قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن جۋرناليست ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ سۇحبات كىتابىنان
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, تاۋەلسىزدىكتىڭ ون جىلدىعى قارساڭىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ بەتىندە ەلىمىز ءجۇرىپ وتكەن جولدىڭ بەل-بەلەستەرى جايىندا كولەمدى-كولەمدى ماقالالار جازۋدى ويلاستىرعان ەدىك. ءار جىل ءجونىندە شەرحان مۇرتازا, كامال سمايىلوۆ, ماناش قوزىباەۆ, زەينوللا قابدولوۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا, قۋانىش سۇلتانوۆ سىندى بەلدى, بەدەلدى اۆتورلار وي تولعاعان بولاتىن. جىلداردى بولگەن كەزدە مەن 1991 جىلدى تاڭداعانمىن. ارينە, ول ماقالادا تاۋەلسىزدىگىمىز جاريالانعان 16 جەلتوقساننان كەيىنگى ەكى اپتا جايىندا عانا ءسوز ەتىلگەن جوق. سول جىلدى تۇگەلدەي تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاڭسارى شاعىنىڭ تاريحىنا جاتقىزا الامىز. بۇگىنگى اڭگىمەمىزدە وسى جايىندا ءسوز قوزعاساڭىز دەيمىن.
– ول جىلى كەڭەس وداعىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل الەمنىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتكەن اسا ماڭىزدى وقيعالار ورىن الدى. جىلدىڭ باسىنان-اق جايسىز حابارلار جان-جاقتان جەتىپ جاتتى. ءبىر جاعىنان اكىمشىل-ءامىرشىل جۇيەنىڭ قيراپ بىتۋىمەن, ەكىنشى جاعىنان نارىقتىق قاتىناستاردىڭ جوقتىعىنان وندىرىستەگى داعدارىس ءتىپتى تەرەڭدەي ءتۇستى. باعانىڭ ءبارىن بەلگىلەپ, بەكىتىپ قويعاننان كەيىن ءدۇكەندەردەگى تاۋاردىڭ تاپشىلىعى بۇرىنعىسىنشا كۇيىندە تۇردى. بازارداعى, كووپەراتسياداعى باعا اسپانداي بەردى. كولحوزدار مەن سوۆحوزدار مەملەكەتكە استىق ساتۋعا ءمۇددەلى بولماۋعا اينالدى. سودان بارىپ شەتەلدەن استىق ساتىپ الۋعا ءبولىنەتىن ۆاليۋتانىڭ كولەمى ءتىپتى كوبەيىپ كەتتى. قىرسىققاندا قىمىران ءىريدى دەگەندەي, ءدال سول جىلى الەمدەگى مۇناي باعاسى دا كۇرت ءتۇستى.
ىشكى ساياساتتاعى, سونىڭ ىشىندە, ۇلتارالىق قاتىناستارداعى قاتەلىكتەر بارا-بارا قاتەرگە اينالا باستادى. ليتۆادا سولاي بولدى. جىل باسىنان-اق وداقتىق باسشىلىق بالتىق بويىنداعى رەسپۋبليكالارعا بايلانىستى تىزەگە سالۋ, كۇشكە باسۋ ءادىسىن قولدانۋعا كوشتى. ليتۆادا تىكەلەي پرەزيدەنتتىك بيلىك ەنگىزۋگە ارەكەت جاسالدى. بۇل ءۇشىن رەسپۋبليكا كومپارتياسىنىڭ ىشىنەن ىرىتكى تۋعىزۋدان دا تارتىنعان جوق ماسكەۋ. اقىر اياعىندا ۆيلنيۋسكە اسكەر كىرگىزىلىپ, اتاقتى «الفانىڭ» كومەگىمەن سونداعى باسپاسوز ءۇيى مەن تەلەورتالىق باسىپ الىندى. حالىق ءوزى سايلاعان جوعارعى كەڭەستى قورعاۋعا شىقتى. قان توگىلدى. ونىمەن دە قويماي, مۇنداي كۇش كورسەتۋ ءبىراز كۇننەن كەيىن ريگادا قايتالاندى. وندا دا قان توگىلدى. وسى ەكى وقيعا گورباچەۆتىڭ بەدەلىن قاتتى قۇلدىراتىپ جىبەردى. سونىڭ الدىندا عانا, 1990 جىلى بەيبىتشىلىك سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىن العان ادامنىڭ بەت پەردەسى سىرىلىپ تاستالدى دەۋگە دە بولادى. ونىڭ ءسوز جۇزىندە عانا دەموكرات ەكەندىگىن ەندى باتىس ءبىرجولاتا ءبىلدى. قازاقتا «قاسىقتاپ جيناعاندى شەلەكتەپ توگۋ» دەگەن ءسوز بار ەمەس پە, ءدال سونىڭ ءوزى بولدى دا قويدى. باتىس ەلدەرى كسرو باسشىلىعىن جاي عانا ايىپتاعان جوق, ءوزدەرىنىڭ قارجىلىق كومەك بەرۋ جونىندەگى ۋاعدالاستىقتارىن دا قايتا قاراي باستادى. ميللياردتاعان دوللارلىق نەسيەلەر ەلگە كەلمەي قالدى. مەن بالتىق بويى رەسپۋبليكالارىنىڭ وداقتان شىعۋ تىلەگى جايىندا سول كەزدە-اق ءوز ۇستانىمىمدى باسىن اشىپ ايتقانمىن. رەسپۋبليكالار حالىقتارىنىڭ ەرىك بىلدىرۋىنە, جوعارى وكىمەت ورگاندارىنىڭ شەشىمدەرىنە قۇرمەتپەن قاراۋ قاجەت دەگەنمىن. ونسىز دا وداققا ارقانمەن سۇيرەسەڭ دە كونبەيىن دەپ تۇرعان بالتىق بويىنداعى ءۇش رەسپۋبليكا ۆيلنيۋس پەن ريگاداعى وقيعالاردان كەيىن ابدەن ءىشىن تارتىپ قالدى. رەسەيگە ءوز ەركىمەن قوسىلعان دەلىنەتىن, الدىمەن رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىندا, ودان كەيىن كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا, بارلىعى 260 جىل ءومىر ءسۇرىپ جاتقان, حالقىنىڭ جارتىسىنان استامىن وزگە ۇلت وكىلدەرى قۇراپ وتىرعان قازاقستاننىڭ ءوزى بەرەكەسى كەتە باستاعان وداققا وراي ەكىويلى بولىپ وتىرعاندا سودان جارتى عاسىر عانا بۇرىن, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ الدىندا عانا كسرو-عا كۇشتەپ قوسىلعان ول رەسپۋبليكالاردىڭ ەندى بەتى بەرى قارامايتىنىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس ەدى.
– ورتالىق پەن رەسپۋبليكالاردىڭ ارا-قاتىناسى دا ناشارلاي ءتۇستى.
– ولاي بولۋى دا زاڭدى. وداقتىق مينيسترلەر كابينەتى داعدارىسقا قارسى باعدارلامانىڭ جوباسىن جاساپ, فەدەراتسيانىڭ بارلىق سۋبەكتىلەرى ورتاق قيىندىقتان بىرلەسە شىعاتىنداي جولداردى ىزدەۋگە تىرىستى. ايتسە دە, جوباعا ناقتىلىق, تياناقتىلىق جەتىسپەدى, وندا ەلدەگى جاعدايعا بىلىكتى تالداۋ جاسالمادى. ءبىرتۇتاس بيۋدجەتتىڭ قالاي قالىپتاستىرىلاتىنى قولمەن قويعانداي كورىنبەدى. ورتالىق ءالى دە ءبىر اياعىمەن جوسپاردا, ءبىر اياعىمەن نارىقتا تۇرۋدى قالايتىنداي اسەر قالدىراتىن. جوبانىڭ جەكەلەگەن تۇستارى سول كەزدە جاسالعان جاڭا وداقتىق شارتتىڭ قاعيدالارىنا قاراما-قايشى كەلەتىن. مىسالى, جالپىوداقتىق قوردىڭ نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنىڭ رەسۋرستارىن ءبىر ورتالىقتان ءبولۋدىڭ ايرىقشا رەجىمى ەنگىزىلدى. ءبىز بۇعان نارازىلىق بىلدىردىك. كەڭەس وداعىندا سىرتقا استىق شىعاراتىن جالعىز رەسپۋبليكا ءبىز بولاتىنبىز. ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنداعى ەڭبەك ۇجىمدارى دا شيكىزات رەسۋرستارىنا باعانى شارت جاساسۋ جولىمەن بەلگىلەۋدى تالاپ ەتتى. ءجونى دە سولاي ەدى. قيت ەتسە بىزگە «سۋبۆەنتسيا الاسىڭدار» دەگەندى ايتاتىن. بىلايشا قاراعاندا, الاتىنىمىز راس. بىراق بۇل, ورىسشا ايتقاندا, «پوداچكا» ەمەس قوي. ول سۋبۆەنتسيا بىزدەگى شيكىزاتتىڭ تومەن باعامەن الىناتىنىنىڭ ورنىن تولتىرۋ عانا عوي. سول تۇستا ءماسكەۋدەن شىعاتىن «كۋرانتى» دەگەن گازەتتىڭ قازاقستانداعى جاعدايدى قانداي بۇرمالاپ كورسەتەتىنىن, ارا-اراسىندا ءتىپتى اشىق ارانداتۋعا بارىپ, جالا جابۋدان دا تايىنبايتىنىن كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىمدە ايتقانمىن.
