيون ارقىلى ساتىلعانىمەن, ودان تۇسكەن قارجى قارىزدىڭ بەستەن ءبىر بولىگىنە عانا جەتكەن. نۇرلان سماعۇلوۆ بولسا, قولعا تۇسپەگەن, شەتەلدە جاسىرىنىپ ءجۇر دەسەدى. «ممم-گە» كەلسەك, تمد ەلدەرىندەگى ەڭ ءىرى «قارجى پيراميداسى» سانالاتىن ونىڭ تاريحى 1994 جىلدان باستالادى, ءالى دە اياقتالماعان. وعان ءبىر قازاقستاننىڭ حالقىنداي ادام اقشا سالىپ ۇلگەرگەن. 1997 جىلى «ممم» بانكروت دەپ تانىلىپ, 1997 جىلدان 2003 جىلعا دەيىن نەگىزىن قالاۋشى سەرگەي ماۆرودي ىزدەۋدە بولدى, تۇتقىندالدى, ءتىپتى, جازاسىن وتەپ شىعىپ, تاعى بىرنەشە قارجى پيراميداسىن ۇيىمداستىردى. قازىر ءماۆروديدىڭ «پيراميدالىق» سيپاتتارى بار جوباسى يندونەزيادا, بانگلادەشتە, ءۇندىستاندا, مالايزيادا, ءتىپتى جازاسى قاتاڭ قىتايدا دا جۇمىس ىستەيدى ەكەن. ونى اينالاسىنداعى جاعىمسىز پىكىرلەرگە قاراماستان, ءاربىر التىنشى رەسەيلىك «قارجى ءپىرى» سانايدى. تاجىكستان تۇرمەسىندە كوز جۇمعان دجامشەد سياەۆتى ون ەكى جىل بۇرىن سول ەلدەگى ءار ادام بىلەتىن. ول ۇيىمداستىرعان «مايدا مونشاق پيراميداسى» تابىس تابۋ ءۇشىن ءۇيى مەن مالىن ساتىپ, اقشاسىن قۇيعان 60 مىڭعا جۋىق ادامدى جەر سيپاتىپ كەتكەن. 2003 جىلى قىرعىزستاندا پايدا بولعان "ۋورلد ينتەرپرايز" بيسەر پيراميداسى دا وسىعان ۇقساس. ۇيىمنىڭ ىرگەسى سوگىلگەندە مۇشەلەرىنىڭ ونداعان مىڭ دوللارىن توناعانى بەلگىلى بولدى.قۇزىرلى ورگانداردىڭ ەسكەرتۋلەرىنە قۇلاق اسىڭىز
«قارجى پيراميدالارىنىڭ» قاۋىپتىلىگىن كەيبىر مەملەكەتتىك قۇزىرلى ورگاندار كوپشىلىكتىڭ جەتەسىنە جەتكىزىپ-اق ايتىپ كەلەدى. اعىمداعى جىلدىڭ وزىندە ءۇش مەكەمە اقشا ۇرلاۋدىڭ وسىنداي ارام ءتاسىلى بار ەكەنىن, ولارعا الدانىپ قالماۋعا شاقىرىپ رەسمي سايتتارىنا جازبا جاريالادى. ماسەلەن, الماتى وبلىسىنىڭ اكىمدىگى: «قارجى پيراميدالارى ءتۇرلى سالادا جۇمىس ىستەۋى, ءتۇرلى ۇيىمدىق قۇرىلىمدا بولۋى مۇمكىن جانە جاڭا قاتىسۋشىلار تارتۋدىڭ كوپتەگەن ادىستەرىن پايدالانادى. بىراق ءسىزدى قارجى پيراميداسىنىڭ نەگىزگى بەلگىلەرى: ۇيىم قىزمەتىنىڭ باعىتى, جارعىسىنىڭ, مەملەكەتتىك تىركەۋىنىڭ جوقتىعى, قارجىلىق جاعدايى, سالىمنىڭ ساقتالۋىنا كەپىلدىكتىڭ تومەندىگى الاڭداتۋ كەرەك. سونىمەن قاتار, سالىنعان قارجىدان تۇسەتىن كىرىس قارىز الۋ نارىعىنداعى ورتاشا دەڭگەيدەن نەگىزسىز جوعارى بولادى دەپ ۋادە ەتىلەتىندىگىنە ساقتىقپەن قاراڭىز» دەيدى. «الدانعان سالىمشىعا اينالماس ءۇشىن قاراپايىم قىراعىلىقتى ساقتاپ, ءوز اقشاڭىزدى كۇماندى كومپانيالارعا سەنىپ بەرمەڭىز. تابىستى جوبالار تۋرالى دابىرا, اشىق جارنامالار, اسا قۇپيالىلىق – ءسىزدى قارجىلىق پيراميداعا تارتۋدىڭ بەلگىلەرى» دەپ اقىل ايتادى اكىمدىك وكىلدەرى. وسىنداي ەسكەرتۋدى شىعىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا مەملەكەتتىك كىرىستەر دەپارتامەنتىنىڭ ەكونوميكالىق تەرگەۋ قىزمەتى دە جاساعان. قۇزىرلى ورگان ايماقتاعى «Tulpar888», «Million888» جوبالارىنىڭ «قارجى پيراميداسى» ەكەنىن جەتكىزگەن. الماتى وبلىسى سارقان اۋدانى پروكۋراتۋراسىنىڭ پروكۋرورى ن.الديبەكوۆا دا قازاقستاندىقتاردى ماڭىزدى اقپاراتپەن قامتيدى. ول عالامتور جەلىسىندەگى «HYIP» (حايپ) ينۆەستيتسيالىق باعدارلاماسىنىڭ, "سەم كوشەلكوۆ", «NewPro» ينتەرنەت كوزدەرىنىڭ ناعىز پيراميدا ەكەنىن دالەلدەپ, ەسكەرتەدى. «مۇنداي پيراميدا تۇرلەرى بۇگىندە وتە كوپ. ايىرماشىلىعى – تەك قىزمەت كورسەتۋ ءتاريفى مەن ساتۋ سانىندا عانا», دەيدى ول. ەندى عانا ينتەرنەتكە ەنگەن «MoneyTrain» باعدارلاماسى دا «قارجى پيراميداسى» ەكەنىن ەسكەرتەدى پروكۋرور.كودەكستەگى باپ كوڭىل كونشىتپەيدى
