ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويى – قازاقستان دامۋىنىڭ ماڭىزدى مەجەسى. بۇل كۇنى وتكەن تاريحي كەزەڭنىڭ ناتيجەلەرى تالدانىپ, مەملەكەتتىڭ دەموكراتيا جولىمەن ءارى قاراي دامۋى ايقىندالادى. شيرەك عاسىر ىشىندە ەكونوميكالىق رەفورمالارمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلىن نىعايتقان ساياسي رەفورمالار دا جۇرگىزىلدى.
تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستاندى قۇقىقتىق جانە دەموكراتيالىق مەملەكەتكە ەرىكتى سايلاۋ ارقىلى دامىتۋ ۇدەرىستەرى جۇزەگە اسىرىلۋدا. سوندىقتان دا قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىن رەفورمالاۋداعى ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – دەموكراتيالىق سايلاۋ قۇقىعىن قالىپتاستىرۋ جانە سايلاۋ جۇيەسىن تۇراقتى جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلاتىنى كەزدەيسوقتىق ەمەس. بۇل ۇدەرىسكە سايلاۋ ورگاندارى ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرىلۋى جانە ونىڭ كەيىن دەپ تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەتتىك ورگانعا اينالۋى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىسىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
تاراتىپ ايتقاندا, 1989 جىلعى 22 قىركۇيەكتە قۇرامىنا قوعامدىق نەگىزدە جۇمىس ىستەيتىن 25 ادامنان تۇراتىن قازاق كسر-ءنىڭ سايلاۋ جانە حالىق دەپۋتاتتارىن قايتا شاقىرىپ الۋ جونىندەگى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى قۇرىلدى. ال 1991 جىلعى 1 جەلتوقسانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بۇكىل قازاقستاندىقتار ءۇشىن تاعدىرشەشتى وقيعا بولدى جانە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ نازارىن اۋداردى. وسىلايشا, قازاقستان تاريحىنىڭ جاڭا دا جارقىن بەتى اشىلدى. قازاقستان تاريحىندا العاش رەت جالپىعا بiردەي تەڭ جانە توتە سايلاۋ قۇقىعى نەگiزiندە جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ پرەزيدەنت بولىپ سايلاندى. سايلاۋ جالپىحالىقتىق دەڭگەيدە ءوتتى, وعان سايلاۋشىلاردىڭ داۋىس بەرۋگە كەلۋىنىڭ وتە جوعارى بولۋى ناقتى دالەل.
قازاق كسر-ءنىڭ سايلاۋ جانە حالىق دەپۋتاتتارىن قايتا شاقىرىپ الۋ جونىندەگى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا قازاق كسر پرەزيدەنتىن سايلاۋ تۋرالى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ وكىلەتتىكتەرى جۇكتەلدى. سونىمەن قاتار, سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋدى جانە وتكىزۋدى 21 وكرۋگتىك جانە 10479 ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى قامتاماسىز ەتتى. داۋىس بەرۋگە تىزىمدەرگە ەنگىزىلگەن سايلاۋشىلاردىڭ 88,23%-ى قاتىستى جانە سايلاۋشىلاردىڭ 98,78%-ى ءوز داۋىستارىن ن.ءا.نازارباەۆقا بەردى.
سول جىلعى 16 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭى قابىلداندى. ارادا ەكى جىلدان استام ۋاقىت وتكەندە, ياعني 1993 جىلدىڭ 28 قاڭتارىندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى كونستيتۋتسياسى قابىلداندى. سونداي-اق, سول جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ەلىمىزدىڭ جوعارعى كەڭەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ۇسىنۋىمەن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ جاڭا قۇرامىن سايلادى.
كوپ كەشىكپەي قولدانىستا بولعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كودەكسىنىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعا, توراعانىڭ ورىنباسارى, حاتشى جانە كوميسسيانىڭ ءتورت مۇشەسىنەن قۇرالدى. وسىلايشا, قازىرگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ نەگىزى قالانعان بولاتىن. سول جىلدارى سايلاۋ زاڭناماسىنىڭ نورمالارى وتپەلى كەزەڭدى باستان كەشىرىپ جاتقان ەدى. ويتكەنى, ەلىمىز ساياسي باسقارۋ نىساندارىنىڭ اۋىسۋى ۇدەرىسىندە تۇرعان بولاتىن.
ال 1995 جىلعى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا ەلىمىزدە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىن بەلگىلەگەن جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ قازاقستاننىڭ زاماناۋي سايلاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭى بولدى. وسى 1995 جىلدىڭ كۇزىندە ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىمەن قاتار قابىلدانعان نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر قازىرگى كۇندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى سايلاۋ زاڭناماسىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. سول 1995 جىل «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى», «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدار, سونداي-اق, باسقا دا بىرقاتار زاڭنامالار مەن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ قابىلدانۋىمەن ەرەكشەلەندى.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرامىن قالىپتاستىرۋ جۇيەسى دە وزگەردى. 1995 جىلدان باستاپ ورتسايلاۋكوم مۇشەلەرىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇسىنۋىمەن ءماجىلىس, ال 2012 جىلدان ورتسايلاۋكومنىڭ ءتوراعاسى مەن ەكى مۇشەسىن پرەزيدەنت تاعايىندايتىن, ەكى مۇشەسىن پارلامەنت سەناتى, تاعى ەكى مۇشەسىن ءماجىلىس سايلايتىن بولدى.
1991-1999 جىلدارداعى سايلاۋ ناۋقاندارىنىڭ تاجىريبەسى, سونداي-اق, ەلدىڭ تاريحي, ونىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق ينستيتۋتتارىنىڭ دامۋ بارىسى سايلاۋ ءجۇيەسىن رەفورمالاۋدى جالعاستىرۋ قاجەتتىگىن كورسەتتى, ال سايلاۋ نورمالارىن ىرىقتاندىرۋ ماڭىزدى ساياسي باسىمدىق ءارى ستراتەگيالىق ءمىندەت بولدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسى بويىنشا 2000 جىلعى قىركۇيەك پەن 2002 جىلعى قاڭتار ارالىعىندا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ەقىۇ/دياقب-مەن ءبىرلەسىپ, سايلاۋ زاڭناماسىن رەفورمالاۋ ماسەلەلەرى جونىندە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, بارلىق ساياسي پارتيالار مەن قوزعالىستاردىڭ ۇلتتىق ۇنقاتىسۋ باستاماسى بولعان دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزدى.