باسقاسى ازداي, سول كەزدە «زاڭدار سوعىسى» دەگەن دە شىقتى. باسقا رەسپۋبليكالاردى بىلاي قويعاندا, رسفسر-ءدىڭ وزىندە كسرو زاڭدارىنا قايشى كەلەتىن زاڭدار قابىلدانا باستادى. رەسەيدەگىلەر ول زاڭ بويىنشا زەينەتكەرلەردىڭ بارىنە جوعارى تولەم بەلگىلەدى. ول اقشانىڭ قايدان تابىلاتىنى ەسكەرىلگەن جوق. جاڭاعى شەشىمنىڭ كسرو-نىڭ باسقا رەسپۋبليكالارىنداعى حالىققا قالاي اسەر ەتەتىنى قاپەرگە الىنعان جوق.
سول كەزدەگى داعدارىستىڭ بار سەبەبىن قوعامدىق جۇيەگە سۇيەي سالۋعا بولمايدى. داعدارىستىڭ باستى سەبەبى ۇكىمەت جىبەرگەن قاتەلىكتەردە ەدى. ەلدە داعدارىستان شىعۋدىڭ جولدارىن ۇسىنعان اقىلدى, ويلى ەكونوميستەر مەن ساياساتكەرلەر از ەمەس-ءتى. اتتەڭ, ولاردىڭ كوبىنىڭ ورتالىققا قاجەتى بولعان جوق. سوعان ءالى كۇنگە تاڭ قالامىن. داعدارىستان شىعۋدىڭ باستى جولى ەلدە كادۋىلگى ءتارتىپ ورناتۋ ەدى.
ورتالىقتىڭ ناقتى جاعدايمەن ساناسپاۋى, بىلىكسىز قابىلدانعان شەشىمدەرى گورباچەۆ پەن ەلتسيننىڭ اراسىن ءتىپتى اشىپ جىبەردى. مەن وسى ەكى تۇلعانىڭ باسى سىيىسپاۋىنا كادىمگىدەي الاڭدادىم. ەكەۋىنىڭ دە وزىندىك الەۋەتى جەتكىلىكتى بولاتىن. ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرۋعا ءتيىس ادامدار ەدى. ەلگە دە كەرەگى سول. ەكەۋى ەكى جاققا تارتتى دا تۇردى. مەن قولىمنان كەلگەنىنشە ولاردىڭ ۇستانىمدارىن جاقىنداتۋعا تىرىستىم. گورباچەۆپەن دە, ەلتسينمەن دە ارا-قاتىناسىم جاقسى ەدى. تالاي رەت ۇشەۋلەپ وتىرىپ تا سويلەسكەنبىز. انە-مىنە ءتىل تابىساتىنداي بولادى دا قايتادان ەرەگەس جولىنا ءتۇسىپ كەتەدى. سول تۇستا ماعان ول ەكەۋىنىڭ قايسىسىنا بۇيرەگىڭىز كوبىرەك بۇرادى دەگەندەي ارانداتۋ سۇراقتارى دا قويىلىپ قالاتىن. وندايدا مەن ەكى ليدەردىڭ دە ساياسي, ادامدىق قاسيەتتەرىن جوعارى باعالايمىن, ايتسە دە ولاردىڭ تىرەسۋى تىم الىسقا كەتىپ قالدى, ەندى ءتىل تابىسپايتىن دا سياقتى, مۇنداي جاعدايدا مەن مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن جاقتى قولدايمىن دەگەن سىڭايدا بارىنشا ديپلوماتيالىق تىلمەن جاۋاپ قايتارۋعا تىرىساتىنمىن. اقىرى, بۇل تەكەتىرەس ابدەن اسقىندى. بوريس نيكولاەۆيچ جىل باسىندا تەلەديداردان تىكەلەي ەفيردە ءسوز سويلەپ, م.س.گورباچەۆتىڭ ۇستانىمىنان, ساياساتىنان الشاقتايتىنىن اشىق ايتىپ, ونىڭ وتستاۆكاعا كەتۋىن تالاپ ەتتى. ونىڭ الدىندا مۇنداي تالاپتى كسرو حالىق دەپۋتاتى ساجي ۋمالاتوۆا ايتقانىن ءوزىڭ دە ۇمىتپاعان شىعارسىڭ. ول ۇندەۋگە 400 دەپۋتات قول قويعان بولاتىن. گورباچەۆ بەدەلىنىڭ مىقتاپ ءتۇسۋى سول كەزدەن باستالدى.
– 1991 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا رەسپۋبليكالىق باسپاسوزدە ءسىزدىڭ يتاليانىڭ «ستامپا» باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىڭىز جاريالاندى. سىزگە: «1993 جىلى, پرەزيدەنتتىك مانداتى بىتكەنگە دەيىن گورباچەۆ بيلىكتى قولدان شىعارىپ الماي ما؟» دەگەن سۇراق قويىلعان. ول سۇراققا ءسىز: «بۇل وعان بايلانىستى. مەنىڭ ويىمشا, ونىڭ مۇمكىندىگى بيىل تارىلىپ تۇر. ەگەر ول شەشۋشى بەتبۇرىس جاساسا, وكىمەت بيلىگىن قولىنا نىق ۇستاپ, تۇرعىندار كوڭىلىنەن شىعاتىن باعدارلامانى ۇسىنسا, ءىستى جۇرگىزە باستاسا, جەڭىسكە جەتەر دە. ولاي بولماعان جاعدايدا 1991 جىل ول ءۇشىن سوڭعى جىل بولۋى عاجاپ ەمەس», دەپ جاۋاپ قايتارعانسىز. ايتقانىڭىز ايداي كەلدى. بۇلاي دەگەندە ءسىز نەگە سۇيەندىڭىز؟
– بۇل مەنىڭ كورىپكەلدىگىمنەن ەمەس. وقيعالاردىڭ دامۋ بارىسىنا تالداۋ جاساي كەلىپ, سول كەزدەگى ۇدەرىستەردى وي ەلەگىنەن وتكىزە كەلىپ ايتقانىم. وداقتىق بيلىكتىڭ ەلدەگى قوعامدىق-ساياسي احۋالدى باقىلاۋدان شىعارىپ العانى 1991 جىلدىڭ باسىندا كوكىرەگىندە كوزى بار ءار ادامعا بادىرايىپ كورىنىپ تۇرعان ەدى. جاڭاعى ليتۆاداعى جاعدايعا كەلەيىك. ۆيلنيۋستە قان توگىلگەننەن كەيىن ەل جۇرتشىلىعى دا, باتىس الەمى دە ميحايل سەرگەەۆيچتىڭ نە دەيتىنىن كۇتتى. ەل پرەزيدەنتى پارلامەنتتە ءوزىنىڭ ول وقيعادان «حابارسىز» قالعانىن مالىمدەدى. مۇنى سول كۇندەرى بالتىق بويىنا تەز جەتكەن ەلتسين ءوز بەدەلىن كوتەرۋگە جاقسى پايدالانىپ كەتتى.
جالپى, مەنىڭ ميحايل سەرگەەۆيچ گورباچەۆقا كوزقاراسىم كىتاپتارىمدا دا, كوپتەگەن سۇحباتتارىمدا دا جەتكىلىكتى ايتىلعان دەپ ويلايمىن. ونىڭ بۇكىل الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن ۇلى ۇدەرىستى باستاپ بەرگەن جاھاندىق اۋقىمداعى رەفورماتور ەكەندىگى ەشقانداي تالاس تۋعىزبايدى. گورباچەۆتىڭ شىن مانىندە تاريحي تۇلعا ەكەندىگىن ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. قايتا قۇرۋدى قولعا الۋعا گورباچەۆتى ەشكىم ءماجبۇرلەگەن جوق. ول بۇل ءىستى ەلدى وزگەرتۋ ءۇشىن, حالىقتى وزگەرتۋ ءۇشىن, سانانى ءوزگەرتۋ ءۇشىن, دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋ ءۇشىن قولعا الدى. بۇل ءىستى باستاماعاندا گورباچەۆتىڭ ەلدى كەمىندە ون شاقتى جىل باسقاراتىنداي مۇمكىندىگى بولعانى راس. سونىمەن بىرگە, گورباچەۆتىڭ مۇنداي ەلدى باسقارۋعا شىن مانىندە شاماسى كەلمەگەنى دە راس.
– مۇنىڭ سەبەپتەرى قانداي دەپ ويلايسىز؟
– سەبەپتەرى كوپ. سونىڭ ءبىرى ميحايل سەرگەەۆيچتىڭ ءومىردى, حالىقتى ونشا بىلمەگەندىگى سياقتى. گورباچەۆتىڭ سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى قىزمەتىنە كەلگەنگە دەيىنگى ءومىر جولىن شولىپ قاراساڭىز, ونىڭ ەشقاشان كەدەرگىلەرگە كەزدەسپەگەنىن كورەسىز. ءوزى كوپ جىلدار جۇمىس ىستەگەن ستاۆروپولە ولكەسىندە وعان قيىن تۇيىندەردى شەشۋگە تۋرا كەلگەن جوق. پياتيگورسك, ەسسەنتۋكي, جەلەزنوۆودسك, كيسلوۆودسك سياقتى كۋرورتتى قالالارىمەن تانىمال ول ولكەدە ميحايل سەرگەەۆيچ ماسكەۋدەن دەمالىسقا كەلەتىن ەل باسشىلارىمەن ۇدايى كەزدەسۋگە, ءوزىن تانىتۋعا مۇمكىندىك الدى.
قايتا قۇرۋعا كىرىسكەن كەزدە گورباچەۆ مۇنى قالاي جۇزەگە اسىراتىنىن انىق كوز الدىنا ەلەستەتپەدى دەپ ويلايمىن. بۇل ونىڭ وسىنداي ءىرى جۇمىستى قولعا العاندا قانداي باعىتتارعا باسىمدىق بەرگەنىنەن دە كورىنەدى. شىن مانىندە, اشىعىن ايتايىقشى, قايتا قۇرۋ نەدەن باستالدى؟ ىشىمدىكپەن كۇرەستەن باستالدى. سول تۇستا قازاقستان ۇكىمەتىن باسقارعان ادام رەتىندە مەن الكوگول ساتۋدان بيۋدجەتكە قانداي تابىس ءتۇسىپ وتىرعانىن جاقسى بىلەمىن. وداق بويىنشا تسيفرلار دا ەسىمدە. 1980-1984 جىلدار ارالىعىندا ىشىمدىك ساتۋدان شامامەن 70 ميلليارد رۋبلدەي كىرىس تۇسكەن ەدى. ول كەز ءار سومنىڭ دوللاردان الدەقايدا قۇندى كەزى. بۇل شارۋاعا ءدال وسىلايشا ناۋقانمەن كىرىسەردىڭ الدىندا سول اقشانىڭ ورنىن نەمەن تولتىرامىز دەگەندى ويلاۋ كەرەك ەدى. ونىڭ ورنىن تولتىراتىن ەشتەڭە جوق بولاتىن. ودان كەيىن مۇنداي ناۋقاننىڭ حالىقتىڭ نەگىزگى بولىگىنە قالاي اسەر ەتەتىنىن ويلاۋ كەرەك ەدى. ال حالىقتىڭ نەگىزگى بولىگى اراقتىڭ كەزەگىندە ساعاتتاپ تۇرا باستاعاننان-اق, ونى الىپساتاردىڭ قولىنان اناعۇرلىم قىمباتقا ساتىپ الا باستاعاننان-اق ول شارۋانى قولعا العان ادامعا, ياعني گورباچەۆقا, سول ارقىلى قايتا قۇرۋعا ىشتەي قارسى شىعا باستايتىنىن ەسكەرۋ كەرەك ەدى. ونىڭ ەشقايسىسى ەسكەرىلگەن جوق. تاريحي تاجىريبە دە ويعا الىنبادى. كسرو-نىڭ العاشقى جىلدارىندا بۇرىنعى «قۇرعاق زاڭ» تەكتەن-تەككە جويىلماعانىن, ونى جويۋعا بيۋدجەت تاپشىلىعى يتەرمەلەگەنىن باسشىلىق اتىمەن بىلمەدى دەۋگە بولا ما؟ ارينە, الكوگوليزممەن كۇرەسۋ كەرەك ەدى. بىراق ول جۇمىستى ناقتى جاعدايمەن ەسەپتەسىپ, رەاليستىك تۇرعىدان جۇرگىزۋ كەرەك ەدى. ءسپيرتتى ىشىمدىكتەردى ساتۋدان بيۋدجەتكە تۇسەتىن كىرىستىڭ ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ەكى ەسەگە ازايىپ كەتۋى, سىرا ءوندىرىسىنىڭ ءتورت ەسە قۇلدىراۋى, ءجۇزىم پلانتاتسيالارىنىڭ قۇرتىلۋى, ۇيىمداسقان قىلمىستىڭ العاشقى بەلگىلەرى – اراق مافياسىنىڭ پايدا بولۋى, سپيرت كونترابانداسىنىڭ شىعۋى, بارىنەن دە بۇرىن ەل حالقىنىڭ قولعا الىنعان باستامالاردىڭ بەرەكەسىزدىگىنەن ءتۇڭىلۋى – وسىنىڭ ءبارى قايتا قۇرۋدىڭ باستاپقى بەلەستە-اق سۇرىنۋىنە سوقتىردى.
– روي مەدۆەدەۆ ءوزىنىڭ كىتابىندا تەك وسى ءساتسىز ناۋقاننىڭ وزىنەن ەل بيۋدجەتى 1985-1990 جىلداردىڭ اراسىندا قۇنى شامامەن 100 ميلليارد دوللارعا تەڭ اقشا جوعالتتى دەگەندى جازىپتى.
– بۇل تسيفرعا سەنۋگە بولادى عوي دەپ ويلايمىن.
– گورباچەۆتىڭ «جيزن ي رەفورمى» دەگەن قوس تومدىق مەمۋارىنان مىنا ءبىر جولداردى جازىپ الىپ ەدىم: «كاك تولكو نە رۋگالي ناچالستۆو, ا بولشە ۆسەح دوستاۆالوس گەنسەكۋ, كوتوروگو پو تراديتسي بىلو پرينياتو سچيتات وتۆەتستۆەننىم زا ۆسە. تاك يا پولۋچيل كليچكۋ «مينەرالنىي سەكرەتار»...
– ميحايل سەرگەەۆيچ ەكونوميكاداعى باسىمدىقتاردى ءدال ايقىنداي المادى. سالعان بەتتەن جاڭا تەحنولوگيالار ساتىپ الۋعا, جاڭا قۋاتتاردى ىسكە قوسۋعا ۇمتىلۋعا باعىت ۇستالدى. ارينە, كەڭەستىك ەكونوميكانىڭ وندىرىستىك قۋاتتارىنىڭ توزىعى جەتكەنى راس ەدى. ولاردى اۋىستىرۋ كەرەك ەدى. ايتسە دە, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ جاڭا ونىمدەر بەرە باستاۋىنا دەيىن كوپ ۋاقىت وتەتىنى ەسكەرىلمەدى. ال كەڭەس ەلىندەگى ەڭ قيىن ماسەلە ازىق-ءتۇلىكتىڭ, تۇرعىن ءۇيدىڭ, تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ جەتىسپەۋى, ياعني حالىقتىڭ ماتەريالدىق ءال-اۋقاتىنىڭ ءتومەندىگى بولاتىن. بۇكىل الەمدە ۇلتتىق تابىستىڭ 70-80 پايىزى تۇتىنۋعا جۇمسالادى, قالعان بولىگى عانا قور جيناۋعا باعىتتالادى, ال بىزدە ءبارى ءتوڭكەرىلىپ تۇسكەن ەدى. شىنتۋايتىندا, ادامدارعا كەرەگى ميلليونداعان توننا مۇناي دا, بولات تا, كومىر دە ەمەس, سولار ارقىلى كەلەتىن تۇرمىستىق جاقسىلىقتار: جاقسى پاتەر, جايلى كولىك, جاراسىمدى كيىم عوي. كەدەيلىك جاعدايىندا جاريالىلىقتىڭ ءوزى كوڭىل تولماۋشىلىقتى كۇشەيتە تۇسەتىندىگى دە ەسكەرىلمەدى. دەموكراتيانىڭ دامىتىلۋ قارقىنىندا دا اسىعىستىق ورىن العانى انىق. دەموكراتيالاندىرۋ ۇدەرىسىندە شەكتەن شىعۋدىڭ قاتەرى ەرەكشە. گورباچەۆتىڭ قايتا قۇرۋ ساياساتىنىڭ ءساتسىزدىگى – ساياساتتى ەكونوميكانىڭ الدىنا شىعارۋدىڭ قاندايلىق زارداپتارعا سوقتىراتىندىعىنىڭ ايقىن ايعاعى.
