ەلباسى الماتى مەتروسىمەن ءجۇرىپ ءوتتى

كەشە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الماتى قالاسىندا سالىنىپ جاتقان مەترو قۇرى­لى­سى نىسانىندا بولىپ, تاسى­مال قىزمەتىنىڭ ىسكە قوسىلۋ شارا­سىنا قاتىستى. «اباي» جانە «جىبەك جولى» ستانسا­لا­رى ارا­­لىعىنداعى باعىتتى ءجۇرىپ وتكەن پرەزيدەنت ەلىمىزدەگى تۇڭ­عىش مەترو قىزمەتىنىڭ العاش­قى جەلىسىنىڭ قوسىلار مەزگىلىنە, قىزمەت كورسەتۋ سا­پا­سى مەن ازاماتتاردىڭ قاۋىپ­سىزدىك شا­راسى سەكىلدى بىرقاتار ماسە­لە­لەرگە نازار اۋداردى. وسى جىلدىڭ شىلدە ايىندا الماتى مەتروسىنىڭ العاشقى باعىتىنا قاتىنايتىن جەلىگە تەمىر جول رەلستەرى توسەلگەن بو­لا­تىن. پرەزيدەنت اباي مەن تولە­با­ەۆ كوشەلەرىن قيىپ وتەتىن «اباي» ستانساسىنان گوگول مەن فۋرمانوۆ كوشەلەرىن قيىپ وتەتىن «جىبەك جولى» ستانساسىنا دەيىنگى ارالىقتى مەترو ۆاگونىندا ءجۇ­رىپ ءوتتى. ساپار اياقتالعاننان كەيىنگى جۋرناليستەرمەن بولعان ءاڭ­گى­مە بارىسىندا مەملەكەت باس­شى­سى الماتى قالاسى تاۋەلسىزدى­گى­مىز­دىڭ التىن بەسىگى ەكەندىگىن ايتا كەلىپ: – بارلىق ىستەردىڭ قاينار كوزى وسىندا, ەگەمەن قازاقستاننىڭ تا­ريحى ەلىمىزدىڭ وسى نۇكتەسىنەن باس­تاۋ الادى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ مە­رەيتويىنا بارشا ەلىمىز داي­ىن­دالۋدا. قازاقستاننىڭ ىرعاق­تى ەكونوميكالىق ءوسىمى قايتا تۇلەدى, ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە قۇرىلىستار قىزۋ جۇرگىزىلۋدە جانە دامىپ كەلەدى. ءبىز قوعامدا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى نى­عايت­تىق, ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى ارتتى, – دەدى. ودان ءارى ەلباسى تاۋەلسىز­دىگىمىزدىڭ 20 جىلىن الماتى جاق­سى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشتەرىمەن قارسى الىپ وتىرعاندىعىنا نازار اۋدا­رىپ, الاتاۋ باۋرايىنداعى قالا­عا قاتىستى ءبىرشاما دەرەكتەرگە توقتالا كەتتى. – ون جىل ىشىندە – 2001 جانە 2010 جىلدارى الماتىنىڭ جال­پى وڭىرلىك ءونىمى نومينالدى ءتۇر­دە 8 ەسەگە ارتتى, – دەدى نۇرسۇل­تان ءابىش ۇلى. – ونەركاسىپ ءونىمى­نىڭ كولەمى ناقتى تۇردە وسى جىل­دار ىشىندە 3,6 ەسەگە ۇلعايدى. سو­نىڭ ىشىندە, ەرەكشە ماڭىزدى بو­لىپ تابىلاتىن ونەركاسىپ ءونىمىن ءوڭ­دەۋ سوندايلىق كورسەتكىشكە ءوس­تى. 2001-2010 جىلدارى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە الماتىدان تۇسكەن ءتۇ­سىم كولەمى كەمىندە 6 ەسەگە كو­بەي­ىپ, 127 ميلليارد تەڭگەدەن 757 ميل­ليارد تەڭگەگە دەيىن ارتتى. قالا ماڭىزدى سانالاتىن مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندستۋريالىق-ين­ن­و­ۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاما­سىن ىسكە اسىرۋعا بەلسەندىلىكپەن قو­سىل­دى. الماتىدا 2010-2014 جىل­­­­دا­رى وسى باعدارلاماعا 16 جوبا ەنگىزىلگەن. ونىڭ ىشىندە 4 جوبا 2010 جىلى ىسكە استى. بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدى­عىن­دا 3 كاسىپورىن ىسكە قوسىلدى, 2011 جىلعى ەكىنشى جارتىجىل­دىقتا تاعى 3 جوبا ىسكە قوسىلا­تىن بولادى. ناتيجەسىندە تەك 2011 جىلعى ءبىرىنشى جارتىجىل­دىقتا قالادا قۇنى 205 ميلليارد تەڭگەدەن استام ونەركاسىپ ءونىمى ءوندىرىلدى, بۇل 2010 جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىنەن 21,5 پايىزعا كوپ. وسى رەتتە الماتىنىڭ رەس­پۋبليكالىق كولەمدەگى ۇلەسى ءبۇ­گىندە 2,7 پايىزدى قۇرايدى. بي­ىلعى جىلى الماتى قالاسى­نىڭ بيۋدجەتى 246 ميلليارد تەڭ­گەدەن استام قاراجاتتى قۇرادى. الما­تىلىقتاردىڭ ورتاشا ايلىق نو­مينالدى ەڭبەكاقىسى شامامەن 120 مىڭ تەڭگەنى قۇراپ, وتكەن جىل­دىڭ وسى كەزەڭىنە قاراعاندا 7 پايىزعا ارتقان. بۇل قالا بار­لىق سالا بويىنشا ىرعاقتى دا­م­ۋىن جالعاستىرۋدا. بۇگىنگى الما­تى بۇدان 20 جىل بۇرىنعى قالا­مەن سالىستىرعاندا, ساپاسى ءمۇل­دەم وزگەرگەن قالا, – دەپ اتاپ ءوتتى ن.