جۇزەگە اسىرىلعان ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەلەرى بارلىق قاتىسۋشىلار تاراپىنان جوعارى باعاعا يە بولدى. ولاردا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر, ساياسي پارتيالار مەن قوزعالىستاردىڭ وكىلدەرىمەن اشىق پىكىرلەسۋ سايلاۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ جۇمىسىنا جاريالىق سيپاتىن بەردى. مۇنداعى نەگىزگى ماقسات – حالىقارالىق ءتاجىريبە مەن 1999 جىلعى سايلاۋ ناۋقانىنىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سايلاۋ قۇقىعىنىڭ ودان ءارى دامۋى جانە دەموكراتيالاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءتۇيىسۋ نۇكتەسىن تابۋ بولدى.
سايلاۋ ۇدەرىسىن دەموكراتيالاندىرۋدىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن ءسايكەستەندىرۋ ماقساتىندا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ءوزارا ءىس-ارەكەت الاڭىن كەڭەيتۋ جاڭا فازاعا ەنگەن سايلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدەگى جۇمىس باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولدى. سونىمەن بىرگە, سايلاۋ تۋرالى زاڭعا حالىقارالىق ساراپشىلار, ونىڭ ىشىندە ەقىۇ/دياقب تاراپىنان وڭ باعا بەرىلگەن وزگەرىستەر جوباسى دايىندالدى. ونىڭ باستى ماقساتى – سايلاۋ زاڭناماسىندا جانە ونى قولدانۋدا جالپىعا تانىمال دەموكراتيالىق قاعيدالاردى ەسكەرۋ, سونداي-اق, سايلاۋ ناۋقانى بارىسىندا انىقتالعان كەمشىلىكتەردى جويۋ. بۇدان بولەك, بالاماسىز سايلاۋ, الدىن الا داۋىس بەرۋ الىنىپ تاستالدى, سايلاۋ كوميسسيالارىن قالىپتاستىرۋدىڭ جاڭا قاعيداسى ەنگىزىلدى. ياعني, ساياسي پارتيالاردىڭ ۇسىنۋىمەن جەرگىلىكتى وكىلەتتىك ورگاندار سايلايتىن بولدى. سايلاۋشىلار تىزىمدەرىن قۇرۋ قاعيداسى دا وزگەردى, وتاندىق جانە حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى كەڭەيتىلدى.
اتاپ وتكەن ءجون, 2004 جىلعى پارلامەنتتىك سايلاۋ مەن 2005 جىلى وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋى قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىن دەموكراتيالاندىرۋدى جانە ونى ودان ءارى دامىتۋدى بەلسەندى تالقىلاۋ اياسىندا ءوتتى. ەكونوميكالىق رەفورمالار سالاسىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەر وزىمەن بىرگە ساياسي جۇيەنى جەتىلدىرۋدىڭ شىنايى قاجەتتىلىگىن ىلەستىرەتىنىن پرەزيدەنت تالاي مارتە ايتقان ەدى.
2004-2007 جىلدار ارالىعىندا العاشىندا دەموكراتيالاندىرۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ, ودان كەيىن پرەزيدەنت باسقارعان دەموكراتيالىق رەفورمالار باعدارلاماسىن ازىرلەۋ مەن ناقتىلاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا شەڭبەرىندە مەملەكەتتى ساياسي جاڭعىرتۋدىڭ تۇرلاۋلى پروبلەمالارى بويىنشا پىكىرتالاستار ءجۇرگىزىلدى. قازاقستاندىق قوعام ءۇشىن وسىنداي ماڭىزدى جانە وزەكتى پروبلەمالاردى تالقىلاۋ ءۇشىن بارلىق ءمۇددەلى تاراپتاردىڭ وكىلدەرى ەنگەن ورگاننىڭ قۇرىلعانى, بۇل ۇدەرىسكە قازاقستاندىق قوعامنىڭ اۋقىمدى بولىگىن تارتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ قانا قويماي, تولىققاندى ۇسىنىستار مەن باستامالار تۇرىندە ناقتى ناتيجەلەر دە بەردى.
وسىنداي باستامالاردىڭ ءبىرى – دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ جالپى كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋ جانە زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ءمۇمكىندىگىن بەرەتىن پارلامەنتتى قالىپتاستىرۋ تەتىگىن وزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىس ەدى. بىراق, بۇل رەتتە ەل كونستيتۋتسياسىنا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋمەن قاتار, جوعارعى زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋعا بايلانىستى كوپتەگەن ماسەلەلەردى قايتا قاراۋ كەرەك بولدى. سونىمەن بىرگە جاڭا پارلامەنتتى قالىپتاستىراتىن سايلاۋ ءجۇيەسىن تاڭداۋ ماسەلەسى تۋىندادى. ماجوريتارلىق جانە ارالاس جۇيەلەر الەمدىك تاجىريبەدە كەڭىنەن قولدانىلادى.
ارالاس سايلاۋ جۇيەسى 1999 جىلدان ءبىزدىڭ ەلدە دە قولدانىلا باستادى. مىسالى, ءماجىلىستىڭ 67 دەپۋتاتى ءبىر مانداتتىق سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا ماجوريتارلىق جۇيەمەن جانە تاعى 10 دەپۋتات ساياسي پارتيالاردىڭ قاتىسۋىمەن تەپە-تەڭ وكىلدىك جۇيەسى بويىنشا سايلاندى. مەملەكەتتىڭ دامۋ ۇدەرىسىندە پارتيالىق جۇيە دە نىعايدى. ساياسي پارتيالاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىعى ارتىپ, ولار وزدەرىنە كاسىبي پارلامەنتتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەۋگە دايىن بولدى.
ال الەمدىك تاجىريبەنى زەردەلەگەن ساراپشىلار بارابار جۇيە بويىنشا سايلاۋ پارلامەنتكە «كەزدەيسوق» ادامداردىڭ ءوتىپ كەتۋ مۇمكىندىگىن ەداۋىر ازايتاتىنىن, ءوز كەزەگىندە ول زاڭ شىعارۋشىلىق جۇمىستىڭ ساپاسىن ارتتىراتىنىن العا تارتادى.
