الەمنىڭ ەڭ دامىعان وتىز ەلىنىڭ ساناتىنا قوسىلۋ شارتىنىڭ ءبىرى – «جاھانداعى زاماناۋي مادەنيەت» جوباسىن» ىسكە اسىرۋ بولىپ تابىلادى. مادەني ونىمدەرىمىز رۋحاني قۇرال – الدىمەن كىتاپ تۇرىندە وركەندەۋى ابزال. بۇل سالا بويىنشا ءبىز قازىر جويداسىز ارتتا قالىپ وتىرعانىمىز جاسىرىن ەمەس. اسىرەسە باتىس ەلدەرىنەن. ماسەلەنكي, يزرايلدە جان باسىنا شاققاندا جىلىنا جەتى كىتاپ, جاپونيادا ون ءبىر كىتاپ شىعارىلادى. كەڭەس وداعى كەزىندە بۇل كورسەتكىش ون ەكى كىتاپ بولسا, نارىق زامانىندا ەرەپەيسىز قۇلدىرادى. رەسەيىڭنىڭ ءوزى قازىر جان باسىنا شاققاندا ءۇش-اق كىتاپ شىعارادى. كوركەم ادەبيەت 2,5 ەسە ازايعان! بىزدە كىتاپ مادەنيەتىنىڭ جايى بۇدان دا سوكەت. تيراجى, شىرەگەندە, 2000 دانادان اسپايتىن بولدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «كىتاپ نەگە بارلىعى ەكى-اق مىڭ عانا دانامەن تاراۋى ءتيىس؟ ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا سياقتى كىتاپپەن سۋسىنداپ قالعان بايتاق ەلگە, البەتتە, بۇل ازدىق ەتەدى» دەپ, بۇل اۋىر احۋالدى تۇبىرىنەن وزگەرتۋگە مىندەتتەپ وتىر.
بۇگىندە قازاقستاندا 17 ميلليوننان اسا حالىق تۇرادى. ولاردىڭ باسىم بولىگى, اتاپ ايتقاندا, 12 ميلليونى – قازاق جۇرتى. شەت ەلدەردەگى قانداستارىمىزبەن قوسقاندا 15 ميلليون قۇرايتىن قازاققا ەكى مىڭ دانا كىتاپتى كوزدىڭ ءدارىسى ەتىپ تامىزساڭ دا جەتپەيدى عوي!
كىتاپ جانە كىتاپ ءىسىنىڭ قۇلدىراۋى, اينالىپ كەلگەندە, جازۋشىلاردىڭ ءال-اۋقاتىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. جۋىردا ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ: رەسپۋبليكامىزداعى كىتاپ سورەلەرىندە قازاق ادەبيەتى تۋىندىلارى نە سەبەپتى از دەگەن ساۋالىنا مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى:
− كەمشىلىك سەبەبىن تابۋ وڭايدىڭ وڭايى − اۆتورلارعا قالاماقى جارىتىپ تولەنبەيدى. باسپالار اۆتورعا كىتاپ شىعارۋعا جۇمسالاتىن سومانىڭ ون پايىزىن بولەدى, بۇل − شاماسى 300-400 مىڭ تەڭگە. كىتاپ جازۋعا 5-6 جىل ۋاقىت كەتەتىنىن ەسكەرسەك, ونداي ازىن-اۋلاق قالاماقى قالامگەرگە جۇق تا بولمايدى. جاستار قازىر كىتاپ جازۋدى قويعان, − دەپ جاۋاپ قايتاردى.