نەگىزىندە ساياسات گورباچەۆ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ماقساتتىڭ وزىنە اينالىپ كەتكەندەي دە اسەر قالدىرادى. مىسالى, شىن مانىندە, گورباچەۆ باستى قارسىلاسى رەتىندە ەلتسيندى قولدان جاساپ الدى دەسە دە بولادى. ەلتسيننىڭ ماسكەۋ قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىنەن بوساتۋ ءجونىندە ءوتىنىش جازعانى بەلگىلى. ونى قاراۋدى گورباچەۆ كەلەسى پلەنۋمعا قالدىرعان. سول پلەنۋمدا ەلتسين قايتا قۇرۋدىڭ قارقىنى جونىندە بولماشى عانا سىن ايتقان. ءبىتىپ تۇرعان پلەنۋمدى ءارى قاراي جالعاستىرتىپ, جيىرما شاقتى ادامدى سويلەتكەن, ەلتسيندى قايتا قۇرۋدىڭ باستى قارسىلاسىنداي ەتىپ شىعارىپ, ودان كۇرەسكەر جاساعان گورباچەۆتىڭ ءوزى. اقيقاتىن ايتساق, دەپۋتاتتىق سايلاۋدا دا, پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا دا ماسكەۋلىكتەر بولسىن, جالپى رەسەيلىكتەر بولسىن ەلتسينگە گورباچەۆقا قارسىلىعىن تانىتۋ ءۇشىن داۋىس بەردى. سايلاۋ دەمەكشى, گورباچەۆتىڭ تاعى ءبىر قاتەلىگى قايتا قۇرۋدان جۇرت ءۇمىتى ۇزىلمەي تۇرعان كەزدە, دەموكراتيالىق وزگەرىستەردەن كوپ نارسە كۇتىپ تۇرعان كەزدە پرەزيدەنتتىككە بۇكىلحالىقتىق سايلاۋ جولىمەن سايلانىپ الىنباعاندىعى. مۇنىڭ زاردابىن ول كەيىن كوپ تارتتى. اسىرەسە, بارلىق رەسپۋبليكالاردا پرەزيدەنتتىك سايلاۋلار بۇكىلحالىقتىق داۋىس بەرۋ جولىمەن ءوتكەننەن كەيىن ونداي مانداتتى دەپۋتاتتاردىڭ قولىنان عانا العان گورباچەۆ بيلىگىنىڭ لەگيتيمدىگىنە ەداۋىر سىزات ءتۇستى. ونى ءوزىمىز ناقتى سەزىنەتىنبىز.
ول ءارتۇرلى لاگەرلەردىڭ اراسىندا ارلى-بەرلى جۇرۋمەن بولدى, باسى قوسىلمايتىن نارسەلەردىڭ باسىن قوسۋعا, وزىنە اتىمەن قارسى ادامداردى قالايدا ءوز جاعىنا تارتۋعا تىرىستى. ءسويتىپ, اقىر اياعىندا, ونى وڭ جاعىنداعىلار دا, سول جاعىنداعىلار دا تاستاپ كەتتى, ەڭ جاقىن تارتقان ادامدارى ءتىپتى ساتىپ كەتتى. ادامنىڭ تۇلعاسىنىڭ تۇتاس بولماۋى ارقاشان وسىنداي جاعدايعا جەتكىزەدى. كەز كەلگەن باسشى دەربەس, باتىل بولۋى كەرەك, ال كسرو-داي الىپ ەلدىڭ باسشىسىنا مۇنداي قاسيەت اۋاداي قاجەت ەدى.
گورباچەۆ كەڭەس وداعىنىڭ بۇرىنعى قالپىندا تۇرا المايتىنىن اقىرى تولىق تۇسىنبەي-اق قويعان سياقتى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, كسرو-داي الىپ ەلدى ءبىر ورتالىقتان باسقارۋ ەندىگى جەردە مۇمكىن ەمەستىگى انىق بولاتىن. مەن جاڭارعان وداقتىڭ ەندىگى جەردە فەدەراتسيا كۇيىندە قالا المايتىنىن ءاۋ باستان-اق ەسكەرتكەنمىن. «ءوتىپ كەتكەن ۋاقىتتىڭ سوڭىنان قۋىمىز جەتەتىن شىعار» دەپ كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ كەزەكتەن تىس سەسسياسىندا دا سويلەگەنمىن. «ەشكىمنىڭ دە قيالعا بەرىلمەۋى كەرەك ەكەنىن اتاپ كورسەتكىم كەلەدى. قازاقستان ەشقاشان دا بىردە ءبىر ايماقتىڭ «ايىل-تارتپاسى» بولمايدى, ەشقاشان دا ونىڭ «كىشى ءىنىسى» بولمايدى», دەپ تە باسىن اشىپ ايتقانمىن. ال گورباچەۆ ءتىپتى ۋكراينا ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان كەيىن دە بۇرىنعى وداقتى رەفورمالاۋ, ورتالىق پەن رەسپۋبليكالار اراسىندا جاڭاشا قارىم-قاتىناس ورناتۋ جونىندە عانا ايتۋمەن بولدى. كەڭەس وداعى ەڭ ءارى بارعاندا كونفەدەراتسيا تۇرىندە عانا ساقتالا الاتىن ەدى. گورباچەۆ كونفەدەراتسيا يدەياسىن دا قولداماي, اقىر اياعىندا فەدەراتسيادان دا ايرىلدى. ءبىز ەل بىرلىگىن وداقتى قالايتىندارمەن بولسا دا ساقتاپ قالعىمىز كەلگەن ەدى. 1990 جىلدىڭ اياعىنا قاراي جاڭا وداقتى قۇرۋعا تەك 4 رەسپۋبليكا دايىن تۇردى. ونىڭ بەلورتاسىندا رەسەي بار. مەن گورباچەۆقا وسىلاي بىرىكسەك ءبىزدى قولدايسىز با, كەيىن ول وداققا كىمدەردىڭ قوسىلاتىنىن كورە جاتارمىز دەدىم. ميحايل سەرگەەۆيچ ءتىپتى كونبەي قويدى. ول رەسپۋبليكالاردىڭ ءبارىن دە ۇستاپ قالامىز, بالكىم, بالتىق بويىنداعىلار دا ءالى رايىنان قايتار دەگەندى ايتتى. نوۆو-وگارەۆوداعى كەلىسسوزدەر سولاي باستالعان ەدى.
– ەرمۇحامەت ەرتىسباەۆتىڭ «كازاحستان ي نازارباەۆ. لوگيكا پەرەمەن» اتتى كىتابىندا «بوربا نازارباەۆا زا سوحرانەنيە سويۋزا» دەگەن تۇتاس تاراۋ بار. كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ 1989 جىلدىڭ كوكتەمىندە وتكەن ءبىرىنشى سەزىنەن كەيىن ءسىزدىڭ بۇكىل ەل كولەمىندە بەدەلىڭىز بارىنشا بيىكتەگەنى بەلگىلى. بۇكىلوداقتىق «ديالوگ» جۋرنالى «جىل ساياساتكەرى» كونكۋرسىنا جۇرگىزگەن ساۋالنامادا ءسىز ءبىرىنشى ورىنعا شىققانسىز. ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن وقىرمانداردىڭ 40 پايىزى ءسىزدى اتاعان ەدى. ەلتسيننىڭ كورسەتكىشى 36 پايىز. گورباچەۆ تەك 18 پايىز العان. سونداي قولداۋعا يە بولعان وداقتىڭ تاراۋى جانىڭىزدى جابىرقاتۋعا ءتيىستى سياقتى. الدە ولاي ەمەس پە؟
– قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى جونىندەگى دەكلاراتسيانى قابىلداعان جوعارعى كەڭەس سەسسياسىندا مەن ەگەمەندىك پەن دەموكراتيا تۋرالى ايتقاندا ءابسوليۋتتى ەگەمەندىك تە, ءابسوليۋتتى ەركىندىك تە, ءابسوليۋتتى دەموكراتيا دا بولمايتىنىن ەسكەرتكەن ەدىم. الەمدەگى مەملەكەتتەردىڭ ءبارى ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى, بىرىنەن-ءبىرى اقشا الىپ, ءبىر-بىرىمەن ساۋدا جاسايدى, سوندىقتان رەتتەگىش تەتىكتەردى قولدانادى. ەيفورياعا سالىنۋدىڭ قاجەتى جوق. مىنا ءدۇنيەدە ءبارى دە ءوزارا بايلانىستى. مەنى وداقتىق مەملەكەتتى ساقتاپ قالعىسى كەلدى دەگەننەن گورى جاڭا وداقتىق مەملەكەتتى قۇرعىسى كەلدى دەگەن دالىرەك بولادى. ونىڭ ۇستىنە قازاقستاننىڭ بولەكشە ءبىتىمىن دە ەسكەرۋ كەرەك. ەكونوميكانىڭ ءوزىندىك سيپاتىنا, رەسپۋبليكانىڭ گەوساياسي جاعدايىنا, پوليەتنوستىق قۇرامىنا بايلانىستى قازاقستاندىقتار وداقتىق مەملەكەتتىڭ اياسىنداعى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ومىرلىك كەڭىستىكتىڭ جويىلۋىن وزگە وڭىردەگى تۇرعىنداردان وتكىرلەۋ سەزىنەتىندىگىن ويلاماۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ول كەزدە قازاقستان تۇرعىلىقتى حالقى كوپشىلىك بولىپ تابىلمايتىن جالعىز رەسپۋبليكا ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون. ونىڭ ۇستىنە ءبىز جاڭا وداقتىق شارتتى مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانى ناقتى مازمۇنمەن تولىقتىرۋدىڭ جاقسى جولى دەپ بىلدىك. ەڭ باستىسى – وداق ساقتالماسا جەتپىس جىلدان استام ۋاقىت بويى قالىپتاسقان شارۋاشىلىق بايلانىستارىنىڭ بىت-شىتى شىعاتىنى, نەگىزىنەن شيكىزات وندىرۋگە بەيىمدەلگەن قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ تىعىرىققا تىرەلەتىنى انىق بولاتىن. سوندىقتان دا ءبىز مۇمكىندىگىنشە ورتالىق پەن رەسپۋبليكالاردىڭ جاڭاشا قارىم-قاتىناسىن قالىپتاستىرۋعا كۇش سالدىق. اسىرەسە, ورتالىق ازيا مەن قازاقستاننىڭ جاعدايى ناشار ەدى. كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ ءبىرىنشى سەزىندە سويلەگەن سوزىمدە مەن ۆەدومستۆولىق وكتەمدىك الەمدىك رىنوكتا سۇرانىسقا يە مينەرالدىق رەسۋرستارعا باي ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز الەۋمەتتىك دامۋدا قاتتى ارتتا قالعانىن, ەكولوگيالىق داعدارىس شەگىندە تۇرعانىن ايتقانمىن. ىدىس-اياق دۇكەنىنە كىرىپ كەتكەن ءپىل سياقتى دوكىر ارەكەتتەرىمەن وداقتىق مينيسترلىكتەر ارالدىڭ تۇبىنە جەتىپ تىندى دەگەنمىن. ءوزىم قۇرمەت تۇتاتىن نيكولاي يۆانوۆيچ رىجكوۆتى دا قاتتى سىنعا العانمىن سوندا. گورباچەۆتىڭ ءۇزىلىس كەزىندە ماعان كەلىپ: «نۇرسۇلتان, بۇل نە ىستەگەنىڭ؟ ەندى مەن رىجكوۆتى ۇكىمەت توراعالىعىنا قالاي ۇسىنامىن؟ قۇلاتىپ جىبەرۋى مۇمكىن...» دەگەنى بار. «ول ىسكە ءوزىم كومەكتەسەمىن» دەدىم دە, رىجكوۆتىڭ كانديداتۋراسى داۋىسقا سالىناتىن كەزدە ءسوز سۇراپ, سىن ىسكە جاردەمدەسۋ ءۇشىن ايتىلادى, سىن ايتىلعان سايىن ادامداردان باس تارتا بەرسەك, تالاي نارسەنى ءبۇلدىرەمىز, سوندىقتان ۇكىمەتتىڭ جۇمىسىنا ساليقالى باعا بەرگەنىمىز ءجون بولادى دەدىم. رىجكوۆ ۇكىمەت توراعالىعىنا سايلاندى. وكىنىشكە وراي, ول قايتا قۇرۋ بارىسىندا ءوزىن قالىپتاستىرعان جۇيەنىڭ ىقپالىنان شىعا الماي-اق قويدى. ءبىز, رەسپۋبليكالارداعى ۇكىمەتتەر باسشىلارى, ماسكەۋدە ءوزارا كەزدەسىپ قالعاندا رىجكوۆ رەسپۋبليكالارعا «ۋرالماشتىڭ» تسەحتارىنداي قارايدى دەيتىنبىز.
– رىجكوۆ كەيىننەن ءسىز جونىندە جىلى پىكىرلەرىن ءجيى ايتىپ ءجۇردى.
– بىلەمىن. ىسكە جانى اشيتىن, ادال ازامات قوي. جاعدايدى تۇزەۋگە دەگەن نيەتى دە جاقسى ەدى. نارىققا كوشۋگە باتىلدىعى جەتىسپەدى.
دايەكتەمە:
«مەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆپەن ول قازاق سسر مينيسترلەر كەڭەسىن باسقارعان كەزدە دە, كەيىننەن, رەسپۋبليكانى باسقارعان كەزدە دە بىرگە جۇمىس ىستەدىم. سونداعى كەزدەسۋلەر بارىسىندا-اق مەندە ونى ۇلكەن ساياسي بولاشاق كۇتىپ تۇر دەگەن كامىل سەنىم قالىپتاستى. بايسالدى, ۇستامدى مانەرى, اڭگىمەدەگى ەڭ باستى نارسەنى قاس-قاعىم ساتتە قاعىپ الىپ, دارالاي قويۋى, العىر اقىلى, وي-ءورىس كەڭدىگى, شىعىس ادامدارىنا ءتان دارقاندىعى – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن ەلدەن ەرەكشەلەپ تۇراتىن قاسيەتتەرىن وسىلاي جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. بۇعان رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك پروبلەمالارىن تاماشا بىلەتىندىگىن قوسۋ كەرەك, بۇل وعان ەڭ كۇردەلى ماسەلەلەردى دە ءتيىمدى شەشۋگە ءدايىم مۇمكىندىك بەرەتىن».
ن.ي.رىجكوۆ.
