وتان يگىلىگىنە ورتاق ۇلەس

پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قايرات ءمامي ماڭعىستاۋ وڭىرىندەگى ورەلى ىستەردى وڭ باعالادى كەشە ماڭعىستاۋ وبلىسىنا جۇ­مىس ساپارىمەن كەلگەن پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاي­رات ءمامي ايماق اكتيۆىمەن كەزدەستى. ءبىز بۇگىن قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنىڭ قارساڭىندا كەزدەسىپ وتىرمىز. 1991 جىلعى 16 جەل­توقساندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا قول قويدى. وسىناۋ تاريحي قۇ­جات­تىڭ قابىلدانۋىمەن قازاق حالقىنىڭ مەملەكەت قۇرۋ تۋرالى عاسىرلار بويعى اڭساعان ارمانى جۇزەگە استى, دەپ باستادى ءوزىنىڭ ءسوزىن سەنات توراعاسى وبلىس اكتيۆىمەن كەزدەسۋى كەزىندە. ەگەمەن دامۋ جولىنا تۇسكەن قازاقستان تاۋەلسىز 20 جىلدا عاسىرعا بەرگىسىز وركەندەۋ جولىنان ءوتتى, تاماشا تابىستار مەن جەڭىستەرگە جەتتى. وتپەلى كەزەڭنىڭ بارلىق قيىن­دىقتارىن ەڭسەرىپ قۋاتتى, وركەن­دە­گەن, الەمدەگى بەدەلدى مەملە­كەت­تەردىڭ بىرىنە اينالدى. «قا­زاق­ستاندىق دامۋ جولى» دەپ اتال­عان, تابىستى ساياسي-ەكونو­مي­كا­لىق وڭ وزگەرىستەر, ەڭ الدىمەن, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ ساليقالى, سارابدال ساياساتى­نىڭ, ەرەكشە كورەگەندىگىنىڭ, سترا­تەگيالىق تۇرعىدان بايىپتى شەشىمدەر قابىلداۋىنىڭ ارقا­سىن­دا مۇمكىن بولدى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ سويلەگەن سوزدەرىندە قازاقستان ءۇشىن ەڭ باستى يگىلىك جانە ەڭ جو­عارى قوعامدىق قۇندىلىق – ءتاۋ­ەل­سىزدىك بولىپ تابىلاتىندىعىن الدەنەشە رەت اتاپ كورسەتتى, دەپ جالعادى ءسوزىن ق.ءمامي. سون­دىق­تان قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءومىر سۇرە باستاعان كەزدەن تاۋەلسىزدىك پەن ەگەمەندىكتى نىعايتۋ مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى اسا ماڭىزدى ساياسي باسىمدىق رەتىندە قاراس­تى­رىلدى. بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋ وڭاي بولعان جوق, كوپتەگەن قيىن­دىقتاردى ەڭسەرۋىمىزگە تۋرا كەلدى, الايدا, ەلباسى اتاپ كورسەت­كەندەي, ءبىز ودان شىنىعىپ, شىڭ­دالىپ جانە وتان يگىلىگىن ودان ءارى ۇستەمەلەۋگە دايىن بولىپ شىقتىق. سەنات توراعاسى كەلەسى رەتتە قازاقستاننىڭ الەمدىك قارجى داع­دارىسىنىڭ زاردابىن العاش­قى­لاردىڭ ءبىرى بولىپ ەڭسەرگەنىنە ەكپىن ءتۇسىردى. بۇگىندە ول دامۋ قارقىنىن ودان ءارى ورىستەتىپ وتىر, ۇكىمەتتىڭ باعالاۋى بويىن­شا تاياۋداعى 5 جىلداعى ەكونو­مي­كالىق ءوسۋ 7%-عا جۋىقتايدى. بۇل ءوسىم پرەزيدەنتتىڭ «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ءحىىى سەزىندە ءسوي­لە­گەن سوزىندە العا قويعان مىندەتتەرىمەن ۇندەسىپ جاتىر. وندا ەل­باسى بىلاي دەگەن ەدى: «ءبىز الەم­نىڭ باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ماقساتىمىز تۋرالى ەشۋاقىتتا ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز». بۇل ءۇشىن تاياۋداعى ون­جىل­دىققا ارنالعان ستراتەگيالىق جوسپار شەڭبەرىندە 2020 جىلعا دەيىن ەكونوميكانى 30%-عا دەيىن ءوسىرۋ, ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 30%-ىنا دەيىن جەتكىزۋ, مۇنداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسىن كەمىندە        40 پايىزعا جەتكىزۋ (2009 جىلمەن سالىستىرعاندا) ماقساتى قويى­لىپ وتىر. مەملەكەتتىڭ ستراتە­گيا­لىق قۇجاتتارىندا بەلگىلەنگەن جوسپارلاردى ەسكەرسەك, بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋگە بارلىق نەگىزدەر بار, دەدى ق.ءمامي. سون­داي-اق ول پرەزيدەنتتىڭ «بولا­شاق­تىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز!» اتتى جولداۋىندا, ونىڭ «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ءحىىى سەزىندە جانە ۇلىقتاۋ كەزىندە سويلەگەن سوزدەرىندە ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ودان ءارى ارتتىرۋ ءجو­نىن­دە مىندەتتەر قويىلعانىن اتاپ كورسەتتى. جاڭا الەۋمەتتىك سايا­سات­تىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى قازاق­ستاندىقتاردىڭ تۇرمىسىنىڭ, ولار­­دىڭ دەنساۋلىعىنىڭ, قولجە­تىمدى ىڭعايلى تۇرعىن ءۇيدىڭ جوعارى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جى­لىن­دا دەموكراتيالىق قۇرىلىس سالاسى ايتارلىقتاي دامىدى. قازاقستان ساياسي دامۋدىڭ الەمدىك ۇردىستەرىن جانە ەلدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن وڭتايلى ەسكەرۋگە نەگىزدەلگەن ساياسي جاڭعىرۋ مودەلىن ويداعىداي قۇرا ءبىلدى. ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق جانە قوعامنىڭ توپ­تاسۋى قازاقستاننىڭ ەلەۋلى جەتىستىكتەرى بولدى. قازاقستان الەۋ­مەتتىك, ەتنوستىق جانە ءدىني جان­جال­داردى بولدىرماۋعا, ولاردىڭ الدىن الۋدىڭ جانە قۇقىقتىق نەگىزدە رەتتەۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن جاساۋعا قول جەتكىزە الدى. 140 ەتنوستان تۇراتىن حالىقتىڭ بىرلىگى قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ مىزعىماس قوندىرعىسىنا اينال­دى. الەمدىك قوعامداستىق قازاق­ستان­دى ۇلتارالىق جانە كونفەس­سياارالىق بەيبىتشىلىك پەن كە­لىسىمنىڭ ەتالونى دەپ تانىدى. سەنات توراعاسى سونىمەن قا­تار ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياسي قىز­مەت سالاسىندا ءىرى تابىستارعا قول جەتكىزىلگەنىنە جان-جاقتى توق­تال­دى. وسى جىلدار ىشىندە ەلى­مىز­دىڭ جوعارى زاڭ شىعارۋ ورگا­نى­نىڭ پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن ويداعىداي قۇرۋ جونىندەگى ستراتەگيالىق يدەيا­لارى­نىڭ قولداۋشىسى بولعانىن, پارلامەنتتىڭ 1995 جىلدان باستاپ 1860 زاڭ جوباسىن قابىلداي وتىرىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ نورما­تيۆ­تىك-قۇقىقتىق بازاسىن قالىپ­تاستىرۋ جونىندە ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزگەنىن نازارعا سالدى. پارلامەنت وتكەن سەسسيا كەزىندە دە بەل­سەندى جۇمىس ىستەدى. 141 زاڭ قابىلدانىپ, ونىڭ ىشىندە 76 حا­لىقارالىق كەلىسىمدەر راتيفيكا­تسيا­لاندى, بيۋدجەت جانە سالىق سايا­ساتىن, سوت جۇيەسىن, قۇقىق قول­دانۋ سالاسىن, الەۋمەتتىك قام­سىز­داندىرۋدى جانە ەڭبەك ماسە­لە­لەرىن, اكىمشىلىك راسىمدەردى جەتىلدىرۋدى, كوشى-قون ساياساتىن جانە باسقالاردى رەتتەيتىن بارلىعى 52 زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىق­تى­رۋ­لار ەنگىزىلدى, دەدى ق.ءمامي. 1 قىر­كۇيەكتە ءوز جۇمىسىن باس­تايتىن پارلامەنتتىڭ الداعى جوسپار­لارى تۋرالى قىسقاشا ايتىپ ءوتتى. قازاقستاننىڭ 20 جىلدىعى مە­رەيتويىن لايىقتى قارسى الۋ ماسەلەسىن تاعى دا ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. وسى اتاۋلى وقي­عا­نىڭ ايرىقشا ماڭىزىنا وراي, پارلامەنت تاۋەلسىزدىكتىڭ جي­ىر­ما جىلدىعى دەكلاراتسياسىن قا­بىلداۋدى جوسپارلاپ وتىر. زا­مانداستارعا جانە بولاشاق ۇر­پاققا ارنالعان وسى سالتاناتتى ساياسي-زاڭدىق قۇجاتتا قازاق­ستان­نىڭ ەگەمەندىك جىلدارى قول جەتكىزگەن باستى جەتىستىكتەرى اتاپ كورسەتىلەدى.  