ەۋروپاداعى ماديار تۋىستار

ۇلى دالا ۇلاندارىنىڭ كارى قۇرلىق – ەۋروپادا سالعان ىزدەرىنىڭ سىلەمدەرىن كوزى قاراقتى جان قازىرگى ۋاقىتتا دا جەر اتاۋلارىنان, كەي­بىر تاريحي ەسكەرتكىشتەردەن, وزگە دە دە­رەككوزدەردەن تاۋىپ جاتادى. ەۋروپا ءتو­سىندە وزدەرىن مادجارلىقتار-ماديارلارمىز دەيتىن ۆەنگرلەردىڭ قازاقتارمەن تۋىس­تى­عىن ءدا­لەل­دەگەن يشتۆان كوڭىر سىندى عا­لىمدار سا­لىپ كەتكەن كوپىر وقىرماندا­رى­مىز­عا ايان. ءبىز­دىڭ ءتىلشىمىز ينتەرنەت كومەگىنە سۇيەنە وتى­رىپ, ەلىمىزدىڭ ۆەنگرياداعى ءتو­تەن­شە جانە وكىلەت­تى ەلشىسى راشيد ىبىراەۆپەن اڭگىمەلەسۋ ار­قىلى, ارا­داعى جالعاستىق پەن ىنتىماق­تاس­تىق جاي­ىن بىلگەن بولاتىن. – بيىل قازاقستان – ۆەنگريا ديپ­لو­ماتيالىق قاتىناستارىنا 19 جىل بول­دى. ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىن­دا­عى ۆەن­­گريا­نىڭ ءرولى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟ – سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ كوپ ۆەكتور­لى­عى بارىمىزگە بەلگىلى. ول ەلى­مىز­دىڭ باتىس جانە شىعىس ەلدەرىمەن, الىس-جاقىن كور­شى­لەرىمەن تەرەزەسى تەڭ ىنتى­ماق­تاستىق ور­ناتۋىن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. وسىنداي ساياسات ارقاسىندا ىنتى­ماق­تاستىق دەڭگە­يىنىڭ ورىستەۋىن ءبىزدى تاريحي ورتاقتىق پەن تۋىسقاندىق قاتىناستار بايلانىستىراتىن ۆەنگريا رەسپۋبلي­كا­سى­نان كورەمىز. قازىرگى تاڭدا ۆەنگريا باس­شىلىعى ەۋرازياداعى دامۋ مەن تۇراقتى­لىقتىڭ ماڭىزدى فاك­تورى سانالاتىن قا­زاقستاندى ورتالىق ازياداعى ستراتەگيا­لىق ارىپتەسى رەتىندە باعالايدى. بۇل رەتتە سوڭعى جىلدارداعى قازاقستاننىڭ حا­لىق­ارالىق ارەناداعى ءرو­لىن باعالاعان رەسمي بۋداپەشت­تىڭ نىق ۇس­تانىمىن دا اتاپ وتكەن ءجون. سو­نىمەن بىرگە, ۆەنگريا ءوز كەزەگىندە ەۋروپا وداعىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى سانا­لاتىن, وتپەلى كە­زەڭنەن ويداعىداي وتكەن ورتالىق جانە شى­عىس ەۋروپاداعى جەتەكشى مەملەكەت. ءبۇ­گىنگى كۇنى ەۋرووداقتاعى ونىڭ ءتور­اعالىعى ەل جەتىستىكتەرىنىڭ ايعا­عى سانا­لا­دى. ءبىز ۆەن­گريانى قازاقستان­نىڭ ماڭىزدى ساياسي جانە ساۋدا ارىپتەسى رەتىندە تانيمىز. ەكى جاقتى بايلانىستاردى نىعايتۋدا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى قازاقستان – ۆەنگريا ۇكىمەتارالىق كوميس­سيا­سى­نىڭ جۇمىسى ايتۋلى ءرول اتقارادى. وسى ەكى تاراپتى قۇرىلىم ەكونوميكالىق ءوزارا ارەكەتتەسۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تي­ىمدى شەشۋگە ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى. كوميس­سيانىڭ ءۇشىنشى وتىرىسى ۆەنگريا پرەمەر-ءمينيسترى ۆ.