ەگىز عۇمىر

بۇل دۇنيەدەگى ەڭ ۇلكەن باقىت – ءبىر-ءبىرىن اداسپاي تاپقان, ءبىر-بىرىنە ءسۇيىپ قوسىلعان جانداردىڭ ۇزاق جىل قول ۇستاسىپ عۇمىر كەشۋى دە, بايلىق دەگەن – سول سۇيىسپەنشىلىك پەن ماحابباتتىڭ جەمىسى – ۇل-قىزىڭنىڭ ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ, ازامات بولعانىن كورىپ, شۇكىرشىلىك ەتۋ دەسەك, جاراسپاس پا؟! ...سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى اقمولانىڭ كوشەسىندە بۇرىمى بۇلعاقتاپ بارا جاتقان سۇلۋ قىزدى كورىپ, جاس جىگىت تامسانا قاراپ بوگەلگەن. جىگىتتى كوزىنە دە ىلمەي جانىنان وتە شىققان قىزدىڭ تىلەرسەگىنە تۇسكەن قاپ-قارا قوس بۇرىمى كوزدى ار­با­عان. عايىپنازاردى ەرىكسىز جولدان تايدىرعان... جولدان تايعانى سول, كەتىپ بارا جات­قان باعىتىنان كەرى بۇ­رى­لىپ, قىزدىڭ سوڭىنان ەردى. جاقىنداپ تىلدەسۋگە با­تى­لى جەتپەي, قىزعا الىستان ىلەسىپ وتىرعان جىگىت قالالىق پەد­ۋچيليششەگە دەيىن كەلەدى. ارتىنا بۇرىلىپ تا قارا­ماس­تان عيماراتقا كىرىپ كەتكەن قىزدىڭ ءبىر دەرەگىن بىلگەنىنە قۋانىشتى ەدى. «دەمەك, وسىندا وقيتىن بولدى, كوپ بولسا 19-20-دا بولار. شىركىن, قانداي سۇلۋ قىز... بىراق, قالانىڭ قىزى سەكىلدى, كىم بىلەدى...» تاكاپپار بويجەتكەننىڭ سىرتىنان تون ءپىشىپ قالا بەرگەن اۋىلدىڭ مومىن بالاسى سول كۇننەن كەيىن قولى بوساسا بولدى, پەدۋچيليششەگە تارتىپ كەتىپ, الگى قىزدى تورۋمەن بولدى. كەلە-كەلە باتىلى جەتىپ جاقىنداپ, ءبىر-ەكى اۋىز تىلدەسىپ-تانىسۋعا قول جەتكىزدى. راۋشان ەسىمدى بويجەتكەن قورعالجىندا تۋعانمەن قالادا وسكەن, راسىندا دا اكە-شەشەسىنىڭ تۇڭعىشى, ەركىن دە ەركە قىز ەكەن. قالاداعى 7 جىلدىق مەكتەپتى ءبىتىرىپ, پەدۋچيليششەگە بىلتىر تۇسكەن. عايىپنازار دا وسال ەمەس ەدى, تورعايلىق تەكتى تۇقىمنان شىققان, احمەت باي­تۇرسىنوۆتىڭ جيەنى, قازاق مەملەكەتتىك اۋىل شارۋا­شىلىعى ينستيتۋتىن ينجەنەر-گيدروتەحنيك ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ, اقمولا سۋ شارۋا­شىلىعى ترەسىنە قىزمەتكە كەلگەن بەتى. تىكبا­قاي­لاۋ كورىنەتىن سۇلۋ قىزدىڭ مىسى باسىپ, كوپكە دەيىن جولى بولماي ءجۇردى. دەگەنمەن, اقىلدى قىز­دىڭ تاڭداۋى بىرتوعا مىنەزدى, مومىن, بىراق ىسىنە مىعىم جىگىتكە ءتۇستى. ءبىر جىلدان كەيىن, 1961 جىلى ەكەۋى شاڭىراق كوتەردى. بۇل عاشىقتىق حيكاياسىنىڭ كەيىپكەرلەرى بۇگىن­دە ورتامىزدا. قوستانايدا تۇرادى. عايىپ­نازار قويشين قىرىق جىل ءومىرىن