نازارباەۆ. سونىمەن قاتار مەملەكەت باس­شىسى قازاقستان ازاماتتارىن قا­سيەتتى رامازان ايىنىڭ باستا­لۋى­مەن قۇتتىقتاپ, بارشا قازاق­ستاندىقتارعا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم, ءاربىر وتباسىنا قۇت-بەرەكە تىلەدى. رەلستەردى سالعاندا ولار جا­ڭا ادىسپەن مونوليتتىك تەمىر-بەتون نەگىزگە قويىلدى. جولدىڭ ۇستىڭگى قاباتى – ءبۇتىن تەمىر-بەتون بولىپ تابىلادى. ول جول قوز­عا­لىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قام­تا­ما­سىز ەتىپ, جولدى پايدالانۋ مەر­زىمىن ۇزارتادى. اتالعان تەحنولوگيا قازىر تەك باتىس ەۋروپانىڭ جەكەلەگەن مەملەكەتتەرىندە قول­دا­نىلادى, ال تمد اۋماعىندا تەك الماتى مەتروپوليتەنىندە تۇڭ­عىش رەت قولدانىلىپ وتىر, – دەپ ەلباسىن قۇرىلىس ىسىمەن تا­نىس­تىرىپ ءوتتى «مەتروپوليتەن» مكك ديرەكتورى م.وكشەباەۆ. الماتى مەتروپوليتەنىنىڭ ال­عاشقى كەزەگىن بيىل جەلتوقساندا, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­دىعىنا وراي تاپسىرۋ كوزدەلىپ وتىر. ءبىرىنشى جەلىنىڭ قۇرامىنا جالپى ۇزىندىعى 8,56 كم. بو­لاتىن 7 ستانسا كىرەدى. ەسكە سالساق, الماتى مەتروسى­نىڭ قۇرىلىسى 1988 جىلى كسرو سالالىق مينيسترلىكتەرىنىڭ باس­شى­لى­عىمەن باستالىپ, رەسپۋبلي­كالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجى­لاندىرىلدى. كسرو-نىڭ كۇيرەۋى مەترو قۇ­رى­لىسىن تەجەپ, قازىلىپ قويعان جەر­استى جولدارىنىڭ قازاندىق­تارى قايتا كومۋگە كەلمەيتىندەي كۇيدە ەدى. قارجى تاپشىلىعىنان مەترونىڭ جەكەلەگەن نىساندارى ۇزاق جىلعا توقتاتىلىپ, كەزەڭ-كەزەڭمەن قارجى سالۋدى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى جۇيەگە اينالىپ كەلدى. بۇعان دەيىنگى جۇرگىزىلگەن جۇ­مىس­تار تەك مەترو قۇبىرىن­دا­عى قاۋىپ­سىزدىكتى ساقتاپ تۇرۋمەن عانا شەكتەلدى. 2005 جىلى پرەزيدەنت نۇر­سۇلتان نازارباەۆ «ال­ما­تىنى 2010 جىلعا دەيىن دامىتۋ باعدار­لا­ما­سىن» بەكىتتى. ونىڭ ءىش­ىندە مەترو قۇرىلىسى باسىم ينۆەستي­تسيا­لىق جوبالار قاتارىن­دا بولدى. وسى كەزدەن باستاپ مەترو قۇرى­لى­سى قايتا قارجى­لان­دى­رىلىپ, بار­لىق قۇرىلىس-مون­تاج جۇمىستارى­نىڭ 70%-دايى ور­ىندالدى. سونى­مەن قا­تار قالانى دامىتۋدىڭ باس جوس­پارىنا سايكەس مەتروپوليتەن قۇ­رى­لىسىن اياقتاۋ جانە پايدا­لا­نۋعا بەرۋدى ءۇش جەلى بويىنشا كەزەڭ-كەزەڭمەن ىسكە اسى­رۋ جوسپار­لانعان. قازىرگى ۋا­قىتتا مەتروپو­ليتەننىڭ ءبىرىنشى جەلىسى ءبىرىنشى كەزەگىنىڭ قۇ­رىلى­سى اياقتالدى. رايىمبەك داڭ­عى­­لىن­دا ورنالاسقان مەترو فۋرمانوۆ كوشەسى بويىمەن اباي داڭ­عىلىنا دەيىن, ودان ءارى بۇرىلىس جاساپ, باتىس باعىتتاعى گاگارين داڭعىلىنا دەيىن باعىت الادى. ءبىرىنشى كەزەڭنىڭ ۇزاقتىعى قوس جول­تابانعا ەسەپتەلىنگەن 8,56 شاقى­رىمدى قۇرايدى جانە وعان «راي­ىمبەك باتىر», «جىبەك جو­لى», «المالى», «اباي», بايقو­ڭىر», «م.اۋەزوۆ اتىنداعى تەاتر» جانە «الاتاۋ» دەپ اتالاتىن جەتى ستانسا قوسىلادى. الماتى مەتروپوليتەنىن جوبالاۋ كەزىندە قالانىڭ تاۋ-گەولوگيالىق جاع­دايى, سەيسميكا­لىق جانە گەوگرا­فيالىق ورنالاسۋى قاتاڭ ەسەپكە الىنعان. جوبانىڭ جالپى ۇزاق­تى­عى جەر­استى تاۋى ار­قىلى 21,74 شاقى­رىم­دى قۇرايدى. قانات ەسكەندىر, سۋرەتتى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.