بالتاشىعا ينتەگرال نە كەرەك؟

جاپپاي ورتا ءبىلىم بەرۋ بىزدە مىندەت بولىپ ەسەپتەلەدى. نەگىزى بۇل مىندەت وقۋشى مەن مۇعالىمگە ورتاق. بىراق جاۋاپكەرشىلىك بىرتىندەپ مۇعالىمگە قاراي ىعىسىپ, «وقىعىسى كەلسە دە وقىتاسىڭ, وقىعىسى كەلمەسە دە وقىتاسىڭ», تالابى كۇشەيەدى. مۇعالىم ءبىلىم بەرۋگە ارنالعان ءبىراز ۋاقىتىن, كۇشىن بالانىڭ نەلىكتەن ساباققا كەلمەيتىنىن انىقتاۋعا, اتا-انا­لار­دى ىزدەۋگە ت.س.س. جۇمىستارعا سارپ ەتەدى. اتا-انالار دا ءارتۇر­لى. ءبىرى تۇسىنىستىكپەن ارەكەت ەتسە, ەكىنشىسى «بولسا بولسىن, بولماسا بورداي توزسىن» قاعيداسىن ۇستا­نا­دى. وقىعىسى كەلمەيتىن بالا­نى مۇعالىم «سۇيرەلەپ» ءجۇرىپ وقىتىپ (وقىتقان بولىپ), ءاي­تەۋىر ءبىر «ۇشتىك» باعاسىن قويۋعا ءماجبۇر بولادى. مەكتەپتىڭ وقى­تۋ كورسەتكىشىن تومەندەتپەۋ ءۇشىن «ەكىلىك» قويا المايدى.  ءسويتىپ, مۇعالىم زەرەك بالالار­دىڭ تالان­تىن اشا تۇسۋگە ارنالعان كۇش-قۋاتىن وسىنداي «كەرتارتپا» جاعدايلارمەن كۇرەسۋگە جۇمساي­دى. بۇل – ءبىر. ەكىنشى ماسەلە – وقۋ بارى­سىن­دا بەرىلەتىن ارتىق اقپارات (ينفورماتسيا). وقۋ ءۇردىسىنىڭ ماق­ساتى اقپاراتتى ءۇيىپ-توگىپ بەرۋ ەمەس, مەيلىنشە كەرەك اقپا­راتتى وقۋشى ءوزى ىزدەنىپ تابا الاتىن­داي جۇيەگە, ادىسكە, لوگيكاعا ءۇي­رەتۋ. جانە دە وقۋشىلاردىڭ  ءبارى عىلىم قۋىپ, جوعارى وقۋ جولىنا ءتۇسىپ كەتپەيدى, ءبىرازى جۇمىسشى كاسىبىن (بالتاشى, اس­پاز­شى, جۇرگىزۋشى, تاس قالاۋشى, ت.ب.) قالايدى.  سوڭعىلارىنا  جو­عارعى سىنىپتاردا ينتەگرال, فيزيكا مەن حيميانىڭ كۇردەلى زاڭدىلىقتارى سياقتى ءىلىمدى وقىتۋ بوس اۋرەشىلىك. ارتىق اقپاراتتى تىقپىشتاپ, ونى جاتتاتا بەرۋ وقۋشىلاردى دا جالىقتىرادى. وسىدان كەلىپ, «عىلىم – تۇسىنىكسىز, ءبىلىم – جاتتاپ الۋ ەكەن» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسادى. ورتا ءبىلىم بەرۋ 10 جىلدىق­تان 11 جىلدىققا اۋىسقاندا وسى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ دە «سا­قالى» ءبىر جىلعا ۇزاردى.  ەندى ورتا ءبىلىم بەرۋ 12 جىلدىققا ۇزارتىلماق. وسىعان وراي, اي­تايىن دەگەنىمىز مىناۋ. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, جال­پى ءبىلىم بەرۋ ەكى ساتىعا ءبو­لىنۋى كەرەك: سەگىز جىلدىق بازا­لىق ءبىلىم بەرۋ بولسا, ەكىنشى ساتى­دا ورتا ءبىلىم بەرۋ (قازىرگى ءجۇ­يە بو­يىنشا 11 جىلدىق) بۇعان وقۋدى جالعاستىرۋعا قابىلەتى بارلار قالدىرىلعانى ءجون. جانباي وزدەنباەۆ.