(پرەزيدەنت كازاحستانا نۋرسۋلتان نازارباەۆ. كازاحستان – روسسيا. ستراتەگيا ۆەچنوي درۋجبى. م., 2000, 21-بەت). – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, بەرى قويعاندا 1990 جىلدان باستاپ وداقتىق پارلامەنتتىڭ دەپۋتاتتارى اراسىندا دا, پارتيا باسشىلىعىندا دا, مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردا دا ءسىزدى ەلدەگى ەڭ جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەردىڭ بىرىنە ۇسىنۋ مۇمكىندىگى قارالعانىن ءبارىمىز بىلەمىز. مەن سول تۇستا ورتالىق كوميتەتتە سەكتور مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇمىس ىستەگەنمىن. ماسكەۋگە ىسساپارعا بارىپ قايتقان ادامدار سونداي اڭگىمەلەردىڭ شەتىن شىعارىپ كەلگەندە ءبىر جاعىنان ەل ءۇشىن ماقتانىپ, ءبىر جاعىنان ەل ءۇشىن الاڭداپ تا جاتاتىنبىز. بۇل ءجونىندە ءارتۇرلى كىتاپتاردا از جازىلماعان. ايتسە دە, وسىنىڭ جاي-جاپسارىن ءوز اۋزىڭىزدان دا ەستىگىم كەلەدى. – باسشىنىڭ بەدەلىن ەلى كوتەرەدى. جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىنگى سۇمدىق سىناقتا ءبىزدىڭ حالقىمىز ءوزىنىڭ بويىنداعى بار جاقسى قاسيەتتەرىن تانىتتى. رەسپۋبليكا جۇرتى تاتۋلىعىن ساقتاپ قالدى. جاڭا شارۋاشىلىق قارىم-قاتىناستارىن ورناتۋدا دا ءبىز باسقا وڭىرلەردەن گورى يكەمدىلىك تانىتا بىلدىك. نارىققا كوشۋدىڭ العىشارتتارى جاسالا باستادى. كادرلارىمىزدىڭ دايىندىعى دا نەگىزىنەن كوڭىلدەگىدەي ەكەندىگى كورىندى. وداقتىق القالى جيىنداردا, سەزدەر مەن سەسسيالاردا قازاقستاننىڭ ءۇنى جارقىن شىعا باستادى. وسىنداي-وسىنداي جاعدايلاردان ۇلتارالىق تاتۋلىقتى باسقا رەسپۋبليكالاردىڭ ءبارىنەن بەرىك ۇستاپ وتىرعان, جاڭا ەكونوميكانىڭ بەلگىلەرى وزگەلەردەن كوبىرەك كورىنىپ وتىرعان ەلدىڭ باسشىسىنا بولەگىرەك نازار اۋدارىلا باستادى عوي دەپ ويلايمىن. – 1991 جىلدىڭ 3 قاڭتارىندا گورباچەۆ وتكىزگەن ماجىلىستە ۇكىمەتتىڭ جاڭا باسشىسى جونىندە اڭگىمە قوزعالىپتى. ەۆگەني پريماكوۆ پەن ۆاديم باكاتين ول قىزمەتكە ءسىزدىڭ كانديداتۋراڭىزدى ۇسىنىپتى. لەونيد ملەچين «نازارباەۆ. گرۋپپوۆوي پورترەت س پرەزيدەنتوم» دەگەن كىتابىندا: «توگدا ۆوپروس وتلوجيلسيا. نو ۆ يۋلە رەشەنيە بىلو پرينياتو» دەپ جازادى. جىل باسىندا بۇل ماسەلە نەگە كەيىنگە قالدىرىلدى؟ – كەيىنگە قالدىرىلعانى – گورباچەۆ مەنىڭ ۇسىنىسىممەن كەلىسپەدى. مەن ەگەر ۇكىمەت توراعالىعىنا كىرىسەتىن بولسام, وندا ەڭ الدىمەن بارلىق رەسپۋبليكالاردا بولىپ شىعۋىم كەرەك, ولاردىڭ پارلامەنتتەرىنىڭ وسى تاعايىنداۋعا كەلىسىمىن الۋىم كەرەك, ەكونوميكالىق رەفورمالاردى الاڭداۋسىز جۇرگىزەتىندەي كەڭ وكىلەتتىلىك قولىما بەرىلۋى كەرەك, وسىنداي وكىلەتتىكتەرمەن عانا مۇنداي جۇمىسقا كىرىسۋىم مۇمكىن دەگەندى ايتتىم گورباچەۆقا. «ەگەر رەسپۋبليكالار مەنىڭ تاعايىنداۋىمدى قولداسا, وندا بىرقاتار شۇعىل شارالاردى قابىلداۋىما تۋرا كەلەدى. ۇكىمەت باسشىسى رەتىندە بۇكىل ەكونوميكالىق ساياساتتى ءبىر قولدا ۇستاۋىم كەرەك», دەگەندى دە ايتتىم. ميحايل سەرگەەۆيچتىڭ ءتۇرى وزگەرىڭكىرەپ كەتتى. «سوندا مەن نەمەن اينالىسامىن؟», دەدى. «ءسىز حالىقارالىق ماسەلەلەرمەن اينالىساسىز», دەدىم. ول كىسى ءۇنسىز قالدى. ارينە, گورباچەۆتىڭ ءوز وكىلەتتىگىن ءوز قولىمەن شەكتەۋگە كەلىسپەيتىنى بەلگىلى ەدى. – ملەچيننىڭ «نو ۆ يۋلە رەشەنيە بىلو پرينياتو» دەگەنىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ – ساياسي داعدارىس كۇشەيگەن ۇستىنە كۇشەيە بەردى. وداقتىق بيلىكتىڭ السىزدىگى گورباچەۆتى ەلدى ساقتاۋدىڭ جولىن رەفەرەندۋم ارقىلى شەشۋگە يتەرمەلەدى. بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمعا «كسرو-نى تەڭ قۇقىقتى ەگەمەن رەسپۋبليكالاردىڭ جاڭارعان فەدەراتسياسى تۇرىندە ساقتاۋدى جاقتايسىز با؟» دەگەن تۇرعىدا سۇراق شىعارىلدى. ەل حالقى ناۋرىزدا وتكەن ول رەفەرەندۋمدا, ارينە, وداقتى ساقتاۋدى جاقتادى. نەگە «ارينە» دەپ ايتىپ وتىرمىن؟ ولاي دەيتىنىم, باسقارۋدىڭ اۆتوريتارلىق پىشىنىنە قۇرىلعان ەلدە كونسەرۆاتيزم باسىم بولادى. ادامدار قالىپتى جايدىڭ وزگەرمەگەنىن قالاپ تۇرادى. سونىمەن بىرگە, كسرو-عا كىرگەن رەسپۋبليكالاردىڭ حالقى بىرلىكتى, ورتاق وتاندى ساقتاۋدى جاقتاعانى دا انىق. ايتسە دە, گورباچەۆ وسى رەفەرەندۋمدى وتكىزۋ ارقىلى ۇتتى ما, ۇتىلدى ما دەگەن سۇراق قويار بولساق, مەن نەگىزىنەن ۇتىلدى دەر ەدىم. نەگە؟ سەبەبى, رسفسر-دىڭ جوعارعى كەڭەسى رەفەرەندۋمعا «ءسىز بۇكىلحالىقتىق داۋىس بەرۋ جولىمەن رسفسر پرەزيدەنتى قىزمەتى ەنگىزىلۋىن قاجەت دەپ سانايسىز با؟» دەگەن ىڭعايداعى تاعى ءبىر سۇراق قوسۋعا قول جەتكىزدى. رەسەيدەگى رەفەرەندۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى بۇعان قولداۋ ءبىلدىردى. گورباچەۆ بيلىگىنە رەسەي باسشىلىعى تاراپىنان وراسان مىقتى سوققى جاسالدى. ودان كەيىن رەسەيدە پرەزيدەنت سايلاۋى ءوتتى. ەلتسين جەڭىسكە جەتتى. سايلاۋ الدىندا ەلدى ارالاۋ كەزىندە ەلتسين بولاشاقتا رەسەيدىڭ وداقتىق قۇرىلىمداردىڭ بارىنەن, وداقتىق مينيسترلىكتەردىڭ ءبارىنەن باس تارتاتىنىن مالىمدەدى. ەلتسين وداقتىق دەڭگەيگە تەك قورعانىس, قاتىناس جولدارى جانە اتوم ەنەرگەتيكاسى مينيسترلىكتەرىن عانا قالدىرۋعا كەلىسەتىنىن ايتتى. جالپى, رەسەيدىڭ حالىقارالىق قاتىناستار سۋبەكتىسى رەتىندەگى تاۋەلسىزدىگىن جاقتادى. كوكتەم, جاز بويى جاڭا وداقتىق شارتتىڭ توڭىرەگىندە داۋ-داماي قىزىپ جاتتى. ساۋىردە نوۆو-وگارەۆودا توعىز رەسپۋبليكا باسشىسىنىڭ كسرو پرەزيدەنتىمەن كەزدەسۋى بولدى. رەسپۋبليكالار ناقتى قۇقىقتار مەن وكىلەتتىكتەر تالاپ ەتتى, ورتالىق بولسا بيلىكتىڭ بار تەتىكتەرىن ءوز قولىندا قالدىرۋعا جانتالاستى. اقىر اياعىندا ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي احۋالدى تۇراقتاندىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى ورتاق حاتتاماعا قول قويۋمەن تارادىق. وندا وداقتىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن تالداپ-جاساۋ ءجونىندە ايتىلدى. ايتسە دە, ول كەزدە كەڭەس وداعىنىڭ ەندى قانداي مەملەكەت بولاتىنى جونىندە ورتاق ءبىر تۇجىرىمعا كەلگەن جوقپىز. وداقتىق شارتقا