قازىرگى قالامگەر اتاۋلىنىڭ ءبارىنىڭ ءتىلىنىڭ ۇشىنداعى شىندىق ءسوزدى ەستىگەن سايىن جازۋشىلاردىڭ كەشەگى كەڭەس كەزىندەگى كۇي-جايى ەسكە تۇسپەي قويمايدى. ۇلتىمىزدىڭ ۇلى سۋرەتكەرى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى جۋىردا الەمنىڭ ادەبي كارتاسىنا ەنگىزىلدى. ال, سول زاڭعار جازۋشى كەزىندە جوعارى قالاماقى الىپ تۇرماسا, دۇنيە ءجۇزى مويىنداعان داڭقتى شىعارما جازىلار ما ەدى, جازىلماس پا ەدى؟ مۇحاڭ, مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆ ماتەريال جيناۋى, ىرىكتەۋى, ويلانۋ, تەبىرەنۋى, جازۋ-سىزۋى بار, ءبارىن جيناپ تۇگەندەگەندە رومان-ەپوپەيانى تۋدىرۋعا ونداعان جىل ۋاقىتىن سارپ ەتتى. الماتىداعى مۇقان تولەباەۆ اتىنداعى كوشەنىڭ اباي داڭعىلىنان ءسال تومەنىرەك تۇسىنان وتباسى قونىسى − ەكى قابات ادەمى ءۇي سالدىرتتى. وسى يگىلىكتىڭ كوزىن – سونشاما قىرۋار قاراجاتتى ول كىسى قايدان تاپتى دەيتىن ەمەس. نەگىزىنەن جازعان تۋىندىلارى ءۇشىن جوعارى قالاماقى الىپ تۇرعاندىعىنىڭ ارقاسىندا.
«الىپ انادان تۋادى» دەيدى اتام قازاق. دۇنيەگە تالاي جاس وسكىن تالانتتار كەلىپ جاتادى. سونداي بوزداقتاردى شومىشتەن قىسىپ, جولىن كەسپەۋ ءۇشىن نە ىستەۋگە كەرەك؟
«اقىلدى مەشكەي قازاننىڭ استىنا قارايدى, اقىلسىز مەشكەي قازاننىڭ ۇستىنە قارايدى» دەمەكشى, بار كەسەپات – كىتاپ ءونىمىنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ بىزدە تىم جوعارى ەكەندىگىندە. قاعاز جانە بوياۋ ءوندىرىسى اتىمەن جوقتىعى سەبەپتى, باسپاحانا, وفسەت جانە گازەت قاعازدارىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەرەپەيسىز قىمبات باعامەن شەت ەلدەردەن ساتىپ الۋعا ءماجبۇرمىز. تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى كىتاپ وندىرىسىنە قاجەتتى شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتەن قاشان قۇتىلماق؟ قۇداي-اۋ, استانا شاھارى ىسپەتتى كورۋگە كوز كەرەك قالانى اپسەتتە بوي كوتەرتكەن ەل ءۇشىن قاعاز جانە بوياۋ وندىرەتىن كاسىپورىن سالۋ سونشاما الا الماس قامال ەمەس قوي...
قازىر بىزدە سانى كوپ, ساپاسى جوق ەكى جۇزدەن استام جەكە مەنشىك باسپا ىستەيدى. ءبارى دە تايلى-تاياعى قالماي بيۋدجەت ەمشەگىن ەمەدى. مەملەكەت بيۋدجەتىنەن بولىنگەن تەندەر ءۇشىن تالاسىپ, جان الىپ, جان بەرىپ جاتقانى. جەڭىپ شىققاندارى تام-تۇم كىتاپ باستىرادى. جەڭىلگەندەرى قۇردىمعا كەتەدى. قايسىبىر اۆتور جازعان تۋىندىسىن ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن شىعارىپ ءجۇر.
جولىن باعدارلاماعان اداسادى. كىتاپ سالاسىنداعى تىعىرىقتان شىعۋدىن امالىن قاراستىرۋ – قازىرگى ۋاقىتتا ەڭ وزەكتى, ەڭ زاماناۋي ماسەلە. بىزدىڭشە, اۆتورعا قوماقتى قالاماقى تولەي الاتىن, بيۋدجەتكە موليمەۋى بىلاي تۇرسىن, ءوز كۇنىن ءوزى كورەتىن, ءتىپتى, كەرەك دەسەڭىز, مەملەكەت بيۋدجەتىنە قوماقتى ۇلەس قوساتىن, پايدا بەرەتىن كىتاپ جانە كىتاپ ءىسىن ۇيىمداستىرۋعا قازىر دە ابدەن بولادى. ول ءۇشىن ەڭ اۋەلى وسى اسا ماڭىزدى يدەولوگيالىق ءھام وندىرىستىك − ەكونوميكالىق سالانى باسقاراتىن, ءزارۋلى پروبلەمالاردى ۇكىمەت پەن پارلامەنت الدىنا قويۋعا مۇمكىندىگى بار ارنايى مينيسترلىك نەمەسە اگەنتتىك قۇرۋ مىندەت.