ءوزى تۋىپ-وسكەن تورعاي دالاسىنىڭ سۋ شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ارنادى. ارقالىق, امانگەلدى, جانگەلدين اۋدان­دارىنىڭ سۋلاندىرۋ جۇيەلەرىن قۇرۋعا قاتىستى, تورعايدىڭ قيانداعى اۋىلدارىنا دەيىن نۋعا اينالدىرعان مىڭداعان شاقىرىمعا سۋ قۇبىرىن تارتقان جان­كەش­تى ەڭبەكتە «تسەلينكرايۆودستروي» ترەسىنىڭ باس ينجەنەرى قويشين­نىڭ قول­تاڭ­باسى جاتىر. 1980-86 جىلدار ارالىعىندا «سويۋزتسەلينۆود» ترەسىنىڭ قوستاناي ماگيسترال­دىق سۋ قۇبىرلارىن پايدالانۋ باسقارماسىنىڭ باس ينجەنەرى, كەيىن باستىعى بولىپ, كوپ جىلعى تاجىريبەسى مەن ءبىلىم-بىلىگىنىڭ ارقاسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتتى. «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن», «تىڭ جەردى يگەرگەنى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپاتتالدى. قويشين­نىڭ ەڭبەكتەگى وسىناۋ جەتىستىگى مەن تاماشا ۇيىمداستىرۋشىلىق تالانتىن جوعارى باعالاعان سۋ شارۋاشىلىعى جانە مەليوراتسيا مينيسترلىگى ونى, جەرگىلىكتى مامانداردى سۋ سالاسىنا وقىتىپ-ۇيرەتۋ ءۇشىن كەشەگى كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا ءتورت جىلعا, 1987-90 جىلدار ارا­لى­عىندا يەمەن حالىقتىق دەموكراتيالىق رەسپۋب­ليكاسىنا جىبەردى. قايتىپ كەلگەن سوڭ رەسپۋبليكا­لىق سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ قوس­تاناي وبلىس­تىق بولىمشەسىن باسقارىپ, زەينەتكەرلىككە شىق­قان­شا ەڭبەك ەتتى. باياعى قولى زورعا جەتكەن سۇلۋ قىز, جارتى عاسىر قول ۇستاسىپ قاتار جۇرگەن جان جارى, اينىماس سەرىگى بولا بىلگەن راۋشان جالما­عام­بەتوۆا العاشقى جىلدارى مەكتەپتە ۇستازدىق ەتتى, كەيىن جوعارى ءبىلىم الىپ 20 جىلعا جۋىق «كۋستانايگورسەلپروەكت» جوبالاۋ ينستيتۋىندا, كەيىنگى 20 جىلدا «كۋستانايپروەكت» جوبالاۋ-تەحنولو­گيا­لىق ورتالىعىندا ەڭبەك ەتىپ, بۇل سالادا ايتار­لىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. تابيعاتىنان قايسار مىنەزدى, وتكىر جان قۇداي قوس­قان قوساعىمەن يەمەنگە بارعاندا دا قاراپ وتىرماي, قوعامدىق جۇمىس­تار­مەن اينا­لىسىپ, جەرگىلىكتى ايەل­دەر كەڭەسىن باسقاردى. ەرلى-زايىپتىلار عاري­فول­لا, عابدوللا, قانات, گۇل­جان, گۇلنار ەسىمدى بەس بىردەي ۇل مەن قىز ءوسىرىپ جەتكىزدى. ءماس­كەۋدە وقىپ, فرانتسۋز جىگىتىنە تۇرمىسقا شى­­­عىپ, فرانتسيادا تۇرا­­تىن گۇلجاننان باسقا بالالارى جاندا­رى­ن­دا, قوستاناي