01 شىلدە، 2011

دۇبىرگە تولى دۇنيە

202 رەت كورسەتىلدى
ايقايى كۇشتى پارتيا پايدا بولدى رەسەيدەگى بولىپ جاتقان ساياسي وقيعالارعا قۇلاق تۇرەتىنىمىز بار. قازىر ونداعى ۇلكەن اڭگىمە «پراۆوە دەلو» پارتياسىنىڭ كوسەمدىگىنە وليگارح ميحايل پروحوروۆتىڭ سايلانۋى جانە ونىڭ مالىمدەمەلەرى جايىندا. بۇل اڭگىمەگە ەل باسشىلارىنان باستاپ، ساياساتكەرلەرىنىڭ ءبارى دە قاتىسىپ  وتىر. ءتىپتى ميللياردەر پروحوروۆ ساياساتپەن اينالىسادى دەگەندە-اق بۇل ءاڭ­گى­مە ءورشىپ جۇرە بەرگەن. ونىڭ باس­تى سەبەبى – ساياساتپەن اق­شا بىرىكسە، ونىڭ قو­لى­نان كوپ نارسە كەلەدى. ادەتتە مىقتى ساياساتشىنىڭ قار­جى­سى بول­­ماي جاتادى، ال قار­جى­سى بار­دىڭ ءبارى بىردەي مىقتى سايا­ساتشى ەمەس. سودان كەيىن بۇل ەلدە ولي­گارح­تارعا دەگەن كوزقاراس وزگەشە­لەۋ. م.حودوركوۆسكي مەن پ.لەبەدەۆ تۇرمەدە وتىر. سوندا پروحو­روۆ­تىڭ ساياساتقا كەلۋى توسىن جاي. ول پارتيانى باسقارامىن دەدى – «پراۆوە دەلو» پارتياسى سەزى­نىڭ 109 دەلەگاتىنىڭ 107-ءسى وعان داۋىس بەردى. جەكە باسقارامىن دەدى دە، پارتيانىڭ بۇرىنعى باس­شىلارىنىڭ جۇگەنىن سىپىرىپ الىپ، قالاعان جاعىنا كەتە بەرىڭ­دەر، دەپ ايداپ جىبەردى. دەپۋتاتتار ءتىزىمىن ءوزى جاساماق، بارلىق شەشىمدى دە ءوزى شىعارماق. ءوزى دەگەندە، ءسىرا، ونىڭ قارا­جاتى شىعار. جۇرتتىڭ ايتۋىن­شا، العاشقى جارنا رەتىندە 100 ميلليون دوللار سالعان كورىنەدى. باسقالار ۇيتە الماس، سودان دا ءۇن­دەي ال­ماي­دى. دەگەندە، جۇرت بۇل پارتيانىڭ بايلاردىڭ، بيز­نەس­مەندەردىڭ پار­تيا­سى بولادى، ونىڭ قارجىسى كوپ بولادى دەگەندى ايتادى. بۇل پار­تياعا جۇرت­تىڭ بىردەن نازار اۋ­دارۋىندا دا وسىنداي سىر بار. ال ميحايل پروحوروۆتىڭ ءوزى پارتياسىن وتباسى باسشىلارى­نىڭ، بالا تاربيەلەپ، ومىردەن ءوز ور­نىن تاپقانداردىڭ پارتياسى دەپ وتىر. ەندى بۇل ءبىر جاعى ساي­لاۋ­شىلاردىڭ نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن جاسالعان پيار-قادام دا شى­عار. سونداي-اق ول ءوز پارتيا­سىن بي­لىكتەگى «ەدينايا روسسيا» پار­تيا­سى سياقتى بيلىك پارتياسى سا­ناي­دى. العاشىندا ەكىنشى ورىن­­دا بولعانى­مەن، كۇندەردىڭ كۇ­نىندە ءبىرىنشى ورىن­عا شىعىپ، بيلىك ءتىز­گىندەرىن  ءوز قول­دا­رى­نا الماق. مۇنداي ءمالىم­دەمە ءبىراز ادامعا ار­تىقتاۋ، ءتىپتى ادەپ­تەن وزعانداي كورىنۋى مۇمكىن. ال پروحوروۆ مۇ­نىمەن دە شەك­­­تەلمەي، ۇسىنىپ جاتسا، پرەمەر-مينيستر دە بولا­تى­نىن، ونى جاق­سى بىلەتىنىن ايت­تى. سوندا ول ءپۋتيندى قايدا قوي­ماق؟ ءتىپتى ول پرەزيدەنتتىككە سايلانىپ كەتكەندە، ونىڭ، «ەدينايا روسسيا» پارتيا­سى­نىڭ ادا­مدارى دا بولماي ما؟ پرەزيدەنت سايلاۋى دەگەننەن شىعادى، پروحوروۆ ءوز پارتياسى پارلامەنت سايلاۋىندا جاقسى ءنا­تي­جەگە جەتسە، پرەزيدەنتتىككە دە تۇسپەك ويىن ءبىلدىردى. مۇنداي كەۋدەمسوقتاۋ ءمالىم­دە­مە­لەر جاساۋعا ونىڭ بيزنەستەگى جولدارى يتەرمەلەيتىندەي. وتىز­عا جەتپەي (1965 جىلى تۋعان) مفك بانكى باسقارماسىنىڭ ءتور­اعا­سى بول­سا، 1998 جىلى ون­ەكسيم­بانكتىڭ، 2000 جىلى روسبانكتىڭ توراعاسى بولدى. 2001 جىلى «نوريلسك نيكەلىن» باسقاردى. 2010 جى­لى «ون­ەكسيم» توبى مەن «پوليۋس زولوتو» كومپانياسىنا يەلىك ەتتى. قازىر رەسەيدەگى ەڭ باي ءۇش مىقتىنىڭ ءبىرى – 18 ميلليارد دوللار قارجىسى بار. پروحوروۆ – سول اقشاسىن شا­شىپ تا جۇرەتىن، سوزگە دە ءىلىنىپ ءجۇ­رە­تىن ادام. 2007 جىلى فران­تسيا­نىڭ كۋرشەۆەل كۋرورتىندا جىنويناق ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن ونىڭ ءتورت كۇنگە قامالعانى دا بار. ءاري­نە، اقشا بارىنەن قۇتقارادى. ءوز ءارىپ­تەستەرى وليگارحتارمەن اي­تى­سىپ، سوتتاسىپ تا جۇرەدى. كوبىنە جەڭەدى. ال، ساياساتتاعى كۇرەسى ونى قانداي بيىككە كوتەرەتىنى بەلگىسىز. بىراق بەدەلىنىڭ مىقتى ەكەنى داۋسىز. رف پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆ ونىمەن جولىققانشا اسىقتى. كەيبىر يدەيالارىنىڭ كوڭىلدەن شىعاتىنىن دا ايتىپ سالدى. وسىدان دا كوپ جايدى اڭ­عارعانداي بولاسىڭ-اۋ. ىنتىماق جوق جەردەن بەرەكە كەتەدى وسىدان ءبىراز بۇرىنعى يران جوق قازىر. بايلىعى كەمىمەگەن، ۇستانعان باعىتى دا وزگەرمەگەن. باتىستى، الدىمەن اقش-تى عايباتتايدى. ولار سوعىسا قالسا، قارسى سوققىعا ۇشىرايتىنىن دا ايتادى. بىراق يراننىڭ داۋىسى بۇرىنعىداي ەستىلمەيدى. ونىڭ باستى سەبەبى – ەل باسشىلىعىنداعى الاۋىزدىق. الاۋىزدىق دەگەندە، ەلدىڭ ات­قا­رۋ­شى بيلىگىن ءجۇر­گىزە­تىن پرەزيدەنت ماح­مۇد احمادينەجاد پەن ەلدىڭ رۋحاني باس­شىسى اياتوللا الي حامەنەي ارا­سىن­داعى كەلىسپەۋشىلىك بۇ­رىن­عى­داي جابىق ەمەس، قازىر اشىق جۇرە­دى. ەلدىڭ كونس­تيتۋ­تسيا­سىندا ءدىني باسشىلىقتىڭ ۇستەمدىگى ايتىلسا دا، سوڭعى كەزدە احمادينەجاد ونى ەسكەرمەيتىنىن ءبىراز كورسەتىپ قال­دى. ال رۋحاني باسشى وعان جول بەرمەيتىنىن اڭعارتتى. ءساۋىر ايىنىڭ ورتاسىندا رۋحاني باسشىلىقپەن كەلىسپەي، احمادينەجاد ەلدىڭ بارلاۋشىلىقپەن اينالى­ساتىن مينيسترلىگىنىڭ باس­شىسى حەيدار موسلەحيدى قىزمەتى­نەن بوسات­قان­دا، حامەنەي وعان ۆەتو قويدى. سودان كەيىن پرەزيدەنت ۇكى­مەتتىڭ شەشىمى مەن ءدىني باسشى­لاردىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسا بەرمەيتىندى شىعاردى. بۇل جەردە اڭگىمە ەلدەگى بيلىك جۇيەسىنىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىندا ەمەس، احمادي­نە­جادتىڭ كونستيتۋتسيالىق تالاپتى ەلەمەۋىندە بولىپ وتىر. وسى جەردە اياتوللا حامەنەيدىڭ بىرلىككە، ىنتىماققا شاقىرعان باس­تا­ماسىن اتاپ وتكەن ءجون بولار. ول بى­لاي دەدى: «ەلدە بيلىك باسىن­داعى­لار­دىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعى – ءدىني پارىز، ال سانالى تۇردە، ءاسى­رەسە، بيلىك باسىنداعىلاردىڭ ءبولى­نۋ­گە ۇمتى­لىسى يسلام ىلىمىنە قاي­شى». ونىڭ بۇل شاقىرۋ-تالابىن دا احمادينەجاد ەلەي قويمادى. تاعى دا ءبىر ايتاتىن جاي: كۇنى كەشە پرەزيدەنت احمادينەجاد پەن رەفورماشىل وپپوزيتسيانىڭ كۇرە­سىندە ءدىني باسشىلىق پرەزيدەنتتى قولداعان بولاتىن. سونىڭ وزىندە احمادينەجادتىڭ بيلىگى ايتارلىق­تاي قارسىلىققا ۇشىراپ، تۇعىرى مىقتى ەمەستىگى اڭعارىلعان ەدى. ال ەندى رۋحاني بيلىك وعان وپپونەنتكە اينالار بولسا، قازىرگى پرە­زي­دەنتتىڭ جاعدايى تىم كۇردەلى. پرەزيدەنتتىڭ ىقپالى پارلامەنتتە دە السىرەپ وتىر. ءتىپتى مامىر ايىن­دا پرەزيدەنتكە يمپيچمەنت جاريالاۋ جا­يىن­دا ءسوز بولدى. دەپۋتات­تاردىڭ پىكىرىنشە، اح­مادينەجاد ەل كونس­تيتۋتسياسىنىڭ تالاپتارىن 50 رەت بۇزعان كورىنەدى. وسى اپتادا دا دەپۋتاتتار وعان جاڭا تالاپ­تارىن ءبىلدىردى. ال قا­زىر جۇرتقا بەلگىلى بو­لىپ وتىرعانىن­داي، وسى جاقىندا يسلام رەۆوليۋتسيا­سى­نىڭ قورعاۋشى كورپۋسىنىڭ كومانديرى مۇحامماد الي جافاري بيلىكتى باسىپ الۋعا ارەكەت جاساعانى ءۇشىن دەگەن ايىپ­پەن پرەزيدەنتتى تۇتقىن­داۋعا اياتوللا حامەنەيدەن رۇقسات سۇراپ­تى. رۇق­سات بەرىلمەگەنىمەن، بۇل اڭگىمە­نىڭ ءوزى ەلدەگى جاعدايدىڭ با­رىن­شا ۋشىعىپ تۇرعانىن اڭعارتادى. بۇرىن يران باسشىلىعىن سىرت كۇشكە قارسىلىق يدەياسى، يس­لام رە­ۆوليۋتسياسىن قورعاۋ يدەياسى بىرىكتىرەتىن. ەندى وعان اقاۋ ءتۇس­كەن­دەي. يران باسشى­لى­عى­نىڭ حالىق­ارا­لىق وقشاۋلىعى ىشكى بىرلىك ارقاسىندا كوپ اڭ­عارىلمايتىنداي ەدى. حالىق­ارا­لىق قاۋىمداستىق، جەتەكشى ەلدەر تاراپىنان ايتىلار سىنعا ىشكى وپپونەنتتىڭ سىنى قوسىلار بولسا، ەلدىڭ وقشاۋلانۋى كۇشەيە تۇسەدى. قازىر يران ەلىنىڭ ەكونومي­كاسىن­دا دا ايتارلىقتاي توقىراۋ بار. وعان الەمدىك داعدارىستىڭ، سون­داي-اق بۇۇ، اقش، ەۋرووداق تاراپىنان ەن­گىزىلگەن ەكونوميكا­لىق سانكتسيانىڭ دا اسەرى انىق. رەسمي تۇرعىدا ينفلياتسيا 12 پايىز دەلىنسە، شىن مانىندە 20 پا­يىز دەگەن پىكىر ايتىلادى. حا­لىق تۇتىناتىن تاۋارلار، اسىرەسە، ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لارى قىمبات­تاعان. بىلتىرعى جىل­دىڭ اياعىن­دا، ايتا­لىق، ناننىڭ باعاسى ءۇش ەسە وسكەن. وسىنىڭ بارلىعى حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىنە اسەر ەتەدى. ماماديار جاقىپ.
سوڭعى جاڭالىقتار

پاگانيني

ونەر • كەشە

وتىز جىلدىققا وي قورىتقان

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار