تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە 1992 جىلعى 2 ناۋرىزدا بۇۇ-عا مۇشە بولا سالىسىمەن قازاقستان الەمدىك قوعامداستىققا ءوزىنىڭ بەيبىتشىل ساياساتىمەن ەنۋگە كىرىستى. ەلدىڭ ىشكى ءومىرى ەۆوليۋتسيالىق سيپاتتاعى ەكونوميكالىق رەفورمالارمەن ەرەكشەلەندى. سىرتقى ساياساتتا قازاقستان بارلىق مەملەكەتتەرمەن تەڭ, ءادىل, ءوزارا پايدالى, پراگماتيستىك كوپۆەكتورلىق قاعيداتتى تاڭدادى. ۇدايى جاڭارۋ, رەفورمالاۋ جۇزەگە اسىرىلعانىمەن, ەلدە قاۋىپتى اۋىتقۋلار مەن كۇرمەۋى قيىن قايشىلىقتار ورىن العان جوق.
قازاقستان الەمدەگى ەكى الىپ دەرجاۆا – رەسەي مەن قىتايدىڭ ورتاسىندا تۇرعانىنا قاراماستان, الەمدىك باسقا تارتىلىس نۇكتەلەرىمەن دە جاقسى قاتىناستار ورناتا الدى. اقش, جاپونيا, كانادا, وڭتۇستىك كورەيا, ەۋرووداق مەملەكەتتەرى قازاقستاندى ستراتەگيالىق ارىپتەسى, سەنىمدى ەكونوميكالىق جانە ساۋدا سەرىكتەسى رەتىندە قابىلداي باستادى. سەبەبى, قازاقستان 1997 جىلدان باستاپ الەمدەگى دامۋ قارقىنى جاقسى ەلدەردىڭ قاتارىنا ەندى. دۇنيەجۇزىلىك بانك مالىمەتتەرى بويىنشا, قازاقستان ەكونوميكاسى 25 جىلدا 7,4 ەسەگە ءوستى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ساۋدا تاۋار اينالىمى 52 ملرد تەڭگەدەن 7,3 ترلن تەڭگەگە دەيىن, ياعني 141 ەسەگە ارتتى.
قازىر قازاقستان الەمنىڭ 118 ەلىنە 970 ءتۇرلى تاۋار ەكسپورتتايدى. نەگىزگى ساۋدا ارىپتەستەرى ەۋرووداق, رەسەي, قىتاي, ازيا ەلدەرى بولىپ وتىر. ساۋدا, ەكونوميكالىق, مادەني قاتىناستاردىڭ جاقسارۋى ارقاسىندا قازاقستان 26 شەت مەملەكەتپەن اۋە بايلانىسىن 88 حالىقارالىق مارشرۋت بويىنشا ورناتىپ وتىر.
الايدا, الەمدىك ەكونوميكالىق تارتىپتەردىڭ وي-شۇقىرلارى كوپ. قارجىلىق ۇردىستەر دە قايشىلىقتارعا تولى. كۇردەلى قۇبىلىستاردى ءدوپ باسپاعان مەملەكەتتەر وپىق جەپ جاتادى. اقش, قىتاي, جاپونيا, ەو ەلدەرى سياقتى ەكونوميكالىق قۋاتتى دەرجاۆالاردىڭ ءوز مۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن جۇرگىزىپ جاتقان ءتۇرلى ءادىس-ارەكەتتەرىنىڭ دە الەمدىك قايشىلىقتاردى قيىنداتا تۇسەتىنى اقيقات. باسىم دەرجاۆالاردىڭ ەگويستىك مۇددەلەرى الەمدىك ەكونوميكالىق-قارجىلىق داعدارىستار تسيكلىنىڭ ءححى عاسىر باسىندا 3 مارتە قايتالانۋىنا سەبەپ بولدى. قازاقستان ۇكىمەتى وسى قيىن لابيرينتتەردەن ەل ەكونوميكاسىن امان الىپ شىعۋعا تىرىسىپ باعۋدا.
ساراپشىلار قازاقستاننىڭ مۇناي, گاز, ءتۇستى مەتالل ەكسپورتتاۋى ساياساتىن بىرجاقتى, جەتكىلىكسىز دەپ باعالاپ وتىر. ماسەلە, ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا كەلىپ تىرەلدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاباندى تاپسىرمالارىنىڭ ارقاسىندا ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ شارالارى بەلسەندى جۇرگىزىلە باستادى. سوڭعى 10 جىلدا 800 جاڭا كاسىپورىن سالىنىپ, بۇرىن وندىرىلمەگەن 500 جاڭا تاۋار مەن ءونىم شىعارىلۋدا. يندۋستريانىڭ ءوندىرۋشى سەكتورىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى 60 پايىزعا وسكەن. قاراپ وتىرساق, ەلدىڭ ىشكى ەكونوميكالىق دامۋىنا الەمدىك ەكونوميكالىق احۋالداعى وزگەرىستەر تىكەلەي اسەر ەتەتىنىن بايقايمىز.
قازاقستان وسىنداي الەمدىك قاۋىپتەر مەن قاتەرلەرگە جاۋاپ بەرۋگە قابىلەتتىلىك كورسەتۋىنىڭ ارقاسىندا الەمدىك قوعامداستىق الدىنداعى ءوزىنىڭ ابىرويلى ورنىن الا باستادى. باسەكەلەستىك الەمدىك قاتىناستاردىڭ نەگىزگى ۇردىستەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. وعان جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ەلدىڭ ىشكى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك قۋاتتارى ۇنەمى ارتىپ وتىرۋى كەرەك. ال ىشكى دامۋدىڭ تيىمدىلىگى مەملەكەتتىڭ الەمدىك وزىق ۇلگىلەردى قوعامنىڭ بارلىق سالالارىندا قابىلداۋعا اشىق بولۋىنا بايلانىستى. ءتورتىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا الەمدىك ەكونوميكالىق تارتىپتەرگە قانداي وزگەرىستەر اكەلەدى. دەمەك, دامىعان ەلدەردە بولۋعا ءتيىستى جاڭالىقتاردى قازاقستان ءبىلۋى, قابىل-
داۋى جانە ومىرگە, وندىرىسكە ەنگىزۋى ماڭىزدى.
ارينە, ءتورتىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا ەندى باستالدى. جاڭا دامۋ كەزەڭى تۋرالى العاش رەت 2011 جىلى گاننوۆەردەگى وندىرىستىك كورمەدە ايتىلعان بولاتىن. الەمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەرى ءوندىرىستىڭ, تەحنيكانىڭ, عىلىمنىڭ جانە اقپاراتتىڭ دامۋىنداعى جاڭا كەزەڭگە سايكەس كەلەتىن ەكونوميكالىق قۇرىلىمداردى جاساۋدا جاڭا دۇنيەتانىم قالىپتاستىرۋدا. قازاقستان حالقى وسى ۇردىستەردەن قالىپ قويماۋى ءتيىس.
سايىن بورباسوۆ,
ساياسي عىلىمدار
دوكتورى,
پروفەسسور