بولاشاق باسپا مينيسترلىگى نە اگەنتتىگى ەڭ الدى قاعاز جانە بوياۋ وندىرەتىن كاسىورىندار اشۋى, كىتاپ ساۋداسىن رەتتەۋى, كىتاپحانالار سانىن كوبەيتۋى قاجەت.
كوركەم ءسوزدىڭ حاس شەبەرى, ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى بىرىڭعاي جازۋشىلىق جۇمىسپەن شۇعىلدانىپ, نەگىزىنەن قالاماقى ەسەبىنەن كۇن كورگەن عابيت مۇسىرەپوۆ بۇدان عاسىرعا جۋىق بۇرىن, 1928 جىلى «ەڭبەكشى قازاق» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىندە جاريالانعان ماقالاسىندا:«قاراڭعىلىعى قالىڭ كەزدە, تۇگىنە تۇسىنبەسە دە, كىتاپ الاتىن ەلگە از دا بولسا قارا تانيتىن كەزىندە كىتاپ تاراتا الماي وتىرمىز. تاراتپاساق, كىتاپ باسىپ كەرەگى نە؟» دەپ جازىپتى.
عابەڭ ول كەزدە «قازاقستان» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى-تۇعىن. «وتقا جاقىننىڭ قولى كۇيەدى» دەگەن سەكىلدى, شىعارعان كىتاپتارىن وتكىزەتىن ورىن تابا الماي قينالعان سوڭ ۇندەۋ ىسپەتتى ماقالا جازادى. كىتاپ ساتاتىن ماگازيندەردى ەلدىڭ ورتاسىنا اپارۋ كەرەك. «ويىل قالاسىندا كىتاپ ماگازينى جوق ەكەن! بۇل سۇمدىق ەمەس پە. بۇل ءار جەردە تولىپ جاتقان سۇمدىقتىڭ ءبىرى عوي...». كىتاپ ساۋداسىن باسقاراتىن ءبىر مەكەمە بولۋعا كەرەك... − دەپ ساليقالى ۇسىنىس جاسايدى.
كەڭەس كەزىندە عابەڭ كوكسەگەن ونداي مەكەمەلەر «كازكنيگوتورگ», «كازپوترەبسويۋز» دەپ اتالاتىن. نە شارا, مىناۋ نارىق كەلدى دە, كىتاپ ساۋداسىمەن اينالىساتىن وسى مەكەمەلەردى قۇرتىپ تىندى. ناتيجەسىندە, كىتاپ دۇكەندەرى, كىتاپحانالار كۇرت ازايدى. عابەڭ سىناعان سول ويىل اۋدانىندا وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى 26 كىتاپحانا ىستەگەن ەكەن. سودان بەرگى جيىرما جىل شاماسى ۋاقىت ىشىندە ويىل ءوڭىرى ماتەريالدىق جاعىنان دامىعانىمەن, رۋحاني سالادا, قۇدايدىڭ قۇدىرەتى, داعدارىسقا ۇشىراپتى. مىسالى, جارتى عاسىردان بۇرىنعى 26 كىتاپحانا كەمي-كەمي 16-عا تۇسكەن...
بيۋدجەتتەن ءتيىستى قاراجات تەك كىتاپحانالارعا بولىنسە, كىتاپ تيراجىن اجەپتاۋىر ارتتىرۋعا سەپتەسەر ەدى. قازىر قازاقستاندا كوپشىلىككە قىزمەت ەتەتىن 11423 كىتاپحانا جۇمىس ىستەيدى. ارقايسىسى شىعىپ جاتقان كىتاپتاردىڭ ءبىر-ءبىر داناسىن الاتىن بولسا, ءار باسىلىم تارالىمى 2000 دانا ەمەس, بىردەن 10 مىڭنان اسا كوبەيەدى عوي.