«قارجى پيراميدالارى" تۋرالى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى مەرۋەرت قازىبەكوۆا بىرنەشە جىل بۇرىن ۇكىمەت باسشىسىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان. ول, اسىرەسە, جوعارىدا اڭگىمە بولعان عالامتورداعى الاياقتىققا الاڭداعان ءتارىزدى. «قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكا تەرريتورياسىندا «قارجى پيراميداسى» قاعيداتتارى بويىنشا جۇمىس جاسايتىن الاياقتىقپەن اينالىسۋشى ۇيىمداردىڭ بەلسەندىلىگى ارتۋدا. قوعام «ممم» اق قىزمەتىنىڭ جاعىمسىز تاجىريبەسىن دە كورىپ ۇلگەردى» دەگەن ول كوكشەتاۋ جانە پەتروپاۆل قالالارىندا زاڭسىز جۇمىس ىستەگەن «شاعىن نەسيە ۇيىمى «كازروسينۆەستپروەكت» جشس قىزمەتى توقتاتىلعانىن حابارلايدى. سودان كەيىن حالىقتى جاپپاي الداۋ قاۋىپ-قاتەرى جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانۋمەن كۇشەيىپ كەلە جاتقانىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى. «قازىر رەسپۋبليكامىزدا نەگىزسىز جوعارى پايىزدى ۆيرتۋالدى بيلەتتەرگە ەلەكتروندى اقشا تۇرىندە سالىم قابىلدايتىن «ممم-2011» اتاۋىمەن سەرگەي ءماۆروديدىڭ قارجى پيراميداسى جۇمىس ىستەۋدە. بىراق ۇيىمداستىرۋشىلار پيراميدانىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتتا بانكروتقا ۇشىراۋ مۇمكىندىگىن جاسىرمايدى. قازاقستاندىق زاڭدا قارجى پيراميداسىنىڭ انىقتاماسى جوق جانە «ەلەكتروندى اقشانىڭ زاڭسىز اينالىمى» تۇسىنىگى دە بولماي وتىر», دەيدى م.قازىبەكوۆا. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, «قارجى پيراميدالارى» تۋرالى ارنايى زاڭ دايىنداۋ ولارمەن كۇرەستەگى ەڭ ناقتى جالعىز ءتاسىل بولىپ تابىلادى. بۇل الەمدىك تاجىريبەمەن دالەلدەنگەن. اقش-تا «قارجى پيراميدالارىن قۇرۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى» زاڭ دا بار, رەسەي مەن ۋكراينادا بارلىق انىقتاماسى بەرىلگەن, «قارجى پيراميداسىن» قۇرۋ قىزمەتى الاياقتىققا تەڭەستىرىلگەن زاڭ جوبالارى دايىندالعان. بىزدە 2014 جىلى قىلمىستىق كودەكستىڭ 217-بابىنا قارجىلىق (ينۆەستيتسيالىق) پيراميدانى قۇرۋ مەن وعان باسشىلىق ەتۋدىڭ جازاسى ەنگىزىلدى. ول – مۇلكىن تاركىلەۋ مەن ون ەكى جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ. ءدال سول تۇستا ەلىمىزدەگى قارجىلىق پيراميداعا قاتىستى 60 ءىس قوزعالعان ەكەن. دەسە دە, مامانداردىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاننىڭ «قارجى پيراميدالارىنا» شەكتەۋ قوياتىن زاڭى ءالى دە جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى, بۇگىندە قاراجات قاعۋدىڭ پيراميدا تەكتەس بىرنەشە ءتۇرى پايدا بولعان. ال ءبىزدىڭ قىلمىستىق كودەكستىڭ اتالعان بابى ولاردىڭ ءبارىن قامتۋعا دارمەنسىز كورىنەدى... اسحات رايقۇل, «ەگەمەن قازاقستان».