پارلامەنتتە الداعى ۋاقىتتا قابىلداناتىن تاۋەلسىز­دىكتىڭ جي­ىرما جىلدىعى دەكلارا­تسيا­سى بارشا قازاقستان حالقىنىڭ جاڭا, جارقىن جەڭىستەرى مەن جەتىستىكتەرى ءۇشىن بەرىك نەگىز قا­لاي­دى. ونى ماڭعىستاۋلىقتار كەڭى­نەن قولدادى, دەپ اتاپ ءوتتى توراعا. ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارى­نىڭ ورتاق كۇش-جىگەرى مەن تابىس­تارىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان مول جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەنى داۋسىز. ولاردىڭ ىشىندە ماڭ­عىس­تاۋ وبلىسىنىڭ الاتىن ورنى ەرەك­شە ەكەنى دە شىندىق. وسىنى ايتقان سەنات توراعاسى قازاق حال­قىنىڭ رۋحاني تامىرلارى مەن وسى زامانعى ۇدەمەلى دامۋىنىڭ قىزۋ قارقىنى ناق وسى جەردە توعىسىپ جاتتى, دەپ ءبىر قايىردى. مىڭداعان تاريحي ەسكەرتكىشتەر, ۇلتىمىز ۇلىقتاعان بەكەت اتا مەشىتى, شاقپاق اتا, باسقا دا ءاۋ­ليە­لەر جاتقان جەرلەر كاسپي ايما­عىن­داعى بارلىق ەلدەردىڭ مۇسىل­مان­دارى كيە تۇتقان ورىنعا اي­نال­دى. سونىمەن بىرگە, ماڭ­عىس­تاۋ – الدىڭعى قاتارداعى يننوۆا­تسيالىق ايماق, مۇناي ءوندىرۋ ءجو­نىندەگى جەتەكشى ولكەلەردىڭ ءبىرى, ءبىزدىڭ تەڭىزدەگى باستى قاقپامىز, دەدى. ايتسە دە, مۇناي-گاز سالا­سىنداعى ەڭبەك قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋ فاكتىلەرىنە جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان جول بەرىلۋى جۇمىسشىلاردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ وتىرعانى بايقالادى. بۇعان وبلىس باسشىلىعى مەن جۇ­مىس بەرۋشىلەردىڭ ەڭبەككەرلەر­دىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا دەر كەزىندە كوڭىل بولمەيتىندىگى, ناقتى شەشىم قابىلدامايتىندىعى سەبەپ بولىپ وتىر دەپ ويلايمىن. بۇل ماسەلەلەر نەگىزىنەن زاڭ اياسىندا شەشىلۋى ءتيىس. ول كەيبىرەۋلەردىڭ ساياسي ويىنىنا اينالىپ, قول­شوق­پارى بولماۋى كەرەك. تاۋەل­سىز­دىكتىڭ 20 جىلىنداعى ەڭ باس­تى جەتىستىگىمىز – مەملەكەت ءىشىن­دەگى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋى. تۇراقتىلىقتى شاي­قال­تۋعا جول بەرىلمەۋى كەرەك. جۇ­مىسشىلار مەن جۇمىس بەرۋشىلەر اراسىن­داعى جانجال ساياساتتان­دى­رىلماۋى ءتيىس, دەدى ق.ءمامي. سەنات باسشىسى الدا نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەر تۋرالى دا كەڭىنەن اڭگىمەلەي كەلىپ, ءسوزىن بىلاي قورىتتى: – ماڭعىستاۋ – مەملەكەتتىك سايا­ساتتى بەلسەندى جانە تۇراقتى ىسكە اسىراتىن ورنىقتى دامىعان وبلىس. مۇنايلى ولكەنىڭ الداعى ۋاقىتتا دا وسى قالىپتان اينى­مايتىنىنا سەنەمىز. سىزدەردىڭ پرە­زيدەنت العا قويعان ستراتەگيا­لىق مىندەتتەردى تابىستى جۇزەگە اسىرىپ, تاۋەلسىز, دەموكراتيالىق جانە وركەندەپ كەلە جاتقان قا­زاقستاندى نىعايتۋعا لايىقتى ۇلەس قوسا بەرەتىندەرىڭىزگە سەنىم بىلدىرەمىن. ءسوزىمنىڭ سوڭىندا بۇگىنگى كەزدەسۋگە قاتىسىپ وتىر­عان وبلىستىڭ اكتيۆى مەن باس­شى­لىعىنا ريزاشىلىعىمدى جەتكىزگىم كەلەدى. سونداي-اق ءبىزدىڭ ور­تاق وتانىمىزدىڭ يگىلىگى جولىن­دا بارشاڭىزدىڭ ەڭبەكتەرىڭىزدىڭ تابىستى بولۋىن تىلەيمىن. ساپار اياسىندا سەنات ءتور­اعاسى اقتاۋ تەڭىز پورتىندا, اق­تاۋ-سيتي جوباسىنداعى «اققۋ» شاعىن اۋدانىنىڭ قۇرىلىس الا­ڭىندا, وبلىستىق قان قۇيۋ ورتا­لىعىندا, كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتىندە بولدى. ق.ماميمەن بىرگە سەنات ءتور­اعاسىنىڭ ورىنباسارى ا.سۋدين, دەپۋتاتتار م.بورتنيك جانە ەسەپ كومي­تە­تىنىڭ مۇشەسى ج.سارسەن­قۇلوۆ بولدى. جولامان بوشالاق.