كانديدات پارتيالىق سايلاۋ ءتىزىمىنە ەنۋى ءۇشىن, ونىڭ كانديداتۋراسى پارتيا ىشىندەگى قۇرىلىمداردىڭ تالقىلاۋىنان ءوتۋى جانە ءوزىنىڭ بولاشاق دەپۋتات رەتىندەگى كاسىبي قادىر-قاسيەتىن دالەلدەۋى ءتيىس. پارتيالىق ءتىزىمدەر بويىنشا سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى جاعى, ول مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە اۋىرتپالىق سالمايدى.
كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى جان-جاقتى تالقىلاۋدىڭ ناتيجەسىندە 2007 جىلعى مامىردا اتا زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. سايلاۋ تۋرالى زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار پارلامەنت ءماجىلىسىن قالىپتاستىرۋدىڭ جاڭا ءتارتىبىن ايقىندادى. ەندىگى جەردە 8 دەپۋتات بارابار سايلاۋ جۇيەسى نەگىزىندە پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا, تاعى 9 دەپۋتات رەسپۋبليكاداعى ەتنوستار توبىنىڭ مۇددەسىن بىلدىرەتىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىندا سايلاناتىن بولدى. سونىمەن قاتار, ساياسي پارتيالار ەنگىزەتىن سايلاۋ جارناسىنىڭ مولشەرى ءوتكەن سايلاۋدا ساياسي پارتيانى جاقتاعان سايلاۋشىلار داۋىسىنىڭ سانىنا بايلانىستى سارالاناتىن بولدى. ساياسي پارتيالاردىڭ سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋ ءمۇمكىندىگى دە كەڭەيدى. ەندى سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرامىندا وكىلى جوق ساياسي پارتيالار سايلاۋ ناۋقانىن ازىرلەۋ جانە وتكىزۋ كەزەڭىنە وعان كەڭەسشى داۋىس قۇقىعىن بەرە وتىرىپ, سايلاۋ كوميسسياسى مۇشەسىنىڭ بارلىق قۇقىقتارى بەرىلگەن ءوز وكىلىن جىبەرۋ قۇقىعىنا يە بولدى.
كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ زاڭدى ناتيجەسى 2007 جىلعى 18 تامىزدا وتكەن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارىن كەزەكتەن تىس سايلاۋىندا كورىندى. ونىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا سايلاناتىن دەپۋتاتتارىنىڭ بارلىق 98 مانداتىن سايلاۋشىلار داۋىستارىنىڭ 88%-ىن جيناعان «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى الدى. سايلاۋعا قاتىسقان وزگە پارتيالار زاڭنامادا بەلگىلەنگەن جەتى پايىزدىق كورسەتكىشتى باعىندىرا المادى.
سودان كەيىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ نۇسقاۋىمەن پارلامەنتتى 7 پايىزدىق كەدەرگىدەن وتە الماعان جاعدايدا كەمىندە ەكى پارتيانىڭ قاتىسۋىمەن قالىپتاستىرۋعا ءمۇمكىندىك بەرەتىن ارنايى قۇقىقتىق تەتىك قۇرۋ ۇسىنىلدى. ءسويتىپ, 2008 جىلى سايلاۋ تۋرالى زاڭعا ءوزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ءجونىندەگى ۇسىنىستار پاكەتىن دايىنداۋ ماقساتىندا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ جانىنان ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسىنىڭ دەپۋتاتتارى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ساياسي پارتيالاردىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى كىردى. جۇمىس توبى بارلىق مۇددەلى تاراپتاردىڭ ۇسىنىستارىن جيناپ, جۇيەلەدى.
ەلىمىزدىڭ ادىلەت مينيسترلىگى دايىنداعان سايلاۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋگە قاتىستى ۇسىنىستاردىڭ نەگىزىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەندى. ۇكىمەت 2008 جىلعى 14 قاراشادا جوبانى پارلامەنت ماجىلىسىنە ۇسىندى, 2009 جىلعى قاڭتاردا پارلامەنت زاڭدى ماقۇلداپ, 9 اقپاندا قۇجاتقا مەملەكەت باسشىسى قول قويدى. زاڭعا سايكەس پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ كەلەسى شاقىرىلىمىنىڭ قۇرامىنا سايلاۋعا قاتىسقان كەمىندە ەكى ساياسي پارتيانىڭ وكىلدەرى كىرۋى ءتيىس بولدى. زاڭدا, سونداي-اق, ورتسايلاۋكومنىڭ پرەزيدەنتتىككە كانديداتتاردىڭ سەنىم بىلدىرگەن ادامدارىن تىركەۋ ءجونىندەگى فۋنكتسيالارىن اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنا بەرۋ ارقىلى ورتالىقتاندىرۋ دا كوزدەلگەن.
جالپى, 1995 جىلعى قىركۇيەك ايىندا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا العاشقى قابىلدانعان كەزدەن بەرى بارلىعى 800-دەن استام وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. وسىنداي جاعدايدا قالىپتاسقان ەلىمىزدىڭ سايلاۋ زاڭناماسى ەقىۇ-نىڭ 1990 جىلعى كوپەنگاگەن قۇجاتىندا تۇجىرىمدالعان سايلاۋ قۇقىعىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنا ساي سايلاۋ جۇيەسىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ۋاقىت وتە كەلە, سايلاۋ زاڭناماسىمەن بىرگە قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسى دە جاقساردى. سايلاۋلار ارالىعىندا سايلاۋ ورگاندارى مۇشەلەرىنىڭ بىلىكتىلىگى, سايلاۋشىلاردىڭ جانە سايلاۋ ۇدەرىسىنە وزگە دە قاتىسۋشىلاردىڭ قۇقىقتىق جانە ەلەكتوراتتىق مادەنيەتى جوعارىلادى. ەلەكتوراتتىق ناۋقانداردىڭ داعدىلى جانە تۇسىنىكتى تسيكلدىق كۇنتىزبەسى قالىپتاستى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستاندا ەل ازاماتتارى ەكى رەفەرەندۋمعا, پرەزيدەنتتىك التى سايلاۋعا, بەس پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ سايلاۋىنا, بەس جەرگىلىكتى وكىلدى بيلىك ورگاندارىنىڭ ء(ماسليحاتتاردىڭ) سايلاۋىنا قاتىستى. سونداي-اق, 2009 جىلدان بەرى جىلىنا ەكى رەت ءماسليحاتتاردىڭ شىعىپ قالعان دەپۋتاتتارىنىڭ ورنىنا سايلاۋ وتكىزىلىپ كەلەدى.