بۇگىندە تام-تۇم تيراجدى كىتاپ باعاسى ۋداي قىمباتتىعىنان ازىن-اۋلاق كىتاپحانالاردىڭ وزدەرىنە جەتپەي جاتادى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق «وتىرار» عىلىمي-امبەباپ كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى كۇليا ايداربەكوۆا: «كىتاپحاناعا جىلىنا بيۋدجەتتەن كىتاپ ساتىپ الۋعا 5 ميلليون تەڭگە قاراجات بولىنەدى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, قازىر كىتاپ قىمبات. بىرەۋىنىڭ ءوزى كەم دەگەندە ءۇش مىڭ تەڭگە تۇرادى. ارينە, ءبىز ولاي كىتاپ قورىن تولىقتىرا المايمىز» دەپ شاعىنادى.
تارالىم, كىتاپ باعامى, اۆتورلىق قالاماقى − ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى فاكتورلار. تيراجى ماردىمسىز كىتاپ قىمبات. ال, تيراجى كوپ كىتاپتىڭ باعاسى ارزان. باسىلىم بۇرىنعى كەڭەس كەزىندەگىدەي ونداعان مىڭ دانا تارالىممەن شىعارىلسا, باعاسى دا ايتارلىقتاي تومەندەپ, اۆتورعا لايىقتى قالاماقى تولەنەر ەدى.
ءبىر عانا مىسال. ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ اتىشۋلى «از ي يا» كىتابىنىڭ (1975) ءار باسپا تاباعىنا 400 رۋبلدەن تولەندى. ول كەزدە رۋبل دوللارىڭنان دا قۇندىراق بولاتىن. تيراجى – 60 مىڭ دانا. ەسەپتەي بەرىڭىز... ال, سول داڭقتى اقىن, جازۋشىمىزدىڭ 2002 جىلى شىققان «تيۋركي ۆ دويستوري» كىتابىنىڭ تارالىمى 1000 دانا عانا. اۆتورىنىڭ وسى ەڭبەگى ءۇشىن كوك تيىن قالاماقى الماعانىن بىلاي قويعاندا.
اتاپ كورسەتۋ كەرەك, قازىرگى ۋاقىتتا بىزدە كوپ تيراجدى, ارزان باعالى كىتاپ ءونىمىن قامتاماسىز ەتۋگە كەرەكتى قاعاز بەن بوياۋدان باسقا قۇرالدار, تولىق. دەس بەرگەندە, رەسپۋبليكامىزدىڭ پوليگرافيالىق ءوندىرىسى ايتارلىقتاي جولعا قويىلعان. وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنان باستاپ 15 جىلدىڭ كولەمىندە الماتى, تسەلينوگراد (بۇگىنگى استانا), قاراعاندى قالالارىندا ءىرى پوليگرافكومبيناتتار سالىندى, باسقا وبلىستاردىڭ بارىندە جاڭا تيپتىك جوبا بويىنشا وبلىستىق, كوپتەگەن قالالىق جانە اۋداندىق باسپاحانالار تۇرعىزىلدى. سول پوليگرافيالىق كاسىپورىنداردا ستانوك, ماشينا, كومپيۋتەرلەردىڭ قۇلاعىندا وينايتىن ماماندار دا جەتكىلىكتى. الماتىداعى كىتاپ قالاشىعىندا ورنالاسقان پوليگرافيالىق ۋچيليششە باۋلىپ وسىرگەن ماماندار سانى ون مىڭنان استى. ەندى الماتى پوليگرافيالىق كوللەدجى دەپ اتالاتىن بۇل وقۋ ورنى ۇجىمى جاقىندا ءوزىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ 40 جىلدىعىن اتاپ ءوتتى.