ورباننىڭ استاناعا جوس­­پارلانعان ساپارى شەڭبەرىندە وتكى­زىلە­دى دەپ كۇتىلۋدە. ءوز تاراپىمىزدان كوميس­سيا­نىڭ تەڭ توراعاسى ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى ق.كەلىمبەتوۆ بولسا, ۆەنگريا تاراپىن وسى ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى – مەملەكەتتىك حاتشى م.ۆارگا باسقارادى. ەكى حالىقتىڭ ورتاق تاريحي جانە ءما­دە­ني مۇرالارى مەن باسشىلارىمىزدىڭ سىن­­دارلى ساياسي ۇنقاتىسۋىنىڭ ارقا­سىن­دا ەكى جاقتى ىنتىماقتاستىق جوعارى دەڭ­گەيگە كوتەرىلدى. ۆەنگريانىڭ ءبىزدىڭ تاۋەل­سىزدى­گىمىزدى العاشقىلار قاتارىندا تانۋى مەن قازاقستاننىڭ وشە ايماعىندا ءبىرىنشى بولىپ بۋداپەشت قالاسىندا ديپلوما­تي­يا­لىق وكىلدىك اشقانىن دا ايتىپ وتكەن ءجون. بۇگىنگى تاڭدا ساياسي بايلانىستار ەڭ جو­عارى دەڭگەيدە, ەكى ەل سىندارلى تۇردە ءوز­ارا ىقپالداسۋعا ارقاشان دا دايىن­دىعىن ءبىلدىرىپ كەلەدى. – پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ بۋداپەشتكە ساپارىنان كەيىن ەكى جاقتى باي­لانىستاردىڭ جاندانعاندىعى ايقىن كورىنگەن شىعار؟ – ەلباسىمىزدىڭ بۋداپەشتكە جاساعان العاشقى مەملەكەتتىك ساپارى ەكى جاقتى قارىم-قاتىناستار تاريحىنداعى ەلەۋلى وقي­عا رەتىندە باعالاندى. ساپار حالىق­ارا­لىق ساياساتتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىندەگى تا­راپ­تار­دىڭ ۇستانىمدارىن ايقىنداپ, ەكو­نومي­كا­لىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا با­عىت­تارىن بەلگىلەدى. مەملەكەتتىك ساپار قو­رىتىند­ى­سى ۆەنگريا باسشىلىعىنىڭ استانامەن كوپ جوسپارلى ۇنقاتىسۋدى ۇدە­تۋ­گە باعىت­تال­عان ەلەۋلى قىزىعۋشىلىعىن كورسەتتى. ساپار بارىسىندا زاماناۋي دا ساپالى ورىنداۋدى قاجەت ەتەتىن ساياسي جانە ەكو­نو­ميكالىق سيپاتتاعى بىرقاتار كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلدى. قازىرگى تاڭدا ساپار قورى­تىندىسى بويىنشا تاپسىرىلعان مىندەت­تەر­دىڭ كوپشىلىگى جۇزەگە اسىرىلدى. وسى­لاي­شا, 2008 جىلعى قاراشادا جانە 2010 جىلعى ناۋرىزدا جوعارىدا كەلتىرىلگەن ۇكى­مەتارالىق كوميسسيانىڭ ەكى وتىرىسى ءوت­كىزىلدى. بيزنەسكە قازاقستان – ۆەنگريا ىسكەرلىك كەڭەسى ەلەۋلى كومەگىن كورسەتۋدە, ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتالارى اراسىن­دا بايلانىس ورناتىلعان. وتكەن كەزەڭدە ۆەنگرياعا قازاقستاننىڭ كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا, ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلەرى, سونداي-اق بىرنەشە مارتە مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنىڭ ساپارلارى بولدى. ەكى ەل اراسىندا تىعىز پارلامەنت­ارا­لىق بايلانىستار دا ورناتىلعان. مەملەكەت باسشىسى ساپارىنىڭ الدىندا ۆر مەملەكەتتىك جينالىسىنىڭ (پارلامەنت) ءتور­ايى­مى كاتالين ءسيليدىڭ قازاقستانعا رەسمي ساپارى بولدى. 