سوڭعى بەس جىل ەلىمىز ءۇشىن ەلەكتوراتتىق وقيعالارعا باي بولدى. 2011 جىلعى ساۋىردە پرەزيدەنتتىك سايلاۋ, 2012 جىلدىڭ باسىندا پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ جانە جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردىڭ ء(ماسليحاتتاردىڭ) سايلاۋى ءوتتى. 2013 جىلعى تامىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2457 اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىگىندە اۋداندىق ماڭىزى بار قالالار, اۋىلدىق وكرۋگتەر, اۋىلدىق وكرۋگتىڭ قۇرامىنا كىرمەيتىن كەنتتەر مەن اۋىلدار اكىمدەرىنىڭ, ال 2014 جىلعى قازاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ سايلاۋى ءوتتى.
ەلىمىزدە سايلاۋ جۇيەسىنىڭ دامۋىنىڭ تاعى ءبىر كەزەڭى 2015 جانە 2016 جىلدارداعى سايلاۋ ناۋقاندارى بولدى. بۇل قازاقستاندىقتاردىڭ ەلەكتوراتتىق بەلسەندىلىگىن ارتتىردى. مىسالى, 2015 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا سايلاۋشىلاردىڭ 95%-دان استامى, ال اعىمداعى جىلعى 20 ناۋرىزداعى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ سايلاۋىندا سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە سايلاۋشىلاردىڭ 77%-دان استامى كەلىپ, ءوز تاڭداۋلارىن جاسادى. بۇل دەموكراتيالىق قوعامنىڭ جانە ونىڭ ەلەكتوراتتىق مادەنيەتىنىڭ دامۋىنىڭ ايتارلىقتاي جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن بىلدىرەدى.
بۇگىندە وسىلاردىڭ بارلىعى – تاريح. بىراق ولاردىڭ ارقايسىسى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋ جولىنداعى مەجەسى بولىپ قانا قويماي, جاقىن بولاشاقتا ونىڭ قانداي بيىكتىكتى باعىندىراتىنىن ايقىنداپ بەردى. ەگەر سايلاۋ ورگاندارىنىڭ رولىنە قاتىستى ايتاتىن بولساق, مەنىڭ ويىمشا, ول – ايقىن جانە ماڭىزدى. ولار وزدەرىنىڭ وكىلەتتىكتەرگە ءسايكەس ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا سايلاۋ تۋرالى زاڭنامانىڭ ورىندالۋىن جانە ونىڭ بىرىڭعاي قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, سايلاۋ ناۋقاندارىن ازىرلەۋدى جانە وتكىزۋدى ۇيىمداستىرادى.
قازىرگى كەزدە ەلدىڭ سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ جۇيەسىن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى, 16 وبلىستىق, استانا جانە الماتى قالالىق سايلاۋ كوميسسيالارى, 160 اۋداندىق, 37 قالالىق كوميسسيا, استانا جانە الماتى قالالارىندا 11 اۋداندىق كوميسسيا, وبلىستىق ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋ جونىندەگى 550 وكرۋگتىك سايلاۋ كوميسسياسى, اۋداندىق ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋ جونىندەگى 2 160 وكرۋگتىك كوميسسيا, قالالىق ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋ بويىنشا 625 وكرۋگتىك سايلاۋ كوميسسياسى جانە 9 840 ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى قۇرايدى. بارلىعى – 13 400.
سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قۇرامىنا بارلىق ساياسي پارتيالاردىڭ, قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ, ياعني قوعامنىڭ ازاماتتىق جانە ساياسي بەلسەندى ءمۇشەلەرى كىرەدى. ولاردىڭ بارلىعى سايلاۋ كوميسسيالارىندا قوعامدىق نەگىزدە جۇمىس ىستەيدى. جالپى سانى ەلىمىز بويىنشا 93 مىڭ ادامدى قۇرايدى.
ازاماتتاردىڭ بيلىك ورگاندارىنا دەگەن سەنىمىنىڭ دەڭگەيى, مەملەكەتتىك ىستەردى باسقارۋداعى جانە ساياسي جۇيەنىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى ۇلگىسىن قۇرۋ ءىسىندە, سونداي-اق قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋداعى وزدەرىنىڭ ءرولىن ءتۇسىنۋى – سايلاۋ ورگاندارىنىڭ ءوز ءمىندەتتەرىن نەعۇرلىم كاسىبي ورىنداۋىنا بايلانىستى.
سوندىقتان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ شيرەك عاسىرلىق تاريحى وسى جىلداردا قۇرىلعان سايلاۋ جۇيەسى ءوزىنىڭ ءومىرگە قابىلەتتىلىگىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, جالپىعا تانىمال دەموكراتيالىق قاعيداتتار نەگىزىندە ءارى قاراي دامۋدا زور الەۋەتى بار ەكەنىن كورسەتتى. قازاقستان قوعامىنىڭ جالپى ساياسي مادەنيەتىنىڭ نىعايۋىنا جانە وسۋىنە سەبەپتەسكەنىن دالەلدەدى.
بەرىك يماشەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويى – قازاقستان دامۋىنىڭ ماڭىزدى مەجەسى. بۇل كۇنى وتكەن تاريحي كەزەڭنىڭ ناتيجەلەرى تالدانىپ, مەملەكەتتىڭ دەموكراتيا جولىمەن ءارى قاراي دامۋى ايقىندالادى. شيرەك عاسىر ىشىندە ەكونوميكالىق رەفورمالارمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلىن نىعايتقان ساياسي رەفورمالار دا جۇرگىزىلدى.
تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستاندى قۇقىقتىق جانە دەموكراتيالىق مەملەكەتكە ەرىكتى سايلاۋ ارقىلى دامىتۋ ۇدەرىستەرى جۇزەگە اسىرىلۋدا. سوندىقتان دا قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىن رەفورمالاۋداعى ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – دەموكراتيالىق سايلاۋ قۇقىعىن قالىپتاستىرۋ جانە سايلاۋ جۇيەسىن تۇراقتى جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلاتىنى كەزدەيسوقتىق ەمەس. بۇل ۇدەرىسكە سايلاۋ ورگاندارى ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرىلۋى جانە ونىڭ كەيىن دەپ تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەتتىك ورگانعا اينالۋى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىسىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
تاراتىپ ايتقاندا, 1989 جىلعى 22 قىركۇيەكتە قۇرامىنا قوعامدىق نەگىزدە جۇمىس ىستەيتىن 25 ادامنان تۇراتىن قازاق كسر-ءنىڭ سايلاۋ جانە حالىق دەپۋتاتتارىن قايتا شاقىرىپ الۋ جونىندەگى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى قۇرىلدى. ال 1991 جىلعى 1 جەلتوقسانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بۇكىل قازاقستاندىقتار ءۇشىن تاعدىرشەشتى وقيعا بولدى جانە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ نازارىن اۋداردى. وسىلايشا, قازاقستان تاريحىنىڭ جاڭا دا جارقىن بەتى اشىلدى. قازاقستان تاريحىندا العاش رەت جالپىعا بiردەي تەڭ جانە توتە سايلاۋ قۇقىعى نەگiزiندە جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ پرەزيدەنت بولىپ سايلاندى. سايلاۋ جالپىحالىقتىق دەڭگەيدە ءوتتى, وعان سايلاۋشىلاردىڭ داۋىس بەرۋگە كەلۋىنىڭ وتە جوعارى بولۋى ناقتى دالەل.
قازاق كسر-ءنىڭ سايلاۋ جانە حالىق دەپۋتاتتارىن قايتا شاقىرىپ الۋ جونىندەگى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا قازاق كسر پرەزيدەنتىن سايلاۋ تۋرالى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ وكىلەتتىكتەرى جۇكتەلدى. سونىمەن قاتار, سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋدى جانە وتكىزۋدى 21 وكرۋگتىك جانە 10479 ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى قامتاماسىز ەتتى. داۋىس بەرۋگە تىزىمدەرگە ەنگىزىلگەن سايلاۋشىلاردىڭ 88,23%-ى قاتىستى جانە سايلاۋشىلاردىڭ 98,78%-ى ءوز داۋىستارىن ن.ءا.نازارباەۆقا بەردى.
سول جىلعى 16 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭى قابىلداندى. ارادا ەكى جىلدان استام ۋاقىت وتكەندە, ياعني 1993 جىلدىڭ 28 قاڭتارىندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى كونستيتۋتسياسى قابىلداندى. سونداي-اق, سول جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ەلىمىزدىڭ جوعارعى كەڭەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ۇسىنۋىمەن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ جاڭا قۇرامىن سايلادى.
كوپ كەشىكپەي قولدانىستا بولعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كودەكسىنىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعا, توراعانىڭ ورىنباسارى, حاتشى جانە كوميسسيانىڭ ءتورت مۇشەسىنەن قۇرالدى. وسىلايشا, قازىرگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ نەگىزى قالانعان بولاتىن. سول جىلدارى سايلاۋ زاڭناماسىنىڭ نورمالارى وتپەلى كەزەڭدى باستان كەشىرىپ جاتقان ەدى. ويتكەنى, ەلىمىز ساياسي باسقارۋ نىساندارىنىڭ اۋىسۋى ۇدەرىسىندە تۇرعان بولاتىن.
ال 1995 جىلعى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا ەلىمىزدە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىن بەلگىلەگەن جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ قازاقستاننىڭ زاماناۋي سايلاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭى بولدى. وسى 1995 جىلدىڭ كۇزىندە ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىمەن قاتار قابىلدانعان نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر قازىرگى كۇندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى سايلاۋ زاڭناماسىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. سول 1995 جىل «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى», «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتى جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدار, سونداي-اق, باسقا دا بىرقاتار زاڭنامالار مەن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ قابىلدانۋىمەن ەرەكشەلەندى.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرامىن قالىپتاستىرۋ جۇيەسى دە وزگەردى. 1995 جىلدان باستاپ ورتسايلاۋكوم مۇشەلەرىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇسىنۋىمەن ءماجىلىس, ال 2012 جىلدان ورتسايلاۋكومنىڭ ءتوراعاسى مەن ەكى مۇشەسىن پرەزيدەنت تاعايىندايتىن, ەكى مۇشەسىن پارلامەنت سەناتى, تاعى ەكى مۇشەسىن ءماجىلىس سايلايتىن بولدى.
1991-1999 جىلدارداعى سايلاۋ ناۋقاندارىنىڭ تاجىريبەسى, سونداي-اق, ەلدىڭ تاريحي, ونىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق ينستيتۋتتارىنىڭ دامۋ بارىسى سايلاۋ ءجۇيەسىن رەفورمالاۋدى جالعاستىرۋ قاجەتتىگىن كورسەتتى, ال سايلاۋ نورمالارىن ىرىقتاندىرۋ ماڭىزدى ساياسي باسىمدىق ءارى ستراتەگيالىق ءمىندەت بولدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسى بويىنشا 2000 جىلعى قىركۇيەك پەن 2002 جىلعى قاڭتار ارالىعىندا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ەقىۇ/دياقب-مەن ءبىرلەسىپ, سايلاۋ زاڭناماسىن رەفورمالاۋ ماسەلەلەرى جونىندە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, بارلىق ساياسي پارتيالار مەن قوزعالىستاردىڭ ۇلتتىق ۇنقاتىسۋ باستاماسى بولعان دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزدى.
جۇزەگە اسىرىلعان ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەلەرى بارلىق قاتىسۋشىلار تاراپىنان جوعارى باعاعا يە بولدى. ولاردا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر, ساياسي پارتيالار مەن قوزعالىستاردىڭ وكىلدەرىمەن اشىق پىكىرلەسۋ سايلاۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ جۇمىسىنا جاريالىق سيپاتىن بەردى. مۇنداعى نەگىزگى ماقسات – حالىقارالىق ءتاجىريبە مەن 1999 جىلعى سايلاۋ ناۋقانىنىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سايلاۋ قۇقىعىنىڭ ودان ءارى دامۋى جانە دەموكراتيالاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءتۇيىسۋ نۇكتەسىن تابۋ بولدى.