مول تيراجدى, ارزان باعالى كىتاپ شىعارۋدىڭ جانە ءبىر شارتى – وقىرمان سانىنىڭ جەتكىلىكتى بولۋى. كەڭەس كەزىندە رەس-
پۋبليكامىزدا 700 قازاق مەكتەبى جابىلعان كۇننىڭ وزىندە دە كوپ تارالىمدى, ارزان باعالى كىتاپ باسىلىپ تۇردى. ەندى مىنا تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە انا تىلىمىزدە كىتاپ وقيتىنداردىڭ سانى, قۇداي ءتىل-كوزدەن ساقتاسىن, بولىپ كورمەگەن دارەجەدە ۇلعايۋدا. سوڭعى شيرەك عاسىردا رەسپۋبليكامىزدا سالىنعان جاڭا مەكتەپتەردىڭ دەنى – قازاق مەكتەپتەرى. ءبىر عانا الماتىدا قازىر 65 تازا قازاق مەكتەبى بار. وسى مەكتەپتەردە 36 مىڭنان استام وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ بالالارى ءبىلىم الۋدا. ءسويتىپ, قازاق ءتىلدى كىتاپ وقىرماندارىنىڭ سانى سوڭعى جىلدارى ءۇستى-ۇستىنە كوبەيۋدە. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ دەرەگى بويىنشا, ەلىمىزدە مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەندەر 82 پايىزعا جەتتى.
الايدا وقىرمان سانى ەلەۋلى تۇردە ارتقانىمەن, جەكە مەنشىك باسپالاردىڭ كوبى وسى مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانا الماي وتىر. ونىڭ بەر جاعىندا ولاردىڭ كوبىسى شىعارعان باسىلىمداردىڭ ساپاسى ءماز ەمەس. بۇگىنگى كىتاپتا ستيليستيكالىق اعاتتىقتار ءجيى ۇشىراسادى. ەملە قاتەلەرى ءورىپ جۇرەدى. سەبەپ: اپپاراتىندا رەداكتور, كوررەكتور كادرلارى جەتىمسىز. ءتىپتى ءوزى ديرەكتور, ءوزى رەداكتور, ءوزى كوررەكتور امبەباپتار كەزىگەتىن جەكە مەنشىك باسپالار دا جوق ەمەس.
كىتاپ جانە كىتاپ ىسىندەگى ورىن تەپكەن كەمشىلىكتەردى جويۋدىڭ امالى ايتا بەرسە تولىپ جاتىر. كىتاپ جانە كىتاپ ءىسىن دامىتۋ ماقساتىندا جەكە مەنشىك جانە مەملەكەتتىك باسپالارعا ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندەگى سياقتى سالىقتىق جەڭىلدىكتەر بەرۋ جاعىن دا ويلاستىرۋ كەرەك.
بىزدىڭشە, بولاشاق باسپا مينيسترلىگى نە اگەنتتىگى رەسپۋبليكامىزدا, ايتالىق, استانا مەن الماتى قالالارىندا مەملەكەتتىك باسپالار اشۋى قاجەت. ونداي پراكتيكا بۇگىندە كەزدەسپەيدى ەمەس. ماسەلەن, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ساحا (ياكۋتيا) رەسپۋبليكاسىندا «بيچيك» اتتى ۇلتتىق باسپا الەۋمەتتىك ماڭىزى زور ادەبيەت ۇلگىلەرىن شىعارۋدا.
قازىرگى كىتاپ وندىرىسىندەگى ەڭ باستى مىندەت – يدەيالىق-كوركەمدىك دارەجەسى جوعارى كىتاپ شىعارۋ, تۋعان جەرگە, ونىڭ مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرلەرىنە ايىرىقشا ىڭكارلىكپەن اتسالىساتىن, ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىن جاڭا ساتىعا كوتەرۋگە كومەكتەسەتىن تۋىندىلاردى كوبەيتكەن ۇستىنە كوبەيتۋ.
شەريازدان ەلەۋكەنوۆ,
«كەڭەس وداعى ۇزدىك باسپاگەرى» بەلگىسىنىڭ يەگەرى
