- بيلىك پەن بيزنەس وكىلدەرى اراسىنداعى سۇقبات الاڭى, التىن كوپىر رەتىندە دۇنيەگە كەلگەن «اتامەكەن» ۇلتتىق پالاتاسى 4 جىل ىشىندە باسىم باعىتتارىن ايقىنداپ, بەلسەندى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ۇلتتىق پالاتا كاسىپكەرلەردىڭ مۇددەسى مەن زاڭدى قۇقىعىن قورعاۋ, قارجىلىق قولجەتىمدىلىككە جەتۋ, نارىق ينفراقۇرىلىمدارىن قالىپتاستىرۋ, ادامي كاپيتالدى دامىتۋ, بيزنەستى سەرۆيستىك قولداۋ سىندى ماڭىزدى ماسەلەلەردە كاسىپكەرلەردىڭ ەڭ باستى كومەكشىسىنە اينالدى. بۇگىنگى باسقوسۋدا وتكەن جىلدىڭ ناتيجەلەرىن قورىتىندىلاپ, كاسىپكەرلىك سالاسىنداعى تۇيتكىلدەردى ورتاعا سالايىق. باتىس قازاقستان وبلىسىندا كاسىپكەرلىك پالاتاسى جەرگىلىكتى اكىمدىكپەن ءوزارا ۇيلەسىمدى قىزمەت اتقارۋدا. 2016 جىلدان باستاپ بارلىق اۋداندا «اتامەكەننىڭ» وكىلدىگى جۇمىس ىستەپ جاتىر», - دەدى تيمۋر ق ۇلىباەۆ ءماجىلىستى اشىپ وتىرىپ.
2016 جىلدىڭ قورىتىندىلارى جايلى بايانداعان باتىس قازاقستان وبلىستىق كاسىپكەرلىك پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى نۇرلان قايىرشين وتكەن جىلى وڭىردە 1 983 776,5 تەڭگەنىڭ ءونىمى وندىرىلگەنىن ايتتى. ونىڭ الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا 102,3%-عا وسكەن باتىسقازاقستاندىق ءجىو-ءنىڭ رەسپۋبليكا بويىنشا ۇلەسى 4,3% بولىپتى. جان باسىنا شاققاندا 2016 جىلى وبلىستا ءجوو 3103,4 مىڭ تەڭگە بولعان. قازاقستان وڭىرلەرىنىڭ اراسىندا بۇل 5-كورسەتكىش ەكەن.
باتىس قازاقستان وبلىسىندا كۇنى بۇگىن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سالاسىندا 40,4 مىڭ نىسان قىزمەت ەتەدى. بۇل سالادا 97,3 مىڭ ادام كاسىپ قىلىپ ءجۇر.
ارينە, وتكەن جيىن ەڭ الدىمەن جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ مۇڭ-مۇقتاجى مەن ءتۇيىندى تۇيتكىلدەرىنە نازار اۋدارعانى راس. نۇرلان سەرىك ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى پالاتاعا كاسىپكەرلەردەن جازباشا تۇردە 163 ارىز-شاعىم تۇسكەن. تۇسكەن ارىز-شاعىمنىڭ 56 پايىزى, ياعني 91-ءى بويىنشا وڭ شەشىم شىعارىلىپ, بيزنەس وكىلدەرى قولداۋعا يە بولعان. «وسىنىڭ ناتيجەسىندە كاسىپكەرلەردىڭ قورعالعان م ۇلىكتىك قۇقىعىنىڭ جالپى كولەمى 564 941 565 تەڭگەنى قۇرادى» دەدى نۇرلان قايىرشين.
كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ تالداۋى كورسەتكەندەي, جەرگىلىكتى بيزنەس وكىلدەرىنىڭ جولىندا 21 اكىمشىلىك كەدەرگى كەزدەسكەن. مۇنىڭ 15-ءى جەرگىلىكتى بولسا, التاۋى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ەكەن. بۇل ماسەلەلەردىڭ ءبارى دە دەر كەزىندە «اتامەكەن» ۇكپ-نا, قوعامدىق مونيتورينگ دەپارتامەنتىنە, باسقا دا ءتيىستى ورگاندارعا جولدانعان.
- «اتامەكەن» ۇك پالاتاسىنا بىلتىر كاسىپكەرلەر تاراپىنان 17 مىڭ ءوتىنىش, ارىز-شاعىم ءتۇستى. سونىڭ 40 پايىزىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر كاسىپكەردىڭ پايداسىنا شەشىلدى. ۇلتتىق پالاتانىڭ ەڭ باستى مىندەتى دە سول – كاسىپكەردى قورعاۋ. ءار وبلىستا بىرنەشە مىڭ كاسىپكەر بار, ولار – بۇكىل ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى. سوندىقتان, كاسىپكەرلىكتى قورعاۋ ماسەلەسى ەڭ جوعارعى – زاڭ شىعارۋشى مەكەمەلەر دەڭگەيىندە قاراستىرىلۋى كەرەك. ەلباسىمىزدىڭ ءوزى وسىعان ۇندەپ وتىر. قىلمىستىق كودەكستى گۋمانيزاتسيالاۋ, سالىق زاڭدىلىقتارىن جەتىلدىرۋ, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا بارىنشا قولايلى جاعداي جاساۋ ىسىنە ارقايسىڭىز اتسالىسىپ, ۇسىنىس-پىكىرلەرىڭىزدى جولداڭىزدار, ءبىز پارلامەنتكە جەتكىزەمىز, - دەدى اڭگىمەگە ارالاسقان تيمۋر ق ۇلىباەۆ.
جيىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆ ءسوز الىپ, ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىنا سايكەس بيزنەستى قولداۋ, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, كاسىپورىنداردى جاڭعىرتۋ بويىنشا بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلعانىنا توقتالدى. «سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدا وڭ ديناميكا باسىم. ءوڭىردىڭ ىشكى جالپى ءونىمى قۇرىلىمىندا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سالاسىنىڭ ۇلەسى 39,9 پايىزدى قۇرايدى. وتكەن جىلى كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا 3,9 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. ال بيىل كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا 1 ميلليارد تەڭگە ارتىق, ياعني 5 ميللياردقا جۋىق قارجى ءبولىنىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە اۋىل كاسىپكەرلىگىن دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولۋدەمىز. بۇل باعىتتا «اتامەكەنمەن» تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. جاقىندا قىتايدان بقو اۋماعىنداعى ءىرى ەت وڭدەۋشى كاسىپورىندار – «باتىس مارقا لامب» جشس مەن «كۇبىلەي» جشس-نا ينسپەكتسيا كەلىپ كەتتى. 2016 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سالاسىنان وبلىس بيۋدجەتىنە 52 ملرد تەڭگە سالىق ءتۇستى, بۇل بارلىق ءتۇسىمنىڭ 25 پايىزى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى باستالعالى بەرى 82 ميلليارد تەڭگەگە 673 جوبا ماقۇلداندى. سونداي-اق قايتارىمسىز 130 ميلليون تەڭگەگە 60 گرانت بەرىلدى, 3 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قارجىعا 57 نىسانعا ينفراقۇرىلىم تارتىلدى, «ورال ترانسفورماتور زاۋىتىنا» دا سۋبسيديالاۋ, ينفراقۇرىلىم تارتۋ كومەگى كورسەتىلدى. «اتامەكەن» بارلىق اۋداندا جۇمىس ىستەۋدە. ءوز ءىسىن جاڭادان باستاعان كاسىپكەرلەر پالاتاعا كەلىپ, تەگىن كەڭەس الادى. وكىنىشكە قاراي, كاسىپكەرلىك جولىندا اكىمشىلىك كەدەرگىلەر كەزدەسەتىنىن جاسىرمايمىز. ەلباسى كەدەرگىلەردى ازايتۋدى تاپسىردى. ساراپتاما جۇرگىزۋدىڭ ناتيجەسى سوڭعى بەس جىلدا اكىمشىلىك كەدەرگىلەردىڭ 3 ەسە ازايعانىن كورسەتتى»,- دەپ اتاپ ءوتتى التاي كولگىنوۆ.
باتىس قازاقستان وبلىسىندا ءوڭىر باسشىسى كەز كەلگەن ءتۇيىندى ماسەلە بويىنشا كاسىپكەرلەردى تىكەلەي قابىلدايتىنىن جىل باسىندا جاريالاعان ەدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن كاسىپكەرلەر پالاتاسى بازاسىندا وسىنداي قابىلداۋ 4 مارتە ءوتىپتى. قابىلداۋعا 300-گە تارتا كاسىپكەر كەلگەن. «كەيبىر ماسەلەلەردى اۋدان دەڭگەيىندە-اق شەشۋگە بولاتىن ەدى. سوندىقتان كاسىپكەرلەردى كەز كەلگەن ماسەلە بويىنشا اۋداندار مەن ورال قالاسىنىڭ اكىمدەرى تۇراقتى تۇردە قابىلداپ, ءتۇيىندى ماسەلە بولسا, شەشىپ وتىراتىن بولادى» دەدى وبلىس اكىمى.