2008 جىلدىڭ جەل­توق­سانىندا قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ ءتور­اعاسى ورال مۇحامەدجانوۆتىڭ ۆەنگرياعا جاۋاپ ساپارى بولدى. ەكى ەل زاڭ شىعارۋشى ورىندارىندا پارلامەنتارالىق ىنتىماق­تاس­تىق جونىندەگى دەپۋتاتتىق توپ قۇرىل­عان. ۆر مەملەكەتتىك جينالىسىندا پرەمەر-مينيستر اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى – مەملەكەتتىك حاتشى م.ۆارگانىڭ باسشى­لى­عىنداعى ۆەنگريا – قازاقستان ىنتىماق­تاس­تىق توبى جۇمىس ىستەيدى. – ەكى جاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ با­سىم باعىتتارىنا جانە ەكى ەل اراسىن­داعى ساۋدا اينالىمىنا توقتالساڭىز؟ – ەكى جاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىم باعىتتارى جەتەرلىك. قازاقستان ءۇشىن ەلدەگى جوعارى تەحنولوگيالىق جانە يننوۆا­تسيا­لىق وندىرىستەر قۇرۋدا حالىقارالىق كوم­پا­نيالاردىڭ قاتىسۋى قاتتى قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. «2014 جىلعا دەيىن ەلدىڭ ۇدە­مەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا پەرسپەكتيۆالى جوبالار, نانو جانە بيوتەحنولوگيا ءوندى­رى­سىن ءتيىمدى دامىتۋ, اقپاراتتىق تەحنولوگيا­نى تارتۋ, تاۋار ءوندىرۋ مەن قىزمەت كورسەتۋ سالالارىنا ۆەنگر كاسىپورىندارىن تارتۋعا ءجىتى كوڭىل بولىنەدى. ەكى ەلدىڭ گەوگرافيالىق ۇتىمدى ورنا­لا­سۋىنا وراي, ترانزيتتىك-كولىكتىك الەۋەتتى قولدانۋدىڭ بولاشاعى زەرتتەلۋ ۇستىندە. ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى كولىكتىك توراپ رەتىندە قاراستىرىلاتىن زاحون قالا­سىنداعى ۆەنگر تەمىر جول تەرمينالىنا نەگىزدەلگەن ءىرى ءبىر حالىقارالىق لوگيستي­كا­لىق ورتالىقتىڭ دامۋ جوباسىنا قاتىسۋ مۇمكىنشىلىكتەرىنە قازاقستاندىق تاراپ قىزىعۋشىلىق بىلدىرۋدە. مىسالى, ۆەنگريا «ەۋروپانىڭ قاقپاسى» دەپ اتالسا, قازاقستان «ازيا قاقپاسى» دەپ اتالادى. ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىقتى نەگە ەكى جاقتان دا كۇشەيتپەسكە؟ ۆەنگريا ىسكەرلەرىنىڭ «با­تىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوماگيسترالىن سالۋ جوباسىنا تانىتقان قىزىعۋ­شى­لىعى كەزدەيسوق جاعداي ەمەس. عالامدىق ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك قازىرگى زامان­نىڭ قويىپ جاتقان وزەكتى تالاپتارىنىڭ ءبىرى. وسىعان وراي ءبىز «وڭتۇستىك اعىم» جانە «نابۋككو» گاز قۇبىرلارىنىڭ قۇرى­لى­سىنا كوڭىل بولۋدەمىز. ۆەنگريا – تابيعي گاز بەن مۇنايدىڭ ءىرى تۇتىنۋشىسى بولىپ تابىلادى. ال قازاق­ستان بولسا, ءوز كەزەگىندە ەنەرگيا تاسى­مال­داۋ ەكسپورتتى ارتاراپتاندىرۋعا بەت بۇ­رىپ, ءوزىنىڭ كومىرسۋتەكتەرىن وسى مەملەكەتكە جەتكىزۋدىڭ ىقتيمال باعىتتارىن تابۋعا جانە دە ۆر اۋماعىندا مۇناي-گاز ينف­را­قۇ­رى­لىمىنىڭ نىساندارىن قۇرۋعا قىزىعۋ­شىلىق بىلدىرەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى سا­لا­­سىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ دا بولا­شا­عى كەڭ. ءبىزدىڭ جيناقتالعان الەۋەتىمىز بەن ما­ديارلاردىڭ تۇراقتى داستۇرلەرىن نا­زا­ر­عا العاندا, سەلەكتسيا, تۇقىم شارۋا­شى­لى­عى, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى سورتتارىن باي­قاۋ ءتارىزدى سالالاردا قاتىناستار ورنا­تۋعا قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىرمىز. تاراپتاردىڭ قاي-قايسىنا دا ءوزارا ءتيىمدى سەكتور رەتىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­سىن­داعى سەرىكتەستىكتى ايتۋعا بولادى. ونىڭ ءبىرى – دامىعان ۆەنگر ءدارى-دارمەكتەردىڭ ەكس­پورتى جانە وعان قوسىمشا دايىن ءونىمدى جاساۋ ءىسى. ەكىنشى باعىت – ۆەنگر مەدي­تسي­نالىق قۇرال-جابدىقتارىنىڭ ەكسپورتى. ەكى جاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ ما­ڭىز­دى سالاسى – مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستار. بۇگىنگى كۇنى ەكى ەلدىڭ مادە­نيەت قايراتكەرلەرى, عالىمدارى مەن سپورت­شىلارى قازاقستان مەن ۆەنگريادا وتكىزى­لەتىن مادەني جانە سپورت شارالارىنا قاتى­سۋدا. شارالاردىڭ ىشىنە كونفەرەنتسيالار, سەمينارلار, سيمپوزيۋمدار, كونتسەرتتەر مەن كينوفەستيۆالدار, كلاسسيكالىق كۇرەس, بوكس, ءجۇزۋ مەن فۋتبول بويىنشا جارىستار كىرەدى. قازاقستاندىق جانە ۆەنگر عالىم­دا­رى ورتاق تاريحي تامىرلارىن زەرت­تەۋگە ءوزارا قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ, قىپ­شاقتار­دىڭ ۆەنگريادا جانە ماديارلاردىڭ قازاق­ستاندى مەكەندەۋ تاريحى سالاسىندا بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر وتكىزۋدە. قازاقستان­دىق شىعارماشىلىق ۇجىمدارى «رادۋگا» جانە «سوزۆەزديە بۋداپەشتا» اتتى جىل سايىنعى حالىقارالىق جارىستارعا, سون­داي-اق «ۆەسپرەم» بالالار ونەرى فەستيۆالىنە قاتىسا­تى­نى جەرگىلىكتى حالىققا ۇناي­تىنى انىق. بيىل بۋداپەشتتە قازاق ۇلت­تىق مۋزىكا اكادەمياسىنىڭ رەكتورى ايمان مۇسا­قو­جاە­­ۆا باستاعان جاستار سيم­فو­نيالىق ور­كەسترىنىڭ گاسترولدەرى وتكەن بولاتىن. ءبىلىم سالاسىندا دا ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا كوكجيەكتەرى اشىلۋدا. مىسالى, 2009 جىلعى ناۋرىز ايىندا بۋداپەشتتە وتكەن مينيسترلەر كونفەرەنتسياسىنىڭ شەڭبەرىن­دە رەسمي تۇردە قازاقستان بولون ۇردىسىنە قوسىلدى. ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەر پەن اسپيرانتتار ۆەنگريانىڭ اككرەديتاتسيالانعان وزىق عىلىم مەن ءبىلىم مەكەمەلەرىندە بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىرۋدا. جالپى العاندا, ەكى جاق­تى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋ كەلەشەگى كۇن­نەن-كۇنگە كەڭەيىپ كەلەدى. ءبۇل ۇدەرىسكە ەكى حالىقتىڭ تاريحي جاقىندىعى مەن ۇل­ت­تىق مادەنيەت پەن داستۇرلەردى وركەندەتۋگە تال­پى­نىستارى زور سەبەپشى بولۋدا. بۇل فاك­تورلار تۋريزم سىندى ماڭىزدى سالا­داعى قول­دا بار الەۋەتتى ىسكە اسىرۋعا ەكى تا­راپ­تىڭ دا قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋى زاڭ­دى. وعان قوسا بيزنەس قاۋىمداستىعىنا تەلەكوممۋنيكاتسيا, جەڭىل جانە ازىق-ت ۇلىك ونەر­كا­سىبى, ەنەرگەتيكا مەن ينفراقۇرىلىم سياقتى سەكتورلار دا قىزىقتى بولىپ تابىلادى. ساۋدا-ەكونوميكالىق تاقىرىپتى قوزعا­ساق, سوڭعى ۋاقىتتا تۇراقتى ءوسۋ ءۇردىسى بار ەكەندىگىن بايقاۋعا بولادى. گەوگرافيالىق الشاقتىقتى نازارعا العاننىڭ وزىندە دە ءبىز­دىڭ ەل تاۋار اينالىمى بويىنشا تمد ەلدەرى اراسىندا (رەسەي مەن ۋكراينادان كەيىن) ۆەنگريانىڭ ءۇشىنشى سەرىكتەسى بولىپ سانالادى. ەكى جاقتى تاۋار اينالىم قۇرى­لىمىنىڭ قوماقتى بولىگىن قۋات كوزدەرى, ماشينەلەر مەن كولىك قۇرالدارى, ازىق-ءتۇ­لىك پەن شيكىزات ونىمدەرى الادى. ۆەنگريادان قازاقستانعا ەت جانە ەت ونىمدەرى, كو­ك­ونىس جانە جەمىس-جيدەك, ازىق-ت ۇلىك, سۋسىن­دار, ورگانيكالىق تىڭايتقىشتار, جانۋار جانە وسىمدىك مايلارى, استىق پەن ءداندى داقىلدار, حيميا ءوندىرىسىنىڭ ونىمدەرى, ەمدىك ءدارى-دارمەكتەر, مەديتسينالىق قۇرال­دار, كيىم-كەشەك, كولىك قۇرالدارى, ءوندىرىس پەن ەلەكتر جابدىقتارى, ت.ب. زاتتار يمپورت­تالادى. ال قازاقستاننان كوبىنەسە ججم, كومىر, كوكس, تابيعي گاز ەكسپورتتالادى. – ويداعىداي جۇمىس ىستەپ كەلە جات­قان بىرلەسكەن كاسىپورىندار نەگىزىنەن قانداي سالالاردا شوعىرلانعان؟ – قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا ونەركاسىپ, قۇرىلىس, كوپشىلىك تۇتىناتىن تاۋارلار وندىرۋگە, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءون­دى­رۋ مەن وڭدەۋ, سونداي-اق دەلدالدىق جانە ماركەتينگتىك قىزمەتتەردى كورسەتۋگە با­عىت­تالعان 60 ۆەنگرلىك-قازاقستاندىق كاسىپ­ور­ىندار جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ەڭ تانى­مال­دارى «حەميمونتاج», «MMG AM NOVA», «اتكس», «حاركون», «گلوبۋس», «گەدەون ريحتەر», «ەگيس», «ۆەنپرود», ت.