مەن استانادا, قۇدايعا شۇكىر, ءبارى دە ءۇيلى-باراندى, بالا­لى-شاعالى. ەلۋ جىل ءشاي دەسپەگەن ەرلى-زا­يىپتىلاردىڭ قوناق­جاي شاڭىراعى الىس-جاقىن اعايىن­نىڭ باس قوساتىن قارا­شاڭىرا­عى­نا اينالع­ا­لى قاشان. «قوناق كۇ­تۋ, ءۇي ۇستاۋ­دىڭ ءجون-جوسىعىن مارقۇم ەنەمنەن ۇيرەندىم. عاجاپ جان ەدى, مەنى ولە-ولگەنشە ەركەلەتىپ, جالعىز ۇلدىڭ جارى دەپ باسىمنان كۇس ۇشىرماي ءوتتى...» دەپ تەبىرەنە ەسكە الادى راۋشان اپاي. ەستى قىز بەكەر تاڭ­دا­ماعان ەكەن, عايىپنازار اعامىز قايىن جۇرتىنا قا­دىر­لى كۇيەۋ, جارىنىڭ ارتىنان ەرگەن ءسىڭلىسى مەن ىنىسىنە اعاداي قامقور بولدى. «جاس كەزىمدە بەينەت بەر, قارتايعاندا زەينەت بەر» دەپ قازەكەم بەكەر ايتقان با, قۇدايعا شۇكىر, بالا-شاعانىڭ ارقاسىندا قولدارى ۇزار­عان ەرلى-زايىپتىلار بۇگىندە ارا-تۇرا ەل كورىپ, جەر كورىپ دەگەندەي, ساياحاتتاپ قايتۋدى ادەتكە اي­نال­دىرعان. فرانتسياعا ەكى-ءۇش بارىپ, فرانتسۋز قۇدا­لارى­نىڭ سىي-سىياپاتىن كورىپ قايتتى, ولار دا تاي­لى-تاياعى قالماي تالاي كەلدى. «فرانتسۋز قۇدالارى­مىز ءبىزدىڭ ەلدى وتە جاقسى كورەدى. ءوت­كەن جىلى تويعا شاقىرىپ ەدىك, قىز-كۇيەۋ, بالا-شاعاسى, اتا-ەنەسى, ولاردىڭ دوستارى بار, سەگىز ادام بولىپ ءبىر-اق كەلدى. بۇل نە دەگەن كەڭ دالا, باي حالىق دەپ ولگەنشە تاڭ قالىپ, ارمان­سىز بالىق اۋلاپ, قازى-قارتا جەپ, قىمىز ءىشىپ قايت­تى», دەپ كۇلەدى عايىپ­نازار اعامىز. 2009 جىلى باياعى بىرگە جۇمىس ىستەگەن جىلدارى دوس-جاران, ارالاس-قۇرالاس بولىپ كەتكەن جولداس­تارى­­نىڭ شاقىرتۋىمەن يەمەنگە بارىپ, ول جاق­تان مەككە, مەديناعا ءتاۋ ەتىپ قايتتى. ايتپاق­شى, عايىپنازار اعا زەينەتكە شىعىپ قولى ب­وساعان شاقتا باياعىدان ارمان ەتكەن ءىسى – ەل اۋزىندا جۇرگەن شەشەندىك سوزدەردى جيناپ, شەجىرە جازۋمەن اينالىسىپ, سول ەڭبەگىن «بايتە­رەك» دەگەن تانىم­دىق-تاربيەلىك كىتاپ ەتىپ شىعاردى. ءبىر كەزدە شاشىن قىمىزبەن جۋعان ەركە قىز تاع­دىر­دىڭ وزىنە دەگەن ەڭ ۇلكەن سىيى – باعىنا عا­يىپ­نازارداي جىگىتتى جولىقتىرعانى دەپ بىلەدى. عاشىق بولىپ قوسىلعان جارىن ايالاۋدان تانباعان عايىپ­نا­زار اعامىز دا ءوزىن «اق جاۋلىقتان» جولى بولعان جىگىت قا­تارىنا قوسادى. وسىدان اتتاي ەلۋ جىل بۇرىن شا­ڭىراق كوتەرىپ ەل قىزىعاتىن جاراسىمدى جۇپ بولعان جاندار, بۇگىندە جارتى عاسىر وتسە دە سول سۇيكىمدى دە سىندارلى قالىپتارىنان تايماي, ادەمى قارتايۋدا مەرۋەرت ەسەنينا.