باسقوسۋدا تيمۋر ق ۇلىباەۆ وزگە وڭىرلەردە قولعا الىنعان جاقسى باستامالاردى, وڭ ناتيجەلەردى يگەرۋ, تاجىريبە الماسۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى.
- قىزىلوردا وبلىسىندا حقكو سەكىلدى ارنايى «كاسىپكەرلەرگە قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى» اشىلعان. مۇندا وبلىس اۋماعىنداعى كاسىپكە جارامدى جەردىڭ ەلەكتروندى كارتاسى جاسالىپ, بيزنەسمەندەردىڭ نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىر. وسىلايشا, كاسىپكەر ەشبىر شەنەۋنىككە جولىقپاي-اق ءوز كاسىبىنە قاجەتتى بوس جەر تەلىمىن تاڭداي الادى. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 2 مىڭ شارشى مەتردى الاتىن كاسىپكەرلەر ءۇيى سالىنعان. بۇل جەردە كاسىپكەرلەرگە كەرەكتى بارلىق قىزمەت – سالىق كەڭەسى, جەر ماسەلەسى, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر وكىلدەرى ت.ب. بارلىق كەڭسەلەر شوعىرلانعان. وسىلايشا بيزنەسمەن ءبىر جەردەن بارلىق ساۋالىنا جاۋاپ تابادى. ال وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى شاعىن نەسيەلەر بويىنشا ۇلكەن ناتيجەلەرگە جەتىپ وتىر. مىسالى كوكتەمدە حالىققا بالاپان جانە ونىڭ جەمى بەرىلەدى, كۇزدە ول قۇستى نارىق باعاسىمەن كەرى ساتىپ الادى. اۋىل تۇرعىندارىن جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ءبىر جولى, اشىققانعا بالىق ەمەس, قارماق بەرۋ دەگەن ماسەلە وسى. ءبىزدىڭ ەلىمىز – كەڭ-بايتاق, بىزگە تاجىريبە الماسىپ, ءبىر بىرىمىزدەن ۇيرەنىپ وتىرماساق بولمايدى, - دەدى «اتامەكەن» قر ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ تورالقا توراعاسى تيمۋر ق ۇلىباەۆ.
بۇدان كەيىنگى اڭگىمە سۇراق-جاۋاپ تۇرىندە ءوربىدى. جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر جۇمىس بارىسىندا كەزدەسىپ جاتقان كەيبىر قيىندىقتارعا توقتالىپ, ماسەلەنىڭ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە وڭ شەشىلۋىن سۇرادى.
ماسەلەن, «اقاس» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى قاتاۋوللا اشىعاليەۆ مال قورالارىنىڭ تەحنيكالىق تولقۇجاتتارىن راسىمدەۋ قۇنى وتە قىمبات ەكەنىن ايتتى.
- اۋىلداعى قاراپايىم ءتورت قابىرعا, ءتورت قاقپادان تۇراتىن مال قوراسىن راسىمدەۋ قۇنى كوتتەدجدىڭ باعاسىمەن بىردەي. بۇل قۇجاتتى جاسايتىن تيب (بتي) مەكەمەلەرى ءوز قىزمەتىن ونداعان ميلليون تەڭگەگە باعالايدى. وسىنىڭ كەسىرىنەن ءىرى مال شارۋاشىلىعى نىساندارىنىڭ باسىم بولىگى تىركەلمەگەن, - دەيدى شارۋا. قاتاۋوللا اشىعاليەۆ تەحنيكالىق تولقۇجات جاساۋ ءىسىن باسەكەلەستىك ورتاعا جىبەرىپ, تىركەۋدە حقكو اتقارۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
قازىرگى سالىق كودەكسىنىڭ 141 بابىنا سايكەس, كورپوراتيۆتى تابىس سالىعى ءار جىلدىڭ جەلتوقسانىندا تولەنۋى ءتيىس, ءارى اۆانستىق تولەمنىڭ كولەمى وسىنىڭ الدىنداعى جىلدىڭ ولشەمىمەن الىنادى. قاتاۋوللا اشىعاليەۆ باتىس قازاقستان وبلىسىندا جەتى جىل قاتارىنان قۋاڭشىلىق بولىپ, ديقاندار ەگىننەن ءونىم الماعانىن, تەك 2016 جىلى عانا تابىس تاپقانىن ايتتى. 2017 جىلدىڭ ساۋىرىندە 2016 جىلعى سالىق دەكلاراتسياسىن تاپسىرعان سوڭ كوپ ۋاقىت وتپەي وتكەن جىلداردىڭ تابىسىن جاسىرعانى ءۇشىن ايىپپۇل قاعازى كەلىپتى! «اۋىل شارۋاشىلىق كەشەنىندە جۇمىس ىستەيتىن نىساندار سالىق كودەكسىنىڭ 62 جانە 63 باپتارىنا سايكەس, كورپوراتيۆتى تابىس سالىعىن سالىق دەكلاراتسياسىن تاپسىرعان سوڭ عانا تولەگەنى ءجون بولار ەدى. ويتكەنى, تابيعات جاعدايىنا تاۋەلدى شارۋالار الدىن الا قانداي تابىس تاباتىنىن نەمەسە تاپپايتىنىن بىلمەيدى عوي» دەگەن ۇسىنىس ايتتى فەرمەر.
