كەزىندە ءبىز وسىنداي ۇڭگىرلەردىڭ تورتەۋىن ىزدەپ تاۋىپ, ءار كەزدەرى ولاردىڭ ىشىنە دە ءتۇسىپ كورگەنىمىز بار. ونىڭ العاشقى ەكەۋى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قاراتاۋ سىلەمدەرىندەگى جەتىوتاۋ جانە اقمەشىت ۇڭگىرلەرى دەر ەدىك. الدىمەن جەتىوتاۋ تۋرالى ايتايىق. ول اتالمىش وبلىستىڭ بايدىبەك اۋدانىنداعى بۇرىنعى «كراسنايا نيۆا» كەڭشارىنا قارايتىن «پروگرەسس» بولىمشەسى ماڭايىنداعى ۇلكەن اڭعاردا. سونداعى تىك بەتكەيدىڭ ورتان بەلىندە اۋزى ۇڭىرەيىپ كورىنىپ تۇرعان ۇڭگىرگە كىرەر بولساڭىز, ءبىرىنشى كەزەكتە ءسىزدى ءدۇر-ءدۇر ەتىپ شوشىنا ۇشقان كەپتەرلەر قارسى الادى. سودان كەيىن ۋىلدەگەن سۋىق اۋا بەتىڭىزگە ءتيىپ, بىرتە-بىرتە ول دەنەڭىزدى قالتىراتا باستايدى. ۇڭگىر اۋزىنداعى جارىقتان الىستاپ, تۇكپىرگە قاراي بەتتەگەن كەزدە ەرىكسىز توقتاپ قالاسىز. وعان سەبەپ, ءسىزدىڭ الدىڭىزدا قاراڭعى دا قورقىنىشتى ءارى تاس-تۇنەك ساۋلەسىز الەمنىڭ جاتقاندىعى. مىنە, وسىدان كەيىن بارىپ قول فونارىڭىزدى ىزدەي باستايسىز. سويتەسىز دە سونىڭ كومەگىمەن اتالمىش تابيعات تىلسىمىن ءوز بەتىڭىزشە تانىپ-ءبىلۋدى باستايسىز.
ءبىزدىڭ بايقاعانىمىز, جەتىوتاۋدىڭ ۇزىندىعى 80 مەتر شاماسىندا سياقتى. ال, جالپى پوشىمى… ءيا, جالپى كورىنىسى بۋىلتىق-بۋىلتىق بولىپ جاتاتىن جۇلدىزقۇرت بولادى عوي, مىنە, ول سودان اۋمايدى. توقەتەرىن ايتقاندا ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ۇڭگىر كىرگەن ادام قايتا-قايتا ەڭكەيىپ وتەتىن جەتى بولىكتەن تۇرادى. ءار بولىك كيىز ءۇيدىڭ كولەمىندەي ءبىر-ءبىر قۋىس. سوندىقتان دا ەل ونىڭ وسى قۇرىلىمىنا قاراپ, وعان جەتىوتاۋ دەپ ات بەرگەن سياقتى. قانداي ءدال تەڭەۋ دەسەڭىزشى!
جەتىوتاۋ – سپەلەولوگتار ايتاتىن قادىم عاسىرداعى تىرشىلىك يەلەرىنەن قالعان تۇراق ەمەس. ول – تابيعات ستيحياسىنان تۋعان ۇڭگىر. عىلىم تىلىندە ونى كارست دەيدى. بۇل تاۋداعى ۇلكەندى-كىشىلى تاس ايىرىقتارىنان وتكەن قار, جاڭبىر سۋلارىنىڭ توپىراق قاباتىنا كەلگەندە جينالىپ, كولەمى ۇلعايا كەلە سول جەردى ورىپ ءوتىپ بارىپ توقتاپ, سودان سوڭ تاعى وسىنداي ارەكەتتەر جاسالىپ بارىپ بەتكەيدى تەسىپ شىعۋ ارقىلى بولاتىن قۇبىلىس. جەتىوتاۋدىڭ بۋىلتىق-بۋىلتىق بۇكىل بولمىس-ءبىتىمىن بارلاپ قاراعان كەزدە ول, مىنە, جوعارىداعى ويعا تولىق سايكەس كەلەدى.