ب. كومپانيالار. قازاقستاندا ۆەنگر سىرا زاۋىتتارى, ناۋ­بايحانالار, ءدارى-دارمەك قويمالارى سا­لىن­عان. كارديوحيرۋرگيا سالاسىندا اقتو­بە قالاسىنداعى «اۆياجوندەۋ زاۋىتى» اق پەن «فورگوسارن» جشس قاتىسۋىمەن اۆيا­­تەحنيكانى جوندەۋ سالالارىندا بىرلەسكەن جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. «قازاگرو­فينانس» اق باعىتى بويىنشا قازاق­ستان­دا ءوسىرۋ ءۇشىن ۆەنگريادان «گولشتينو-فريز» اتالاتىن 300 باس اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا جەتكىزىلدى. قازاقستاننىڭ شيكىزات نا­رىعىندا فەدوروۆ بلوگىن (باتىس قازاق­ستان وبلىسى) يگەرۋ جونىندەگى جوباعا قاتى­ساتىن «MOL» ۆر مۇناي-گاز ۇلتتىق كومپانياسى جەمىستى جۇمىس ىستەۋدە. – تاريحي بايلانىستار تامىرى تە­رەڭدە جاتىر. ۆەنگريادا قىپشاقت­ار­دىڭ, ال قازاقستاندا ماديارلاردىڭ ۇر­پاق­تارى تۇرادى. قالاي ويلايسىز, قا­زىر­گى ۆەنگر جاستارى وسى تاريحي تامىر­لاستىق جايىنان قانشالىقتى حاباردار؟ وسى تامىرلاستىق ۋاقىت كوشىندە ءۇزىلىپ قالماي ما؟ – مەنى تاڭداندىراتىن ءبىر جايت, ەلىمىزدەن مىڭداعان شاقىرىمداعى ەۋرو­پا­نىڭ قاق ورتاسىندا ءبىزدى وزدەرىنىڭ جا­قىن تۋىستارى رەتىندە كورەتىن ادامدار مەكەندەيدى. ولار ۆەنگر كۋندارى (كۋماندار) – قىپشاقتاردىڭ ۇرپاقتارى. ءحىىى عاسىردا قوتان حاننىڭ باسقارۋىمەن قىپ­شاق تاي­پالارىنىڭ ءبىر بولىگى قازاق­ستان­نان ۆەن­گرياعا كەلىپ, ەۋروپانىڭ ورتاسىن­دا مەكەن قۇرادى. ولار ايماقتىڭ دامۋىنا جانە سىرتقى جاۋلارمەن كۇرەسۋىنە ايتار­لىقتاي ءوز ۇلەسىن قوستى. ۆەنگريانىڭ كارتساگ قا­لاسىندا قازاقشا قارساق (اۋدارمانى تالاپ ەتپەيدى جانە بىزدەگىدەي ماعىناسى ءبىر «دالا تۇلكىسى» دەلىنەدى) – قازاقتىڭ ەجەلگى رۋلارىنىڭ ءبىرىنىڭ اتىنا ارنايى ەۋروپادا تەك ءبىر عانا, قىپشاق حانى قو­تانعا ەسكەرتكىش ورناتىلعانى بەكەر ەمەس. بۇل قالا ۇلكەن قىپشاقيانىڭ استاناسى بولىپ ەسەپ­تەلەدى, وسى جەردە كۋن-قىپشاق­تار تۇ­را­دى. ءوز داستۇرلەرىن ماپەلەپ ساق­تاي وتى­رىپ, قۇرىلعان «ۆەنگريانىڭ قىپ­شاق­تار وداعىندا» باستارىن قوستى, ول ءوز كەزەگىندە 2007 جىلى قازاقتاردىڭ دۇنيە­جۇ­زىلىك قاۋىمداستىعىنىڭ قۇرامىنا كىردى. حالىقتارىمىز اراسىنداعى رۋحاني باي­­لانىستاردىڭ تاعى ءبىر ايعاعى رەتىندە وزدەرىن ماديار سانايتىن ۆەنگرلەر, تورعاي دالاسىندا تۇراتىن ماديار اتتى قازاق رۋىنىڭ وكىلدەرىن تىكەلەي تۋىسقاندارى سا­نايتىنىن ايتىپ وتكەن