سايلاۋ ۇدەرىسىن دەموكراتيالاندىرۋدىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن ءسايكەستەندىرۋ ماقساتىندا حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ءوزارا ءىس-ارەكەت الاڭىن كەڭەيتۋ جاڭا فازاعا ەنگەن سايلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدەگى جۇمىس باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولدى. سونىمەن بىرگە, سايلاۋ تۋرالى زاڭعا حالىقارالىق ساراپشىلار, ونىڭ ىشىندە ەقىۇ/دياقب تاراپىنان وڭ باعا بەرىلگەن وزگەرىستەر جوباسى دايىندالدى. ونىڭ باستى ماقساتى – سايلاۋ زاڭناماسىندا جانە ونى قولدانۋدا جالپىعا تانىمال دەموكراتيالىق قاعيدالاردى ەسكەرۋ, سونداي-اق, سايلاۋ ناۋقانى بارىسىندا انىقتالعان كەمشىلىكتەردى جويۋ. بۇدان بولەك, بالاماسىز سايلاۋ, الدىن الا داۋىس بەرۋ الىنىپ تاستالدى, سايلاۋ كوميسسيالارىن قالىپتاستىرۋدىڭ جاڭا قاعيداسى ەنگىزىلدى. ياعني, ساياسي پارتيالاردىڭ ۇسىنۋىمەن جەرگىلىكتى وكىلەتتىك ورگاندار سايلايتىن بولدى. سايلاۋشىلار تىزىمدەرىن قۇرۋ قاعيداسى دا وزگەردى, وتاندىق جانە حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى كەڭەيتىلدى.
اتاپ وتكەن ءجون, 2004 جىلعى پارلامەنتتىك سايلاۋ مەن 2005 جىلى وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋى قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىن دەموكراتيالاندىرۋدى جانە ونى ودان ءارى دامىتۋدى بەلسەندى تالقىلاۋ اياسىندا ءوتتى. ەكونوميكالىق رەفورمالار سالاسىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەر وزىمەن بىرگە ساياسي جۇيەنى جەتىلدىرۋدىڭ شىنايى قاجەتتىلىگىن ىلەستىرەتىنىن پرەزيدەنت تالاي مارتە ايتقان ەدى.
2004-2007 جىلدار ارالىعىندا العاشىندا دەموكراتيالاندىرۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ, ودان كەيىن پرەزيدەنت باسقارعان دەموكراتيالىق رەفورمالار باعدارلاماسىن ازىرلەۋ مەن ناقتىلاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا شەڭبەرىندە مەملەكەتتى ساياسي جاڭعىرتۋدىڭ تۇرلاۋلى پروبلەمالارى بويىنشا پىكىرتالاستار ءجۇرگىزىلدى. قازاقستاندىق قوعام ءۇشىن وسىنداي ماڭىزدى جانە وزەكتى پروبلەمالاردى تالقىلاۋ ءۇشىن بارلىق ءمۇددەلى تاراپتاردىڭ وكىلدەرى ەنگەن ورگاننىڭ قۇرىلعانى, بۇل ۇدەرىسكە قازاقستاندىق قوعامنىڭ اۋقىمدى بولىگىن تارتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ قانا قويماي, تولىققاندى ۇسىنىستار مەن باستامالار تۇرىندە ناقتى ناتيجەلەر دە بەردى.
وسىنداي باستامالاردىڭ ءبىرى – دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ جالپى كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋ جانە زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ءمۇمكىندىگىن بەرەتىن پارلامەنتتى قالىپتاستىرۋ تەتىگىن وزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىس ەدى. بىراق, بۇل رەتتە ەل كونستيتۋتسياسىنا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋمەن قاتار, جوعارعى زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋعا بايلانىستى كوپتەگەن ماسەلەلەردى قايتا قاراۋ كەرەك بولدى. سونىمەن بىرگە جاڭا پارلامەنتتى قالىپتاستىراتىن سايلاۋ ءجۇيەسىن تاڭداۋ ماسەلەسى تۋىندادى. ماجوريتارلىق جانە ارالاس جۇيەلەر الەمدىك تاجىريبەدە كەڭىنەن قولدانىلادى.
ارالاس سايلاۋ جۇيەسى 1999 جىلدان ءبىزدىڭ ەلدە دە قولدانىلا باستادى. مىسالى, ءماجىلىستىڭ 67 دەپۋتاتى ءبىر مانداتتىق سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا ماجوريتارلىق جۇيەمەن جانە تاعى 10 دەپۋتات ساياسي پارتيالاردىڭ قاتىسۋىمەن تەپە-تەڭ وكىلدىك جۇيەسى بويىنشا سايلاندى. مەملەكەتتىڭ دامۋ ۇدەرىسىندە پارتيالىق جۇيە دە نىعايدى. ساياسي پارتيالاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىعى ارتىپ, ولار وزدەرىنە كاسىبي پارلامەنتتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەۋگە دايىن بولدى.
ال الەمدىك تاجىريبەنى زەردەلەگەن ساراپشىلار بارابار جۇيە بويىنشا سايلاۋ پارلامەنتكە «كەزدەيسوق» ادامداردىڭ ءوتىپ كەتۋ مۇمكىندىگىن ەداۋىر ازايتاتىنىن, ءوز كەزەگىندە ول زاڭ شىعارۋشىلىق جۇمىستىڭ ساپاسىن ارتتىراتىنىن العا تارتادى.
كانديدات پارتيالىق سايلاۋ ءتىزىمىنە ەنۋى ءۇشىن, ونىڭ كانديداتۋراسى پارتيا ىشىندەگى قۇرىلىمداردىڭ تالقىلاۋىنان ءوتۋى جانە ءوزىنىڭ بولاشاق دەپۋتات رەتىندەگى كاسىبي قادىر-قاسيەتىن دالەلدەۋى ءتيىس. پارتيالىق ءتىزىمدەر بويىنشا سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى جاعى, ول مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە اۋىرتپالىق سالمايدى.
كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى جان-جاقتى تالقىلاۋدىڭ ناتيجەسىندە 2007 جىلعى مامىردا اتا زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. سايلاۋ تۋرالى زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار پارلامەنت ءماجىلىسىن قالىپتاستىرۋدىڭ جاڭا ءتارتىبىن ايقىندادى. ەندىگى جەردە 8 دەپۋتات بارابار سايلاۋ جۇيەسى نەگىزىندە پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا, تاعى 9 دەپۋتات رەسپۋبليكاداعى ەتنوستار توبىنىڭ مۇددەسىن بىلدىرەتىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىندا سايلاناتىن بولدى. سونىمەن قاتار, ساياسي پارتيالار ەنگىزەتىن سايلاۋ جارناسىنىڭ مولشەرى ءوتكەن سايلاۋدا ساياسي پارتيانى جاقتاعان سايلاۋشىلار داۋىسىنىڭ سانىنا بايلانىستى سارالاناتىن بولدى. ساياسي پارتيالاردىڭ سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋ ءمۇمكىندىگى دە كەڭەيدى. ەندى سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرامىندا وكىلى جوق ساياسي پارتيالار سايلاۋ ناۋقانىن ازىرلەۋ جانە وتكىزۋ كەزەڭىنە وعان كەڭەسشى داۋىس قۇقىعىن بەرە وتىرىپ, سايلاۋ كوميسسياسى مۇشەسىنىڭ بارلىق قۇقىقتارى بەرىلگەن ءوز وكىلىن جىبەرۋ قۇقىعىنا يە بولدى.
كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ زاڭدى ناتيجەسى 2007 جىلعى 18 تامىزدا وتكەن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارىن كەزەكتەن تىس سايلاۋىندا كورىندى. ونىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا سايلاناتىن دەپۋتاتتارىنىڭ بارلىق 98 مانداتىن سايلاۋشىلار داۋىستارىنىڭ 88%-ىن جيناعان «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى الدى. سايلاۋعا قاتىسقان وزگە پارتيالار زاڭنامادا بەلگىلەنگەن جەتى پايىزدىق كورسەتكىشتى باعىندىرا المادى.
سودان كەيىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ نۇسقاۋىمەن پارلامەنتتى 7 پايىزدىق كەدەرگىدەن وتە الماعان جاعدايدا كەمىندە ەكى پارتيانىڭ قاتىسۋىمەن قالىپتاستىرۋعا ءمۇمكىندىك بەرەتىن ارنايى قۇقىقتىق تەتىك قۇرۋ ۇسىنىلدى. ءسويتىپ, 2008 جىلى سايلاۋ تۋرالى زاڭعا ءوزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ءجونىندەگى ۇسىنىستار پاكەتىن دايىنداۋ ماقساتىندا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ جانىنان ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسىنىڭ دەپۋتاتتارى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ساياسي پارتيالاردىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى كىردى. جۇمىس توبى بارلىق مۇددەلى تاراپتاردىڭ ۇسىنىستارىن جيناپ, جۇيەلەدى.
ەلىمىزدىڭ ادىلەت مينيسترلىگى دايىنداعان سايلاۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋگە قاتىستى ۇسىنىستاردىڭ نەگىزىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەندى. ۇكىمەت 2008 جىلعى 14 قاراشادا جوبانى پارلامەنت ماجىلىسىنە ۇسىندى, 2009 جىلعى قاڭتاردا پارلامەنت زاڭدى ماقۇلداپ, 9 اقپاندا قۇجاتقا مەملەكەت باسشىسى قول قويدى. زاڭعا سايكەس پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ كەلەسى شاقىرىلىمىنىڭ قۇرامىنا سايلاۋعا قاتىسقان كەمىندە ەكى ساياسي پارتيانىڭ وكىلدەرى كىرۋى ءتيىس بولدى. زاڭدا, سونداي-اق, ورتسايلاۋكومنىڭ پرەزيدەنتتىككە كانديداتتاردىڭ سەنىم بىلدىرگەن ادامدارىن تىركەۋ ءجونىندەگى فۋنكتسيالارىن اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىنا بەرۋ ارقىلى ورتالىقتاندىرۋ دا كوزدەلگەن.
جالپى, 1995 جىلعى قىركۇيەك ايىندا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا العاشقى قابىلدانعان كەزدەن بەرى بارلىعى 800-دەن استام وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. وسىنداي جاعدايدا قالىپتاسقان ەلىمىزدىڭ سايلاۋ زاڭناماسى ەقىۇ-نىڭ 1990 جىلعى كوپەنگاگەن قۇجاتىندا تۇجىرىمدالعان سايلاۋ قۇقىعىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنا ساي سايلاۋ جۇيەسىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ۋاقىت وتە كەلە, سايلاۋ زاڭناماسىمەن بىرگە قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسى دە جاقساردى. سايلاۋلار ارالىعىندا سايلاۋ ورگاندارى مۇشەلەرىنىڭ بىلىكتىلىگى, سايلاۋشىلاردىڭ جانە سايلاۋ ۇدەرىسىنە وزگە دە قاتىسۋشىلاردىڭ قۇقىقتىق جانە ەلەكتوراتتىق مادەنيەتى جوعارىلادى. ەلەكتوراتتىق ناۋقانداردىڭ داعدىلى جانە تۇسىنىكتى تسيكلدىق كۇنتىزبەسى قالىپتاستى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستاندا ەل ازاماتتارى ەكى رەفەرەندۋمعا, پرەزيدەنتتىك التى سايلاۋعا, بەس پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ سايلاۋىنا, بەس جەرگىلىكتى وكىلدى بيلىك ورگاندارىنىڭ ء(ماسليحاتتاردىڭ) سايلاۋىنا قاتىستى. سونداي-اق, 2009 جىلدان بەرى جىلىنا ەكى رەت ءماسليحاتتاردىڭ شىعىپ قالعان دەپۋتاتتارىنىڭ ورنىنا سايلاۋ وتكىزىلىپ كەلەدى.
سوڭعى بەس جىل ەلىمىز ءۇشىن ەلەكتوراتتىق وقيعالارعا باي بولدى. 2011 جىلعى ساۋىردە پرەزيدەنتتىك سايلاۋ, 2012 جىلدىڭ باسىندا پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ جانە جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردىڭ ء(ماسليحاتتاردىڭ) سايلاۋى ءوتتى. 2013 جىلعى تامىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2457 اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىگىندە اۋداندىق ماڭىزى بار قالالار, اۋىلدىق وكرۋگتەر, اۋىلدىق وكرۋگتىڭ قۇرامىنا كىرمەيتىن كەنتتەر مەن اۋىلدار اكىمدەرىنىڭ, ال 2014 جىلعى قازاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ سايلاۋى ءوتتى.
ەلىمىزدە سايلاۋ جۇيەسىنىڭ دامۋىنىڭ تاعى ءبىر كەزەڭى 2015 جانە 2016 جىلدارداعى سايلاۋ ناۋقاندارى بولدى. بۇل قازاقستاندىقتاردىڭ ەلەكتوراتتىق بەلسەندىلىگىن ارتتىردى. مىسالى, 2015 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا سايلاۋشىلاردىڭ 95%-دان استامى, ال اعىمداعى جىلعى 20 ناۋرىزداعى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ سايلاۋىندا سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە سايلاۋشىلاردىڭ 77%-دان استامى كەلىپ, ءوز تاڭداۋلارىن جاسادى. بۇل دەموكراتيالىق قوعامنىڭ جانە ونىڭ ەلەكتوراتتىق مادەنيەتىنىڭ دامۋىنىڭ ايتارلىقتاي جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن بىلدىرەدى.
