مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن ازىرلەنگەن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى زاڭنىڭ جوباسى – ەلباسىنىڭ گۋمانيستىك ۇستانىمىن پاش ەتەدى. وسىلايشا, پرەزيدەنتىمىز شالىس باسقان ازاماتتارعا كەشىرىم جاساپ, ولاردىڭ جاڭا ءومىر باستاۋىنا جول اشىپ وتىر. سونداي-اق, مۇنداي قادام تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ شىن مانىندە دەموكراتيالىق جانە وركەنيەتتى ەل ەكەندىگىن ايعاقتاي تۇسەدى.
ازاماتتارعا قانداي مۇمكىندىكتەر بەرەدى؟
زاڭ جوباسى بارلىق قىلمىستىق ىستەر مەن سوتتار قاراماعان ىستەر بويىنشا, قىلمىستىق تەرىس قىلىقتار مەن ونشا اۋىر ەمەس قىلمىستار بويىنشا ءىس جۇرگىزۋدى توقتاتۋدى كوزدەيدى. سوتتالعان ادامداردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارى ءۇشىن جازا مەرزىمىنىڭ وتەلمەگەن بولىگىن ايىپپۇلمەن نەمەسە باس بوستاندىعىن شەكتەۋمەن اۋىستىرۋ نەمەسە ونى قىسقارتۋ ءراسىمىن قولدانۋ مۇمكىندىگى پايدا بولادى. سونىمەن قاتار, زاڭ جوباسىندا راقىمشىلىق جاساۋ اكتىسى قولدانىلمايتىن ادامداردىڭ اياسى بەلگىلەنەدى.كوزدەلگەن ماقسات قانداي؟
راقىمشىلىق جاساۋداعى ماقسات – تۇرمەدەگىلەردىڭ سانىن ازايتۋ ەمەس. ويتكەنى, 25 جىلدىڭ ىشىندە تۇرمەدە وتىرعانداردىڭ سانى ءۇش ەسەگە ازايعان. ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەلىمىزدىڭ تۇرمەلەرىندە 105 مىڭ ادام وتىرعان بولسا, قازىرگى تاڭدا كولونيالار مەن تەرگەۋ وقشاۋلاعىشتارىندا 36 مىڭ ادام وتىر. وسىلايشا, تەك سوڭعى ءتورت جىل ىشىندە راقىمشىلىقسىز-اق سوتتالعاندار سانى 30 پايىزعا دەيىن ازايدى. ۇشىنشىدەن, بۇعان دەيىن جاسالعان 8 راقىمشىلىق ءارى كەتسە اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىسقا عانا قولدانىلعان بولاتىن.زاڭ جازالانۋشىلاردىڭ قانداي ساناتىن قامتيدى؟
زاڭ جوباسىنا سايكەس ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك وسال ساناتتارى – كامەلەتكە تولماعاندارعا, جۇكتى ايەلدەرگە, كامەلەتكە تولماعان بالالارى نەمەسە مۇگەدەك بالالارى بار ايەلدەرگە, سونداي-اق, كامەلەتكە تولماعان بالالاردىڭ جالعىز اتا-اناسى بولىپ تابىلاتىن ەر ادامدارعا, I, II جانە III توپتاعى مۇگەدەكتەرگە, ەلۋ جاستاعى جانە ول جاستان اسقان ايەلدەرگە, الپىس جاستاعى جانە ول جاستان اسقان ەر ادامدارعا, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاتىسۋشىلارى مەن مۇگەدەكتەرىنە جانە ولارعا تەڭەستىرىلگەن ادامدارعا, اسكەري جانە ينتەرناتسيونالدىق بورىشىن ورىنداۋ كەزىندە قازا تاپقان اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ جەسىرلەرىنە, سونداي-اق, كۇيەۋلەرى سوعىس مۇگەدەكتەرى جانە ولارعا تەڭەستىرىلگەن ادامدار بولىپ تابىلاتىن ايەلدەرگە قاتىستى راقىمشىلىق جاسالادى.راقىمشىلىق قانشا ادامعا قولدانىلادى؟
ءماجىلىس ماقۇلداعان قۇجاتتى سەنات ماقۇلداپ, مەملەكەت باسشىسى قول قوياتىن بولسا, راقىمشىلىق 28 مىڭ ادامدى قامتۋى ءمۇمكىن. 1500 ادام كولونيادان شىعادى دەپ بولجاعان. بىراق, بۇل كەسىمدى جازادان تولىق قۇتىلادى دەگەن ءسوز ەمەس. 1500-ءدىڭ 1200-ىنە باسقا جازا قولدانىلادى. ولار پروباتسيا قۇرىلعىسى ارقىلى ارنايى قىزمەتتىڭ باقىلاۋىندا بولادى. ال قالعان 300-ءى – ۇساق قىلمىس جاساعاندار, الەۋمەتتىك جاعىنان ءالسىز ادامدار, بالالى ايەلدەر, ءجاسوسپىرىمدەر, 60 جاستان اسقان ەر ادامدار. ال اسا اۋىر قىلمىس جاساعاندار تۇرمەدەن, كولونيادان شىقپايدى. تەك, وتەلمەگەن مەرزىمدەرىنىڭ ءبىر بولىگى قىسقارۋى مۇمكىن. سول سياقتى, قازىر بارلىعىن رەسمي تۇردە ەسەپتەپ شىعۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان, ماسەلەن, وندىرىسكە الىنعان تەرىس قىلىقتاردىڭ بارلىعى توقتاتىلادى دەپ كۇتىلۋدە. سوتتىڭ قاراۋىنداعى ىستەر دە توقتاتىلادى. سوندىقتان دا راقىمشىلىققا ءىلىنۋى مۇمكىن ادامدار اراسىندا ايىپپۇل شاراسىنا, شارتتى جازاعا كەسىلگەندەر, قوعامدىق جۇمىستارعا جانە باسقا دا اۋىر ەمەس جازاعا تارتىلعاندار دا قامتىلادى. بۇل ساناتتا لاڭكەستىك جانە باسقا اۋىر قىلمىس جاساعاندار قامتىلمايدى.تۇرمە رەيتينگىندە قازاقستاننىڭ كورسەتكىشى قانداي؟
بۇگىنگە دەيىن اتقارىلعان شارالاردىڭ ارقاسىندا قازاقستان الەمدىك تۇرمە رەيتينگىندە ەڭ ناشار 50 ەلدىڭ قاتارىنان شىعىپ, پوزيتسياسىن 3-تەن 62-ءشى ورىنعا دەيىن جاقسارتتى. سونداي-اق, راقىمشىلىق – باياعىدان بار ءتاجىريبە. ءتىپتى, كسرو تاريحىندا 22 رەت بولعان. 1992 جىلدان بەرى رەسەيدە – 18, بەلارۋستە – 14, ۋكراينا مەن قىرعىزستاندا جىل سايىن دەۋگە بولادى. قازاقستان – تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە راقىمشىلىقتى ەڭ از جاساعان ەل. باس-اياعى سەگىز مارتە جۇزەگە اسىرىلعان راقىمشىلىقتىڭ سوڭعىسى وسىدان بەس جىل بۇرىن بولدى. نۇرلىبەك دوسىباي, «ەگەمەن قازاقستان»