ءجون. ۆەنگر عالىم­دارىنىڭ پىكىرىنشە, ءبىرتۇتاس ماديار حالقى IX عاسىردا ەكى توپقا ءبولىنىپتى. ونىڭ ءبىر بولىگى قازىرگى ۆەنگريا اۋماعىنا كوشسە, ەكىن­­شى بولىگى ورال تاۋىنىڭ ەتەكتەرىندەگى تاريحي وتاندارىندا قالىپتى. ماديار (ۆەنگر) جانە ءبىزدىڭ تورعايلىق ماديارلار اراسىن­داعى تۋىسقاندىقتى انتروپولوگيا­لىق جانە گەنەتيكالىق زەرتتەۋ جولىمەن دالەلدەۋدى ۆەنگر عالىمى اندراش بيرو قولعا الدى. جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسى بوي­ىنشا, گەندىك دەڭگەيدە ۆەنگرلەر مەن ماديار-قازاقتار ءبىر تۋعان باۋىرلار بولىپ شىقتى. قازىرگى كەزدە ۆەنگريادا 100 مىڭعا جۋىق قىپشاقتاردىڭ ۇرپاعى تۇرادى. انا تىلدەرىنىڭ جوعالۋى مەن قازىرگى ۆەنگر ۇل­تى­نىڭ قۇرامىنا كىرۋلەرىنە قاراماستان, ولار­دىڭ كوپشىلىگى ەجەلگى قازاق رۋى قىپ­شاق­تارمەن مادەني جانە ەتنوستىق تۇرعى­دان جاقىندىعىن سەزىنەدى. وسى رەتتە «ۆەنگر قىپشاقتارى وداعى» تاريحي تا­مىر­لاردى ساقتاپ قالۋ جانە قازاقستانمەن رۋحاني, دوستىق قاتىناستاردى دامىتۋدى ءوزىنىڭ باستى مىندەتى سانايدى. بۋداپەشتكە جاساعان ساپارى بارىسىندا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ «ۆەنگر قىپ­شاق­تارى وداعى» وكىلدەرىمەن كەزدەسۋى قا­تى­ناس­تارىمىزعا جاڭا سەرپىن بەردى. كەزدەسۋ كەزىندە مەملەكەت باسشىسى ۆەنگر قىپ­شاق­تا­رى­نىڭ قۇرمەتتى كوشباسشىسى رەتىندە تا­نىل­دى. ءسىزدىڭ وسى اراداعى بايلانىس ۋاقىت وتە كەلە, ءۇزىلىپ قالماي ما, دەگەن سۇراعى­ڭىزعا جاۋاپ بەرە وتىرىپ, تاريحي جانە رۋحاني بايلانىستاردى دامىتۋ شەتەلدەگى وكىل­دىك­تىڭ ەڭ باسىم مىندەتى ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. ەلشىلىك ۆەنگر قىپشاقتارىمەن ءارداي­ىم تىعىز بايلانىستا. جالپى, وسى بايلا­نىس ءارتۇرلى دەڭگەيلەر مەن شارالار بارى­سىندا ناسيحاتتالىپ, وعان قولداۋ كورسە­تىلىپ كەلەدى. مىسالى, وتكەن جىلى دۇنيە­جۇزى ۆەنگرلەرى فەدەراتسياسىنىڭ شاقىرۋى­مەن قازاقستاننان 60 ادام تۇران ۇرپاقتا­رىنىڭ حالىقارالىق قۇرىلتايىنا قاتىس­تى. وسى جىلى ۆەنگر دەلەگاتسياسى استانادا وتكەن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداس­تىعىنىڭ وتىرىسىندا بولدى. جىل سايىن ەلشىلىك ءارتۇرلى قىپشاق قۇرىلتايلارى مەن «پوركولت» (قۋىرداققا ۇقساس اس) اتتى ۇلتتىق تاعام دايىنداۋ بايقاۋىنا قاتى­سىپ كەلەدى. وسىلايشا, تاريحي بايلانىس­تار ەكى ەلدىڭ تۋىسقان حالىقتارى اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك پەن دوستىقتى نىعايتۋعا جاقسى مۇمكىندىك بەرەدى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن انار تولەۋحانقىزى.