بۇگىندە وسىلاردىڭ بارلىعى – تاريح. بىراق ولاردىڭ ارقايسىسى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋ جولىنداعى مەجەسى بولىپ قانا قويماي, جاقىن بولاشاقتا ونىڭ قانداي بيىكتىكتى باعىندىراتىنىن ايقىنداپ بەردى. ەگەر سايلاۋ ورگاندارىنىڭ رولىنە قاتىستى ايتاتىن بولساق, مەنىڭ ويىمشا, ول – ايقىن جانە ماڭىزدى. ولار وزدەرىنىڭ وكىلەتتىكتەرگە ءسايكەس ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا سايلاۋ تۋرالى زاڭنامانىڭ ورىندالۋىن جانە ونىڭ بىرىڭعاي قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, سايلاۋ ناۋقاندارىن ازىرلەۋدى جانە وتكىزۋدى ۇيىمداستىرادى.
قازىرگى كەزدە ەلدىڭ سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ جۇيەسىن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى, 16 وبلىستىق, استانا جانە الماتى قالالىق سايلاۋ كوميسسيالارى, 160 اۋداندىق, 37 قالالىق كوميسسيا, استانا جانە الماتى قالالارىندا 11 اۋداندىق كوميسسيا, وبلىستىق ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋ جونىندەگى 550 وكرۋگتىك سايلاۋ كوميسسياسى, اۋداندىق ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋ جونىندەگى 2 160 وكرۋگتىك كوميسسيا, قالالىق ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋ بويىنشا 625 وكرۋگتىك سايلاۋ كوميسسياسى جانە 9 840 ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى قۇرايدى. بارلىعى – 13 400.
سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قۇرامىنا بارلىق ساياسي پارتيالاردىڭ, قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ, ياعني قوعامنىڭ ازاماتتىق جانە ساياسي بەلسەندى ءمۇشەلەرى كىرەدى. ولاردىڭ بارلىعى سايلاۋ كوميسسيالارىندا قوعامدىق نەگىزدە جۇمىس ىستەيدى. جالپى سانى ەلىمىز بويىنشا 93 مىڭ ادامدى قۇرايدى.
ازاماتتاردىڭ بيلىك ورگاندارىنا دەگەن سەنىمىنىڭ دەڭگەيى, مەملەكەتتىك ىستەردى باسقارۋداعى جانە ساياسي جۇيەنىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى ۇلگىسىن قۇرۋ ءىسىندە, سونداي-اق قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋداعى وزدەرىنىڭ ءرولىن ءتۇسىنۋى – سايلاۋ ورگاندارىنىڭ ءوز ءمىندەتتەرىن نەعۇرلىم كاسىبي ورىنداۋىنا بايلانىستى.
سوندىقتان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ شيرەك عاسىرلىق تاريحى وسى جىلداردا قۇرىلعان سايلاۋ جۇيەسى ءوزىنىڭ ءومىرگە قابىلەتتىلىگىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, جالپىعا تانىمال دەموكراتيالىق قاعيداتتار نەگىزىندە ءارى قاراي دامۋدا زور الەۋەتى بار ەكەنىن كورسەتتى. قازاقستان قوعامىنىڭ جالپى ساياسي مادەنيەتىنىڭ نىعايۋىنا جانە وسۋىنە سەبەپتەسكەنىن دالەلدەدى.
بەرىك يماشەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى
سوڭعى جاڭالىقتار
قازۇۋ عالىمدارى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن تۇسىندىرەتىن وقۋ قۇرالىن جارىققا شىعاردى
اتا زاڭ • بۇگىن, 14:57
ەنريكە يگلەسياس قازاقستاندا كونتسەرت بەرەدى
ءان • بۇگىن, 14:47
اتىراۋداعى ەرلى-زايىپتىنىڭ ءولىمى: كۇدىكتىنى ۇستاۋ ساتىنەن فوتو-ۆيدەو جاريالاندى
زاڭ مەن ءتارتىپ • بۇگىن, 14:30
قاراعاندىلىق قۇتقارۋشى گىر تاسىن كوتەرۋدەن رەكوردىن جاڭارتتى
سپورت • بۇگىن, 14:22
قازاقستان مەن سەربيا پرەزيدەنتتەرى كەڭەيتىلگەن قۇرامدا كەلىسسوز جۇرگىزدى
پرەزيدەنت • بۇگىن, 14:17
شىمكەنتتە الاياقتار ستۋدەنتتەردى TikTok ارقىلى تۇزاققا تۇسىرگەن
وقيعا • بۇگىن, 14:01
47%-دىق قۇلدىراۋ: ءۇش الپاۋىت كەن ورنىنداعى ءوندىرىس نەگە تەجەلدى؟
ەكونوميكا • بۇگىن, 13:56
قازاقستان رەسەيدىڭ كومەگىنسىز ءۇش جاڭا جىلۋ ستانتسياسىن سالادى
ەنەرگەتيكا • بۇگىن, 13:47
ەكرانداعى ءاربىر قيمىلدى قالت جىبەرمەيتىن كومەكشى پايدا بولدى
جاساندى ينتەللەكت • بۇگىن, 13:40
اقمولا وبلىسىنداعى ورتتەن قايتىس بولعانداردىڭ اتى-ءجونى جاريالاندى
وقيعا • بۇگىن, 13:22
«سامۇرىق-قازىنا» قىزمەتكەرلەرىنىڭ 10%-ىن قىسقارتادى
قوعام • بۇگىن, 13:10
جاساندى ينتەللەكت بەس ەسە جىلدام جازاتىن بولدى
جاساندى ينتەللەكت • بۇگىن, 13:02
ششۋچينسكتەگى جارىلىستان قازا تاپقانداردىڭ وتباسىنا 2 ملن تەڭگە بەرىلەدى
وقيعا • بۇگىن, 12:58
«بولاشاق كىتاپحاناسى»: XXII عاسىردا قانداي كىتاپتار جارىق كورەدى؟
ادەبيەت • بۇگىن, 12:48
قازاقستان مەن سەربيا پرەزيدەنتتەرى شاعىن قۇرامدا كەلىسسوز وتكىزدى
پرەزيدەنت • بۇگىن, 12:37