شاعىن بيزنەس ورتالىعى قاۋىمداستىعىنىڭ ديرەكتورى شولپان ماحمۋدوۆا ءوز سوزىندە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى 2020» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا كەزدەسەتىن كەيبىر قيىندىق تۋرالى توقتالىپ ءوتتى.
- قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2015 جىلعى 31 ناۋرىزداعى №168 قاۋلىسى وزگەرتكەن «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» بيزنەستى قولداۋ مەن دامىتۋدىڭ بىرىڭعاي باعدارلاماسىنىڭ 135 بابىندا: «جەتىسپەيتىن ينفراقۇرىلىمدى جەتكىزۋ مىناداي كريتەريلەرگە ساي كەلەتىن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ جوبالارى ءۇشىن جۇزەگە اسىرىلادى:
1) جوباعا ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى 400 ملن. تەڭگەدەن كەم بولمايدى;
2) ينفراقۇرىلىم قۇرىلىسىنىڭ (رەكونسترۋكتسيا) باعاسى 100 ملن. تەڭگەدەن كەم بولمايدى» دەلىنگەن. وسى ارقىلى شاعىن كاسىپكەرلىك نىساندارى ءوز ءوندىرىس ورىندارىنا ينفراقۇرىلىم جەتكىزۋ يگىلىگىنەن تىس قالدى. ويلاپ قاراڭىزشى, زاڭنىڭ وزىندە شاعىن كاسىپكەردىڭ اينالىمى 120 ملن. تەڭگەدەن اسپاۋى ءتيىس بولسا, شاعىن كاسىپكەر قالايشا جوباعا 400 ملن تەڭگەدەن كەم ەمەس ينۆەستيتسيا قۇيا الادى؟ بۇل ءبىر بىرىنە قايشى عوي! – دەدى شولپان جۇماتايقىزى.
وزگەرىس ەنگىزىلگەنگە دەيىن «بيزنەستىڭ جول كارتاسى 2020» باعدارلاماسى نەگىزىندە باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا جالپى قۇنى 861 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن 29 جوبا وڭىرلىك كوورديناتسيالىق كەڭەستىڭ وڭ شەشىمىن الىپ قويعان ەكەن. ارينە, جوبا جاساۋ, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردى دايىنداۋعا دا اجەپتاۋىر قارجى كەتەدى. قۇجاتتاردى ءوز ەسەبىنەن جاساپ, ساراپتامالاردان وتكەن شاعىن كاسىپكەرلەردىڭ 29 جوباسى جوعارىداعى وزگەرىستىڭ كەسىرىنەن قازىر توقتاپ تۇر. مۇنىڭ 23-ءى – الىس اۋىل كاسىپكەرلەرى ەكەن. شاعىن بيزنەس ورتالىعى قاۋىمداستىعىنىڭ ديرەكتورى شولپان ماحمۋدوۆا باعدارلاماعا وزگەرىس ەنگىزىلگەنگە دەيىن ماقۇلدانىپ كەتكەن جوبالاردى قولداپ, رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنەن قارجى ءبولىپ, قاجەتتى ينفراقۇرىلىمداردى جۇرگىزۋدى سۇرادى.
ەكى ساعاتقا سوزىلعان جيىن بارىسىندا كاسىپكەرلەر وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋ, وڭىردەگى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ماسەلەلەرى جايىندا وي ءبولىسىپ, باسقا دا ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتى تۇسىرگەن: ايباتىر نۇراش
