بۇل تۋىندىلاردا جاقسى ستيل, كوركەم ءتىل, وقىرماندى ويلاۋعا باعىتتاۋ, كەيىپكەرلەردىڭ وبرازىن پسيحولوگيالىق تۇرعىدان جان-جاقتى كورسەتۋ بار, شىعارمانىڭ تەرەڭ فيلوسوفيالىق ءمانى وقىرماندى ادامگەرشىلىك تۇرعىدان جەتىلدىرىپ, دامۋعا, جاقسىلىق جاساۋعا جەتەلەيدى دەۋگە دە بولادى. بۇل جالپىلاي بەرىلگەن انىقتامانى وقىپ, شىعارمالاردىڭ باسىم بولىگىن «ينتەللەكتۋالدى بەستسەللەر» قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى دەرسىزدەر, بىراق ولاي ەمەس ەكەنىن وزدەرىڭىز دە سەزىپ وتىرسىزدار عوي. باسقا جاعىنان الىپ قاراساق, بۇل سەريامەن شىعىپ جاتقان كىتاپتار وقىرماندى قىزىقتىرۋدىڭ, كوڭىلىن اۋلاۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى ەكەنى دە راس.
ادەبيەتتى بيزنەسكە اينالدىرعان الىس, جاقىن كورشى ەلدەر, كىتاپقا قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرۋدىڭ ءبىر جولى رەتىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن ينتەرنەت باسىلىمداردا كىتاپقا قاتىستى ءارتۇرلى تىزىمدەر بەرۋگە قۇمار (بىراق بىزدە, وكىنىشكە قاراي, ول دا جوق قوي). سوندىقتان ينتەرنەتكە «ينتەللەكتۋالدى بەستسەللەر» دەپ تەرسەڭىز دە ءبىراز كىتاپتىڭ ءتىزىمىن شىعارادى. سول تىزىمدەردى كورىپ وتىرىپ, ءوزىم بۇرىن وقىعان بىرنەشە كىتاپتىڭ اۆتورى بار ەكەنىن بايقادىم. ءبىرىنشى, 1980 جىلى يتاليا تىلىندە جارىق كورگەن ۋمبەرتو ەكونىڭ «راۋشان ەسىمى» (The Name of the Rose) كىتابىن اتاپ وتكىم كەلەدى. وقىرماندارىمىز وسى اتتاس كوركەم ءفيلمدى كورگەن بولار. ءبىر قاراعاندا, دەتەكتيۆ سياقتى بولىپ كورىنەتىن بۇل شىعارما نەسىمەن تانىمال؟ جازۋشى ءسىزدى شىتىرمان وقيعالارمەن ەلىكتىرىپ, شىعارمادا بولىپ جاتقان ءتۇرلى جۇمباقتاردى شەشۋگە ەركىڭىزدەن تىس تارتا وتىرىپ, شىعارمانىڭ ەڭ باستى ءمانى اقيقاتتى ىزدەۋگە, وي ەركىندىگى مەن بىلىمگە قول جەتكىزۋگە, سونىمەن بىرگە, ءبىلىمنىڭ پايداسى مەن زيانىن كورسەتۋگە تىرىسادى. كىتاپ اۆتورىمەن بىرگە ءسىز دە كىتاپتاعى ءبىلىمدى بارىنە بىردەي بەرۋ كەرەك پە, الدە مىنانى وقۋعا بولادى, ال مىنانى وقۋعا بولمايدى دەپ شەشىپ وتىراتىن حورحە سياقتى بىرەۋدىڭ بولعانى دۇرىس دەپ ويلايسىز با؟ ەكىنشى, اۆستراليا جازۋشىسى ماركۋس زۋساكتىڭ «كىتاپ ۇرلاۋشى» (The Book Thief) رومانى 2006 جىلى جارىق كوردى. بۇل كىتاپتى دا وقىعانداردان گورى, كوركەم ءفيلمىن كورگەندەر كوپ بولار. ياعني, بۇل سوڭعى جىلدارى تانىمال بولعان شىعارمالاردىڭ نەگىزىندە ءتۇسىرىلىپ, الەمگە تانىلىپ جاتقان فيلمدەر كوبەيىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. نەمەسە جاقسى جارنامالانعان كوركەم فيلمدەردى كورىپ, كىتابىن وقىپ جاتقاندار دا بارشىلىق. سونىمەن «كىتاپ ۇرلاۋشى» – ءولىم اتىنان