قاتىستى ماسەلەلەرگە وداقتىق رەسپۋبليكالاردىڭ قۇرامىنداعى اۆتونوميالاردىڭ دا ارالاستىرىلۋىن گورباچەۆتىڭ رەسپۋبليكالار پوزيتسياسىن السىرەتۋ امالى دەپ قارايتىندار دۇرىسىن ايتتى عوي دەيمىن. كەيىننەن مۇنىڭ زاردابى كوپ بولدى. اسىرەسە, رەسەي ءۇشىن. اۆتونوميالاردىڭ مارتەبەسىن رەسپۋبليكالار دەڭگەيىنە تەڭەستىرۋ ارقىلى ەندىگى جەردە فەدەراتسيالىق رەسپۋبليكانىڭ ءوز ىشىندە ەگەمەندىك ءۇشىن كۇرەس باستالدى. ونىڭ اياعى نەگە سوقتىرعانىن بىلەسىڭ. وداقتى ساقتاۋ, جاڭا مارتەبەسىن ايقىنداۋ, قۇرىلىمىن انىقتاۋ ماسەلەلەرىندە گورباچەۆ پەن ەلتسيننىڭ ۇستانىمدارىن جاقىنداتۋ جونىندە تالاي ارەكەت ەتكەنىمدى ءبىر سوزىمدە ايتقانمىن. سونداي ءبىر كەزدەسۋىمىز شىلدەنىڭ اياعىندا ءوتتى. لەونيد ملەچيننىڭ ايتىپ وتىرعانى سول كەزدەسۋ. بۇل كەزدەسۋ قۇپيا تۇردە ءوتتى. ءبىز كۇنى بويى, ودان كەيىن ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن كوپ ماسەلەنى تالقىلادىق. مىنانداي جوسپار جاسالدى. وداقتىق شارتقا قول قويىلعاننان كەيىن ىسكە باتىل كىرىسۋگە بەكىندىك. جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلدانۋىن كۇتىپ جاتپاي-اق ەل پرەزيدەنتى سايلاۋىن وتكىزۋگە, جاڭا پارلامەنت, جاڭا ۇكىمەت قۇرۋعا ۋاعدالاستىق. دايەكتەمە: «شىلدەنىڭ ءدال اياعىندا, مەن دەمالىسقا كەتەردىڭ الدىندا نوۆو-وگارەۆودا ەلتسينمەن جانە نازارباەۆپەن كەزدەستىم. اڭگىمە وداقتىق شارتقا قول قويىلعاننان كەيىن قانداي قادامدار جاسايتىنىمىز جونىندە بولدى. شارتتىڭ رەسپۋبليكالار ءۇشىن دە, وداق ءۇشىن دە جاسايتىن مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا پايدالانۋعا كەلىستىك. كادرلار تۋرالى اڭگىمە قوزعالدى. ارينە, الدىمەن ەگەمەن مەملەكەتتەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتى تۋرالى ءسوز بولدى. ەلتسين بۇل قىزمەتكە گورباچەۆتى ۇسىندى. ءپىكىرالىسۋ بارىسىندا نازارباەۆتى كابينەت باسشىلىعىنا ۇسىنۋ جونىندە ۇسىنىس تۋدى. ول ەگەر وداقتىق كابينەتتىڭ دەربەس جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگى بولسا, بۇل جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الاتىنىن ايتتى. اتقارۋشى بيلىكتىڭ جوعارعى ەشەلونىن ەداۋىر جاڭارتۋ – پرەمەردىڭ ورىنباسارلارىن, اسىرەسە, ءتۇيىندى مينيسترلىكتەردىڭ باسشىلارىن اۋىستىرۋ قاجەتتىگى جونىندە ايتىلدى. يازوۆ پەن كريۋچكوۆتىڭ زەينەتكە شىعۋى كەرەكتىگى جونىندە ماسەلە قوزعالدى. ءالى ەسىمدە, ەلتسين ءبىر ءتۇرلى تىنىشى كەتىپ وتىردى: تاپ جانىندا بىرەۋ تىڭ تىڭداپ تۇرعانداي. تىنىشى كەتكەنى سونداي, ول ءتىپتى بىرنەشە رەت دالىزگە شىعىپ, جان-جاعىنا قاراعىشتاپ تا كەلدى».م.س.گورباچەۆ
«جيزن ي رەفورمى».
2-كىتاپ. 556-557 بەتتەر.
– ەلتسين «زاپيسكي پرەزيدەنتا» دەگەن كىتابىندا نوۆو-وگارەۆوداعى كەزدەسۋ كەزىندە كونفيدەنتسيالدى اڭگىمە تۇسىندا جۇرەگى ءبىر جاماندىقتى سەزگەندەي بولعانىن جازادى. كەيىننەن ۇشەۋىڭىزدىڭ سول اڭگىمەڭىزدى مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جازىپ العانى انىقتالعان. سىزدە ونداي قاۋىپ سەزىمى بولعان جوق پا؟ – ەلتسين جاڭاعىداي كۇدىگىن ايتقاندا گورباچەۆ: «تى چتو, بوريس؟ دا بروس تى» دەپ تىيىپ تاستاعان ەدى. كسرو-داي ەلدىڭ پرەزيدەنتى ءوزى ۇيىمداستىرىپ وتىرعان قۇپيا كەزدەسۋدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتە المايدى دەپ كىم ويلاعان؟ گورباچەۆتىڭ ءوزى دە ەلتسيننىڭ الگى قاۋپىنە قاتتى شامدانىپ قالدى. «وسىندايدى قالاي ويلاي الاسىزدار؟ مەن – كەڭەس وداعىنىڭ پرەزيدەنتىمىن», دەپ كەسىپ ايتتى. – كادرلىق وزگەرىستەر جونىندەگى ۇسىنىستى كىم ەنگىزدى؟ – ەلتسين. ول پرەزيدەنتكە ەگەر ءسىز جاڭارعان فەدەراتسياعا ءۇمىت ارتساڭىز, ونداي فەدەراتسياعا رەسپۋبليكالار اينالاڭىزداعى جەكسۇرىن تۇلعالاردىڭ كەيبىرەۋىنەن قۇتىلساڭىز عانا كىرەدى دەدى. كگب ءتوراعاسى كريۋچكوۆ بولىپ قالا بەرسە, قورعانىس ءمينيسترى يازوۆ بولىپ قالا بەرسە, وداقتىڭ جاڭارعانىنا كىم سەنەدى دەگەندى دە ايتتى. مەن ءوز تاراپىمنان ىشكى ىستەر ءمينيسترى پۋگو مەن مەملەكەتتىك تەلەراديو كوميتەتىنىڭ توراعاسى كراۆچەنكونى مىندەتتى تۇردە اۋىستىرۋ كەرەك دەگەندى قوستىم. ياناەۆتان قانداي ۆيتسە-پرەزيدەنت شىقپاقشى دەپ تە ايتتىم. گورباچەۆ كريۋچكوۆ پەن پۋگونى اۋىستىرۋعا بىردەن-اق ۋادە بەردى. شارتقا قول قويىلعاننان كەيىن سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر ۆالەنتين پاۆلوۆتى اۋىستىرۋ كەرەكتىگىنە ۇشەۋىمىز دە كەلىستىك. دايەكتەمە: «گورباچەۆ «ول قىزمەتكە كىمدى لايىق كورەسىزدەر؟» دەپ سۇرادى. مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ۇسىندىم. گورباچەۆ اۋەلى تاڭدانىپ قالدى, ودان كەيىن وسى نۇسقانى تەز باعالادى دا, كەلىسەتىنىن ايتتى. «باسقا كانديداتۋرالاردى 20 تامىزدان كەيىن تالقىلايمىز» دەپ اڭگىمەنى ءبىتىردى. ول كەزدەسۋ سولاي بولعان, مەنىڭ ويىمشا, ءبىز ۇشەۋىمىز ۋاعدالاسقان جايلاردى جۇزەگە اسىرعاندا كوپ نارسە باسقاشا بولار ەدى. تاريحتىڭ ءتىپتى باسقاشا جولمەن ءجۇرىپ كەتۋى مۇمكىن ەدى. ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن مەن كسرو پرەزيدەنتىنىڭ, رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ جانە قازاقستان باسشىسى اڭگىمەسىنىڭ قاعازعا تۇسىرىلگەن نۇسقاسىن ءوز كوزىممەن كوردىم».ب.ن.ەلتسين
«زاپيسكي پرەزيدەنتا»,
56-57 بەتتەر.
«1991 جىلدىڭ 20 تامىزىندا جاڭا وداقتىق شارتقا قول قويىلادى دەپ بەلگىلەنۋى كونسەرۆاتورلاردى شەشىمدى ارەكەتتەرگە يتەرمەلەدى, ويتكەنى كەلىسىم سوكپ باسشىلىعىن ناقتى بيلىكتەن, قىزمەتتەر مەن ارتىقشىلىقتاردان ايىراتىن ەدى. م.گورباچەۆتىڭ ب.ەلتسين مەن قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆپەن مقك ءتوراعاسى ۆ.كريۋچكوۆقا بەلگىلى بولعان قۇپيا ۋاعدالاستىعى بويىنشا, شارتقا قول قويىلعاننان كەيىن كسرو پرەمەر-ءمينيسترى ۆ.پاۆلوۆتى ن.نازارباەۆپەن الماستىرۋ ويلاستىرىلدى. قورعانىس ءمينيسترىن, كريۋچكوۆتىڭ ءوزىن, باسقا دا بىرقاتار جوعارى لاۋازىم يەلەرىن وسىنداي تاعدىر كۇتىپ تۇردى».«ستو ۆەليكيح سوبىتي حح ۆەكا»
م.ۆەچە, 2006, 455-456 بەتتەر.