...وسى جەردەن 40-50 شاقىرىم شاماسىندا تاعى ءبىر ۇڭگىر بار. سول قاراتاۋ سىلەمىنىڭ ەتەگىنە ورنالاسقان بۇرىنعى لەونتەۆكا ەلدى مەكەنى تۇسىنداعى تابيعات عاجايىبى اقمەشىت دەپ اتالادى. تاستاقتى توبەلەردىڭ اراسىنداعى بۇل ۇڭگىردىڭ اۋزى جازىقتاۋ جەرگە قاپ-قارا شۇڭقىر سياقتى شالقايا ورنالاسقان. 1980 جىلى وسى جەرگە ءبىزدى باستاپ اپارعان ارىپتەسىمىز جاقاي ەراليەۆ ءبارىمىز الگى جەردىڭ جيەگىنەن ءۇڭىلىپ قاراعانىمىزدا, ونىڭ ىشىندە ەكى-ءۇش قورا قوي سىيىپ كەتەتىندەي كەۋەك كەڭىستىكتىڭ بار ەكەنىن بايقاعانبىز. كەرەمەتى سول, 30−40 مەتر تەرەڭدىكتەگى ونىڭ تۇبىندە ەكى ءتۇپ تۇت اعاشى ءوسىپ تۇر ەكەن. ولاردىڭ جاپىراقتارى ۇڭگىر ءىشىن مەكەندەگەن قۇس ساڭعىرىقتارىنان بوزامىقتانا اعارىپ كەتىپتى. كۇن ساۋلەسى جارىق قىپ تۇرعان ونىڭ ىشىنەن تاعى ءبىر بايقاعانىمىز, الگى تۇت اعاشتارىنان ونشا قاشىق ەمەس جەردە دالا ارۋى – اقبوكەننىڭ قاڭقاسى كورىنگەن. جانۋار الدەنەدەن ۇرەيلەنىپ, ۇركە قاشىپ كەلە جاتقاندا, ۇڭگىرگە قۇلاپ ءتۇسىپ مەرت بولعان سياقتى.
ال 2012 جىلى وسى جەردى قايتا كەلىپ كورگەنىمىزدە, اقمەشىتتى تانىماي قالدىق. جەرگىلىكتى بيلىك بۇل ماڭايدى جوندەپ, توڭىرەگىنە اسفالت جول تارتىپتى. ۇڭگىر ىشىنە تۇسەتىن مىقتى اينالمالى تەمىر ساتى قويىلعان. سونىڭ ناتيجەسىندە ول تۋريستەر كوپ كەلەتىن جەرگە اينالىپتى. «بۇل تابيعات تۋىندىسى گەوماگنيتتى تولقىندار تۋدىراتىن كەدەرگىلەردەن تىس جوعارى كۇش-قۋاتقا يە, تازا ەنەرگەتيكالىق اۋا اعىندارى شوعىرلانعان ايماققا ورنالاسقان», دەدى جانىمىزداعى ەرىپ جۇرگەن عالىم ءمۇساتىللا توقانوۆ. – اقمەشىت ۇڭگىرىنىڭ وسىنداي اۋراسى ادام اعزاسىنا وڭ اسەر ەتىپ, ولاردى بويلارىندا جيناقتالىپ قالعان تەرىس ەنەرگيادان تازارتادى. جۇمىس, تىرشىلىك تاۋقىمەتىنەن ەڭسەسىن كوتەرە الماي جۇرگەن جانداردىڭ يممۋندىق كۇش-قۋاتىن وياتىپ, سەرگىتەدى. جۇيكەگە تۇسكەن اۋىر ويلاردان ارىلتادى».
گەوماگنيتتىك تولقىن دەگەنىمىز نە؟ ول سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە, شىعىستان باتىسقا باعىتتالعان اۋاداعى جولاقتار. ەگەر جۇمىس ورنىڭىز, وتىرعان جەرىڭىز, ءتىپتى ۇيدەگى ۇستەلىڭىز بەن ورىندىعىڭىز وسى گەوماگنيتتى تولقىن جولىندا ورنالاساتىن بولسا, وندا ادام اعزاسى قان-تامىر, بۋىن جانە ىسىك اۋرۋىنا بەيىم بولادى. سول سياقتى تەرىس ەنەرگيا: ءتىل, كوز, قارعىس سوزدەر ادام دەنەسىنە جاعىمسىز اسەر ەتۋ نۇكتەسى تۇرىندە جينالادى. ال ولاردى تازارتاتىن كىسى اياعى سيرەك جەتەتىن تاۋ, ولارداعى اۋاسى تازا اڭعارلار ەكەنى ءمالىم. ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان اقمەشىت ۇڭگىرى, مىنە, سونداي قاسيەتكە يە. سوندىقتان, ول بيوەكوتۋريزمگە ءوز-وزىنەن سۇرانىپ تۇرعان جەر, − دەدى اڭگىمەسىنىڭ سوڭىندا عالىم.