جازىلعان كىتاپتاردىڭ ءبىرى, سوندىقتان ونى ءبىر دەممەن وقىپ شىعۋعا بولمايدى. ءوزىم تىم ۇزاق بولماسا دا, اراسىنا ۋاقىت سالىپ وقىعانىم ەسىمدە. شىعارما ادام رۋحىنا, ونىڭ كوزسىز باتىرلىعىنا, كەيدە تاعدىرمەن ويناسا دا, ءولىم ونى اينالىپ وتەتىنىنە, ءالى دە جارىق ساۋلەسىن كورەتىن, تالقانى تاۋسىلماعان ادام بارلىق قيىنشىلىقتى وتكەرەتىنىنە سەنىم ۇيالاتادى. سونىمەن بىرگە, كىتاپ پەن ءسوزدىڭ قۇدىرەتىنە قوشەمەت پەن ماداق ايتىلادى. ءولىم اۋزىندا تۇرعان ادامدار داۋىستاپ وقىلعان كىتاپتى تىڭداعاندا جۇرەكتەرىنە جىلىلىق, جاندارىنا تىنىشتىق, كوڭىلدەرىنە سابىرلىلىق ۇيالايدى. ءۇشىنشى كىتاپ جاپونيادان شىققان بريتان جازۋشىسى كادزۋو يسيگۋرونىڭ ء«بىر كۇننىڭ سارقىتى» (The Remains of the Day) رومانى. رومان 1989 جىلى جارىق كورىپ, ايگىلى بۋكەر سىيلىعىن يەلەنگەن, وسىلاي اتالاتىن فيلم دە ءتۇسىرىلىپ, باستى رولدەردە ەنتوني حوپكينس پەن ەمما تومسون ويناپ, وسكار سىيلىعىنىڭ 8 اتالىمىن يەلەنگەن. وسىنىڭ ءوزى بۇل روماندى وقىپ شىعۋعا نەگىز بولاتىن بولار.
ينتەللەكت – اقىل-پاراسات, ينتەللەكتۋال – زياتكەر دەپ اۋدارىلىپ جۇرسە دە, كەيدە تولىق ماعىناسىن اشپايتىنداي كورىنەدى. دەگەنمەن اقىل-پاراساتتى بيىككە شارىقتاتىپ, ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىن دارىپتەيتىن, ادامنىڭ ادام بولىپ قالۋىنا, ادامدىعىن, كىسىلىگىن جوعالتپاۋىنا اسەر ەتەتىن ادەبي شىعارمالار جەتىپ ارتىلادى. قازاق ادەبيەتىنەن مىسال كەلتىر دەسە, مەن ءۇشىن ويلانباستان اتايتىن شىعارما تولەن ابدىكتىڭ «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى» پوۆەسى. قايتا-قايتا وقىپ, تەرەڭىنە جەتە المايتىن, وكىنىش پەن وكسىكتى باسا وتىرىپ, ءۇمىت وتىن جاعاتىن قايتالانباس ەرەكشە شىعارما.
شىعارمانىڭ تانىمال بولۋى جازۋشىعا ما, شىعارمانىڭ قاي تىلدە جازىلعانىنا ما, جاسالىپ جاتقان جارناماعا ما, الدە وقىرماننىڭ ءىلتيپاتىنا بايلانىستى ما, كىم بىلەدى؟ مىسالى, اۋعانستاننان بالا كەزىندە كەتكەن حالەد حوسەيني, جاپونيادان 6 جاسىندا كەتكەن كادزۋو يسيگۋرو انا تىلدەرىندە ەمەس, كوشىپ بارعان جەرىنىڭ تىلىندە: بىرەۋى امەريكا قۇراما شتاتتارىندا, ەكىنشىسى ۇلىبريتانيادا تانىمال شىعارمالار ۇسىنۋدا. وسىدان كەلىپ قازاقستاننان جاستايىنان كەتىپ, باسقا تىلدە شىعارما جازىپ اتى شىققان جازۋشى بار ما نەمەسە ۇلتى قازاق بولماسا دا قازاق تىلىندە شىعارما جازىپ, سول ارقىلى قازاق حالقىنىڭ جانى مەن رۋحىن, ازابى مەن زارىن, قيىنشىلىعى مەن قاتەرىن, ارمانى مەن ءۇمىتىن قازاقتان ارتىق كورسەتە العان, جەتكىزە العان جازۋشى بار ما, الدە بولا ما دەگەن وي مازالايدى...
باقىتگۇل سالىحوۆا,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ
كانديداتى