– كەڭەس وداعىنىڭ سوڭعى جىلدارى جايىندا جازىلعان كىتاپتاردىڭ ءبارىندە دە سىزگە كسرو ۆيتسە-پرەزيدەنتى قىزمەتى ۇسىنىلعانى جايىندا ايتىلادى. گورباچەۆتىڭ كىتابىندا: «نازارباەۆ تۋرالى ويلادىم, بىراق ونىڭ ورنىن قازاقستاندا باسا الاتىن ادامدى تاپپادىم. ويلانۋعا ۋاقىت قالمادى, سول كەزدە ياناەۆ «قولعا تۇسە» كەتتى. قاتتى قاتەلەسكەن جەرىم سول!» («جيزن ي رەفورمى», 2-كىتاپ, 532-بەت) دەگەن جولدار بار. – بۇل ماسەلە ابدەن ايتىلعان, جازىلعان. ماسەلە ماعان ول قىزمەتتىڭ ۇسىنىلۋىندا نەمەسە مەنىڭ ول قىزمەتكە كەلىسۋ-كەلىسپەۋىمدە دە ەمەس. ماسەلە الدىمەن سول قىزمەتتىڭ كەرەكتى نەمەسە كەرەكسىزدىگىندە. ماعان «پراۆدا» گازەتى 1990 جىلدىڭ اياعىندا سول قىزمەت جونىندە ناقتى سۇراق قويعان. مەن ول سۇراققا ناقتى جاۋاپ قايتارعانمىن. پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىسىندەي كورەتىنىمدى ايتقانمىن. ول ورىنعا ۋكراينا كومپارتياسىنىڭ جەتەكشىسى گۋرەنكونى ۇسىنعانىم بار. دايەكتەمە: «– بىرقاتار دەپۋتاتتار ءسىزدىڭ كانديداتۋراڭىزدى ۆيتسە-پرەزيدەنت قىزمەتىنە ۇسىنباقشى. ءسىزدىڭ بۇعان كوزقاراسىڭىز قالاي؟ – سول ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ نە ءۇشىن كەرەكتىگىن بىلمەيمىن. ەگەر ءبىز فەدەراتسيا كەڭەسىن ەلدىڭ ىشكى جانە ناعىز ومىرشەڭ, پارمەندى ورگان ەتىپ قۇراتىن بولساق, ەگەر فەدەراتسيا كەڭەسىنىڭ شەشىمدەرى بارلىق اۋماقتاردا مىندەتتى ەتىلەتىن جارلىقتارمەن رەسىمدەلسە, وندا ۆيتسە-پرەزيدەنت نەمەن اينالىسادى؟ ەگەر وعان كونستيتۋتسيانى وزگەرتۋ جوباسىنداعى ءرول تيسە, وندا بۇل كەزەكتى كومەكشىلىك قىزمەت. مەن ءوزىمدى ونداي قۇرىلىمدا ەلەستەتە المايمىن».«پراۆدا»,
1990 جىلعى 24 جەلتوقسان.
– ءسىزدى سوناۋ 1990 جىلدىڭ باسىندا-اق وداقتىق دەپۋتاتتار كسرو جوعارعى كەڭەسى توراعالىعى قىزمەتىنە دە ۇسىنعان ەدى عوي؟ ول كەزدە ءوز كانديداتۋراڭىزدى نەگە الىپ تاستادىڭىز؟ – گورباچەۆتىڭ ول ورىنعا ءوزىنىڭ ستۋدەنتتىك جىلداردان كەلە جاتقان دوسى لۋكيانوۆتى تىقپالاپ جاتقانىن بۇكىل دەپۋتاتتار كورىپ وتىردى. مەن ول قىزمەتكە ءتىپتى دە ۇمتىلعان جوقپىن. بۇل ارادا دا ماسەلە ناقتى ادامدا ەمەس. ماسەلە ءتىپتى سول قىزمەتتە, سول لاۋازىمدا دا ەمەس. ءماسەلە تاريح تەگەرشىگىنىڭ قالاي قاراي اينالۋعا اۋىسقانىندا. اشىعىن ايتساق, وسى اتالعان قىزمەتتەردىڭ ءبارى دە شىنتۋايتىندا بايانسىز بولاتىن. بايانسىز بولاتىنى – سول كەزدىڭ وزىندە قايتا قۇرۋ يدەياسىنىڭ تولىقتاي كۇيرەپ بىتكەنى كەۋدەسىندە ساۋلەسى بار ءار ادامعا-اق ايقىن ەدى. ەلدەگى جاعداي جاقسارۋ تۇرماق, بۇرىنعىدان دا ناشارلاي تۇسكەنىن اركىم كورىپ وتىردى. مەملەكەتتىڭ ىدىراۋعا ءتۇسۋ قاۋپى دە كورىنە باستادى. ەڭ قيىنى, ەڭ قاتەرلىسى وسى ەدى. نەگىزىندە, قاي زاماندا دا يمپەريالاردىڭ تاراۋى تۇرماق, كەز كەلگەن ەلدىڭ ءبولىنۋى دە قاندى وقيعالارعا ۇلاسىپ جاتاتىن. كۇنى كەشە يۋگوسلاۆيانىڭ كوز الدىمىزدا قىزىل قانعا قالاي بوككەنىن ءبارىمىز كوردىك, جانىمىز ءتۇرشىكتى. وداقتىڭ ىدىراۋ ۇدەرىسىن بەتىمەن جىبەرىپ العانىمىزدا ءبىزدىڭ الدىمىزدان دا سونداي اپاتتىڭ شىعۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. ونىڭ ۇستىنە كسرو-نىڭ كوپتەگەن رەسپۋبليكالارىندا ۇلتارالىق قاتىناستار دا ۋشىعا باستاعان بولاتىن. ابىروي بەرگەندە, كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە حالىقتار اراسىندا قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن دوستىق قاتىناستارىنىڭ ارقاسىندا ءبىز ونداي اپاتقا ۇرىنبادىق. وسىنداي تۇستا مەن ەڭ الدىمەن قازاقستاننىڭ تاعدىرى تۋرالى, ءوز حالقىمنىڭ ەرتەڭگى كۇنى تۋرالى ويلانۋعا, تولعانۋعا ءتيىستى ەدىم. ەكونوميكاعا قولايلى جاعداي جاسالۋى ءۇشىن, ەلىمىزدەگى كوپۇلتتى جۇرتشىلىقتىڭ تىنىشتىعى ءۇشىن كسرو-نى قايتا وزگەرتىپ قالىپتاستىرۋعا, ونى شىن مانىندەگى ەگەمەن ەلدەردىڭ ەركىن وداعى رەتىندە جاڭاشا قۇرۋعا قولدان كەلگەنىنشە ارەكەت ەتتىك. رەسپۋبليكالار كۇشتى بولسا, وداق تا كۇشتى بولادى دەگەندى كوپكە دەيىن ۇستانىپ كەلدىك. بىراق بارا-بارا مۇنىڭ مۇمكىندىگى بولماۋعا اينالدى. ەڭ تاڭ قالارلىعى – سەپاراتيستىك قادامداردى پارتيانىڭ ءوزى باستاعاندىعى! جەتپىس جىل بويى ءوزىنىڭ كومپارتياسىنسىز ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن رەسەيگە اياق استىنان دەربەس پارتيا كەرەك بولا قالدى. وسى ۇدەرىستى گورباچەۆتىڭ ءوزى قولدادى. – تاتارستاننىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى مەنتيمەر شايميەۆتىڭ «نازارباەۆ پرەمەر-مينيستر بولعاندا ءبىز وداقتى ساقتاپ قالار ەدىك» دەپ جازعانى بار ەكەن. بۇعان نە ايتاسىز؟ – چەحوۆتىڭ ءبىر كەيىپكەرى «ەتوگو نە موجەت بىت, پوتومۋ چتو ەتوگو نە موجەت بىت نيكوگدا» دەگەن. بولمايتىن نارسە بولمايدى. كەڭەس وداعى اتتى ول مەملەكەت ەڭ الدىمەن يدەولوگيالىق نەگىزدە قۇرىلعان ەدى. تىم اۋقىمدى ەدى. دينوزاۆرلاردىڭ الاپات ۇلكەندىگى سىن ساعاتتا ولاردىڭ مىقتىلىعى ەمەس, السىزدىگى بولىپ شىققان جوق پا؟ ك