كىتاپتان وقىپ ەمەس, ءوزىمىز ارنايى بارىپ كورىپ, كوپ وي تۇيگەن ءۇشىنشى ءبىر ۇڭگىر − قوڭىراۋليە. ارىپتەسىمىز داۋلەت سەيسەن ۇلى جانە باسقا دا ەنتۋزياست ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى بار توپ سەمەي وڭىرىندەگى شىڭعىستاۋدىڭ شاعان وزەنى بويىنداعى ونى بارىپ كورگەنىمىزدە, بۇل دا وزىندىك ەرەكشەلىگى بار جەر ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. زامانىندا وندا ۇلى اباي اتامىزدىڭ دا بولىپ, ءوز قولتاڭباسىن قالدىرۋى, اقىننىڭ پەتەربۋرگتەن ەلگە دەمالىسقا كەلگەن ۇلى ءابىشتى سەرگىپ قايتسىن دەگەن نيەتپەن ءبىر توپ جورا-جولداستارىمەن وسى قوڭىراۋليەگە جىبەرۋى بەكەر دەيسىز بە؟ اتالمىش ۇڭگىر جۇمباعى, ونىڭ نەلىكتەن اۋليە اتاۋىنا يە بولعاندىعى اتاقتى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىندا سول ءابىشتىڭ اتىنان باياندالماۋشى ما ەدى؟ سوندا جاس وفيتسەر قاسىنداعى كاكىتاي, دارمەن, ماعاشتارعا ۇڭگىر ىشىندەگى كولدىڭ سول قالتارىسىنداعى قاشالعان تاستى كورسەتىپ: «اۋليە مىنەكي! مىناۋ باس, مىناۋ يىق كەسكىنى!.. ۇزىن دەنە, بويى بىلاي كەتەدى», دەيتىن ەدى عوي. قوڭىراۋليەدەن ادام بويىنا تىلەگەن قۋات, قيال ەتكەن قايرات قۇيىلاتىندىعىن سول ارادا تاعى دا وسى ءابىش ايتقان-دى.
سويتكەن, ءابىش ۇڭگىردەن شىعىپ, ويعا تۇسە بەرگەندە ءبىر-بىرىنە ۇقساس, الايدا تاڭبالارى تۇرلىشە كوپ بەيىت تۇسىنا كەلىپ, تاڭدانا قاراپ قالماۋشى ما ەدى؟ ويتكەنى, ونىڭ قازاقتىڭ ءتۇرلى اتالارى باس قوسىپ جاتقان زيراتتى تۇڭعىش كورۋى. سوندا ۇلى ابايدىڭ رۋحاني ءىنىسى, بۇلاردىڭ اعاسى كوكباي جاستارعا ەل اۋزىنداعى ءبىر حيكايانى بايانداپ بەرەدى. ياعني, ابىلايدىڭ قولى ارقانى كوكتەي ءوتىپ, جوڭعارلاردى شىعىسقا قاراي قۋا سوعىسىپ كەلە جاتقاندا تاس ۇڭگىرگە جاسىرىنىپ قالعان جاۋ تۇتقيىلدان قاتتى قارسىلىق كورسەتەدى. ءسويتىپ, قوڭىراۋليەگە كىرىپ, بەكىنىپ العان جوڭعارلار بۇلارعا العىزباي قويادى. سوندا ابىلايدىڭ پارمەنىنە ساي قيمىلداپ, جاۋدان ايلاسىن اسىرعان قاراكەرەي قابانباي داڭققا بولەنەدى.
ەندى قوڭىراۋليەگە كىرگەندەگى ءوزىمىزدىڭ كورگەنىمىزدى باياندايىق. ۇڭگىردىڭ اۋزىندا ۇلكەن بولمە سياقتى قۋىس بار. ونىڭ الدىنداعى ادامدار ارلى-بەرلى وتەتىن ەسىك ىسپەتتى ويىقتىڭ ەنى شامامەن 70-80 سانتيمەتردەي دە, بيىكتىگى 1,5 مەترگە جۋىق. ال بولمە تەكتەس كەڭىستىكتىڭ وڭ قاناتىندا تاعى ءبىر وقشاۋ قالتارىس كورىنەدى. ۇڭگىردىڭ تابانى دىمقىل, تۇپكى جاقتان سۋىق اۋا ەسىپ تۇر. باستاپقى بولمە سەكىلدى قۋىستىڭ شەتى ۇزىندىعى − 60, ەنى − 20, بيىكتىگى − 12-13 مەتردەي بولاتىن كەڭ ءارى ءتۇزۋ تۇيىق دالىزگە, ال وڭ جاقتاعى كىرە بەرىسى ۇزىندىعى − 12, ەنى −10, بيىكتىگى – 9 مەتر سوپاقشا ءبۇيىر بولمە سەكىلدى قۋىسقا ۇلاسادى.
ءبىزدى تاڭعالدىرعانى, ۇڭگىر تۇبىندە كول بار ەكەندىگى بولدى. ارىپتەسىم داۋلەت سەيسەن ۇلى وسىدان 20 جىل بۇرىن رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسىنىڭ گەوگرافيا ينستيتۋتى عالىمدارى شىعارعان جيناقتا ونىڭ ۇزىندىعى − 25, ەنى −18, تەرەڭدىگى − 1,8 مەتر دەپ كورسەتىلگەنىن ايتتى. كەيىن وسى دەرەك ەنتسيكلوپەدياعا دا كىرىپتى. سۋى ءمولدىر جانە تۇششى ەكەن. ءسوز رەتىنە قاراي مىنا جايدان دا حاباردار ەتكىمىز كەلەدى. ول ۇڭگىر تۇبىندەگى كول تۋرالى باسقا دا تۇجىرىمنىڭ بار ەكەندىگى. ونى بۇگىندە قوڭىراۋليە قۇپياسىن تەرەڭىرەك زەرتتەپ جۇرگەن ەنتۋزياستار ايتادى. ال ولار سەمەيدەگى №6 مەكتەپ-گيمنازيانىڭ ارحەولوگيالىق مۇراجايى توڭىرەگىنە توپتاسقان. اتالمىش ءبىلىم ۇياسىنىڭ ديرەكتورى, قر ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, تاريحشى ۇستاز باقتى بالعىمباەۆا شاكىرتتەرىمەن جاز ايلارىندا جىل سايىن شىڭعىستاۋعا ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ تۇرۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. ولاردىڭ قولىنداعى مالىمەتكە قاراعاندا قوڭىراۋليەدەگى كولدىڭ ۇزىندىعى – 100 مەترگە, تەرەڭدىگى كەي جەردە 4-5 مەترگە دەيىن كەتەدى دەيدى. الدە بۇل كەيىنگى جىلدارداعى وزگەرىس پە؟ ولاي دا بولۋى مۇمكىن-اۋ.
ءبىزدىڭ بايقاپ اڭعارعانىمىز, وتكەن عاسىرلاردان جەتكەن دەرەكتەر مەن جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار ىزدەنىسى, ەلىمىزدەگى گەوگرافيا ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ جۇرگىزگەن جۇمىستارى ارقىلى بۇل ۇڭگىر تۋرالى ءبىراز مالىمەت جيناقتالىپ قالعان سياقتى. بىراق وسىلارعا قاراپ, قوڭىراۋليەنىڭ تىلسىم سىرى مەن جۇمباعى شەشىلىپ بولدى دەۋگە كەلمەس. سوندىقتان, ول تۋرالى اڭگىمەلەر ءالى دە الداعى كۇندەر ەنشىسىندە دەپ بىلەمىز.
ماقالامىزدىڭ سوڭىندا ءوزىمىز بارىپ كورىپ, ءىشىن ەمىن-ەركىن ارالاعان ءتورتىنشى ۇڭگىر تۋرالى ايتىپ, سونىمەن بۇل تاقىرىپتى تامامدايىق. ول – شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى كۇرشىم اۋدانىنىڭ قيىنكەرىش اڭعارىنداعى تابيعات عاجايىبى. وقىرماندارعا ەسكەرتە كەتەر نارسە, اتالمىش جەر, ونىڭ ەرەكشەلىگى تۋرالى گازەتىمىزدە «مارس پەيزاجى» (17.04.2017 ج.) اتتى ماقالا جازعانبىز. ءبىزدىڭ بۇگىنگى ايتپاعىمىز, سونداعى ءسوز ەتپەي كەتكەن ۇڭگىر تۋرالى. ونىڭ ۇزىندىعى 40−50 مەتر شاماسىندا دا, بيىكتىگى مەن ەنى ەكى ادام ەڭكەيمەي جانە ەركىن اينالىپ جۇرە الاتىنداي دەڭگەيدە. قابىرعالارى كىلەڭ تاستاردان عانا تۇزىلگەن ۇڭگىر اۋاسى قۇرعاق, تازا, جەڭىلدىگىمەن نازارىمىزدى اۋداردى. تۇكپىرگە تايانعانىمىزدا تۇسىنىكسىز دىبىس ەستىلدى. دەنەمىز تىتىركەنىپ, قاۋىپتەنگەندەي بولدىق. ويتپەگەندە شە؟ ەلسىز مەكەن, ايدالاداعى قاراڭعى قۋىستا ءشيبورى, قاسقىر سەكىلدى جىرتقىشتاردىڭ جۇرمەسىنە كىم كەپىل؟ سويتسەك, ۇكى ەكەن! ءيا, كادىمگى ۇكى. ءبىز جاقىنداعان ءمۇيىس ۇستىندەگى تەكشەدە ونىڭ ۇياسى بار بولىپ شىقتى. جاپالاق كوز جارىقتىق باعجيىپ سوندا وتىر. ودان ارىرەك بارىپ ەدىك, شاشىلىپ جاتقان ومىرتقالى جانۋارلاردىڭ قاڭقاسى كورىندى. سودان سوڭ الدىمىزدان دىڭدەرى تاسقا اينالىپ, جاپىراقتارى كەرىش قۇمعا جابىسىپ قاتىپ قالعان وسىمدىكتەر جۇرناعى بايقالدى. «بۇل ەندى وسىدان ميلليون جىل بۇرىنعى پالەونتولوگيالىق جانە گەومورفولوگيالىق تابيعات ەسكەرتكىشتەرىنىڭ بەلگىلەرى-اۋ شاماسى», دەدىك ىشىمىزدەن. سويتتىك تە كەيىن قاراي قايتتىق.
ۇڭگىرلەر… بۇل ەلىمىزدەگى ءالى زەرتتەلمەگەن وزىنشە ءبىر تابيعات قۇپياسى. جوعارىدا ءبىز ولاردىڭ تورتەۋىن عانا قىسقاشا ءسوز ەتتىك. ال ماڭعىستاۋداعى, ورتالىق قازاقستان مەن جەتىسۋداعى مۇنداي تابيعات عاجايىپتارى قانشاما دەسەڭىزشى. بىلە بىلگەن ادامعا بۇلاردىڭ وزىندىك پايداسى دا بار. ونى ينتەرنەتتەن تاۋىپ وقىساڭىز ۇڭگىر ىشىندەگى اۋانىڭ قان قىسىمىن قالىپقا كەلتىرەتىندىگى, كوكجوتەلدى پىشاقكەستى تىياتىندىعى, دەنەدەگى جازىلماعان جارادان قۇلان-تازا ايىقتىرىپ جىبەرەتىندىگى تۋرالى قىسقا دا نۇسقا مالىمەتتەر جەتەرلىك. تۇرىكمەنستانداعى كوپەت-داگ, گرۋزياداعى اق ۇڭگىر سوناۋ نيكولاي پاتشا زامانىنان بەرى ەمدىك باعىتقا بەيىمدەلگەن بولسا, ودان بەرگى ۋاقىتتاردا كورشى ەلدەردەگى جاسالعان ونداي يگى تىرلىكتەر قانشاما. ءبىزدىڭ ويىمىز تەك قازاقستاندا دا وسىنداي ۇڭگىرلەردىڭ بار ەكەندىگىن ايتۋ, حاباردار ەتۋ. ەلگە وي سالۋ. «پايدالانۋ كەرەك», دەپ قۇلاققاعىس جاساۋ. قاراتاۋ – شىڭعىستاۋ – زايسان ويپاتى
سۋرەتتە: شىعىس قازاقستانداعى قيىنكەرىش اڭعارىنداعى ۇڭگىردىڭ كىرەبەرىسىنەن كورىنىس
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتى تۇسىرگەن
الەكسەي مازنيتسين
