ۇلتتىق بانك حابارلايدى, تۇسىنىكتەمە بەرەدى, تۇسىندىرەدى
“بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى”, “باعالى قاعازدار رىنوگى تۋرالى” زاڭدارعا جانە بىرقاتار باسقا دا نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرگە ەلدەگى يسلامدىق قارجىلاندىرۋعا قاتىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەننەن كەيىن ءىس جۇزىندە يسلامدىق بانكينگتىڭ دامۋى ءۇشىن قۇقىقتىق جاعدايلار جاسالدى. قازاقستان بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى زايىرلى قوعام ءۇشىن قۇپتارلىق يسلامدىق بانكينگتىڭ مودەلىن تۇڭعىش رەت قۇرىپ قانا قويماي, كلاسسيكالىق جانە يسلامدىق جۇيەلەر ۇيلەسىمدىگىنىڭ قولايلى فورماتىن جاساپ وتىر. قازاقستانداعى يسلامدىق قارجىنىڭ ءالى ۇزاققا سوزىلماعان تاريحى كورسەتىپ وتىرعانداي, جۇيەلەردىڭ ءوزارا بەيىمدىلىگى جامان ەمەس, انتاگونيزم جوق, الايدا كەيىن ونىڭ دامۋ بارىسىندا بىرقاتار ەرەكشە ماسەلەلەر مەن پروبلەمالاردى دا شەشۋگە تۋرا كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا كلاسسيكالىق قارجى ينستيتۋتتارىمەن قاتار رەسپۋبليكادا العاشقى مىناداي يسلامدىق ينستيتۋتتار تىركەلىپ, جۇمىس ىستەۋدە: Al نilal بانكى, اوقو قاتىسۋشىسى – “Fattah Finance” يسلامدىق ينۆەستيتسيالىق قورىن باسقاراتىن بروكەرلىك كومپانيا; وتاندىق جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بەلسەندى ىنتىماقتاسۋ ارقىلى قازاقستانداعى يسلامدىق قارجى نارىعىنىڭ جۇيەلىك جانە جان-جاقتى دامۋىنا ىقپال ەتە الاتىن يسلامدىق قارجىنى دامىتۋ قاۋىمداستىعى. تاكافۋل-ساقتاندىرۋدىڭ ەكى ءتۇرىن: شەت ەلگە باراتىن تۇلعالاردى ەرىكتى ساقتاندىرۋدى; جازاتايىم جاعدايلاردان تاكافۋل-ساقتاندىرۋدى جۇزەگە اسىراتىن “تاكافۋل” ءوزارا ساقتاندىرۋ قوعامى” وك العاشقى يسلامدىق ساقتاندىرۋ كومپانياسى تىركەلدى. اوقو دەرەكتەرى بويىنشا وتكەن جىلى كومپانيا 70-تەن اسا ساقتاندىرۋ ءپوليسىن جازعان.
يسلامدىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ قازاقستاندا بەلسەندى قالىپتاسۋى الەمدىك داعدارىستىڭ وتكىر كەزەڭىنە سايكەس كەلگەنىن اتاپ وتكەن ماڭىزدى. بەلسەندىلىك كوبىنە وبەكتيۆتى سەبەپپەن: الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ يسلامدىق بانكينگتى شارپىماۋىمەن ءتۇسىندىرىلدى. ەكىنشى سەبەپ – قازاقستاننىڭ بالامالى قارجى جۇيەسىن قابىلداۋىنا زاڭنامالىق تۇرعىدان دايىن بولۋى. وسى دايىندىق قارجى جۇيەسىنىڭ بۇل باعىتتاعى ون جىلدان استام باياۋ قوزعالىسىنىڭ قورىتىندىسى بولدى. وتىمدىلىك داعدارىسى جانە بالامالى قور جيناۋ كوزدەرىن بەلسەندى ىزدەۋ كاتاليزاتور بولدى. پراكتيكا كورسەتىپ وتىرعانداي, كاپيتالدىڭ الەمدىك نارىقتارىنىڭ قازىرگى كەزدە بايقالىپ وتىرعان جاندانۋى قازاقستاننىڭ يسلامدىق بانكينگ جاعىنا قاراي جىلجۋىنا كەدەرگى بولمادى. بۇل سالاداعى كوپ ۆەكتورلىق ساياساتىنىڭ نىعايا تۇسكەنىن اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل جايىندا ءبىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بانكىنىڭ (قرۇب) الماتى قالاسىنداعى وڭىرلىك قارجى ورتالىعىن دامىتۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى دارحان نۇرپەيىسوۆپەن جان-جاقتى اڭگىمەلەسەمىز.
ناقتى پايداعا قاراي
– دارحان قادىرباي ۇلى, كلاسسيكالىق قارجى سەكتورىنداعى احۋالدىڭ قالاي قالىپتاساتىندىعىنا قاراماستان قازاقستانداعى يسلامدىق بانكينگ دامي بەرەدى دەگەن قورىتىندى قانشالىقتى شىندىققا جاناسىمدى؟
– زاڭدارعا تۇزەتۋلەردىڭ ەنگىزىلۋى وسى قارجى سالاسىن ءىس جۇزىندە دامىتۋ نيەتىنىڭ بارىنشا بايىپتى ەكەندىگىن كورسەتەدى. ودان كەيىن دە جاسالعان قادامدار وسى قورىتىندىنى راستايدى. رەتتەۋشىلەر يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزگى حالىقارالىق ستاندارتتارىن ەسكەردى. ناتيجەسىندە اوقوقرا بايلانىس جانە اقپارات; يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار; قارجى; ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا مينيسترلىكتەرىمەن, ءسىم, ققا, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىمەن, سونداي-اق قر ۇب-مەن بىرلەسىپ “قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋ جونىندەگى 2010-2012 جىلدارعا ارنالعان بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدار جوسپارىن بەكىتۋ تۋرالى” قاۋلى جانە بۇيرىق قابىلدادى. قۇجاتتار توپتاماسى “جول كارتاسى” دەگەن ات الدى. ول مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ينۆەستيتسيالار تارتۋ, يسلامدىق قارجى قۇرالدارىن دامىتۋ جانە ەندىرۋ جونىندەگى ۇيلەسكەن ءىس-شارالاردان تۇرادى, يسلامدىق قارجى ينستيتۋتتارىن تارتۋ جانە اشۋ جونىندەگى جاعدايلاردى قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى.
كورپوراتيۆتىك ەميتەنتتەر ءۇشىن بەنچمارك (ينۆەستيتسيالاردىڭ ناتيجەلىلىگىن سالىستىرۋ ءۇشىن ۇلگى بولىپ تابىلاتىن كورسەتكىش نەمەسە قارجىلىق اكتيۆ, كىرىستىلىك) قۇرۋ ماقساتىندا تاۋەلسىز يسلامدىق باعالى قاعازدار شىعارۋ جوسپارلانىپ وتىر.
يسلامدىق قارجى جونىندە قازاقستاندا دا, شەت ەلدەردە دە ءتۇرلى حالىقارالىق فورۋمدار مەن كونفەرەنتسيالار تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ تۇرادى. يسلامدىق قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى كوتەرۋ ماقساتىندا اوقو اكادەمياسىندا يسلامدىق قارجىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن قاعيداتتارىن اشىپ كورسەتەتىن بىرقاتار سەمينارلار, سونداي-اق لوندون باعالى قاعازدار مەن ينۆەستيتسيالاردىڭ اككرەديتتەلگەن ينستيتۋتىنىڭ (CISI) يسلامدىق قارجىلاندىرۋ بىلىكتىلىگى (IFQ) بويىنشا وقىتۋ وتكىزىلدى.
العا قادام باسقان ارىپتەستىك
– زاڭنامالىق بازانى دامىتۋ تۋرالى, وقىتۋ ۇدەرىستەرى تۋرالى ايتارلىقتاي كوپ ايتىلادى, بۇل كەز كەلگەن جاڭا سالا قىزمەتىنىڭ دامۋى ءۇشىن قاجەتتى شارت ەكەندىگى تۇسىنىكتى. ءبىزدىڭ, سونىڭ ىشىندە وقىرماندارىمىزدىڭ قازاقستاننىڭ ءسوزدەن ىسكە كوشكەندىگى جايىندا, نارىقتاعى ايتارلىقتاي ىلگەرى جىلجۋ تۋرالى قوياتىن سۇراقتارى دا از ەمەس.
– يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋعا باعىتتالعان ناقتى قادامداردىڭ زاڭدارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەنگە دەيىن جاسالعاندىعىن ايتار ەدىم. قوعامدا قىزۋ تالقىلانباعانمەن, ولار ناقتى جوبالار بولاتىن. وتاندىق ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ يسلامدىق بانكتەرمەن جانە يسلام دامۋ بانكىمەن ارىپتەستىگى وعان مىسال بولا الادى. قاراجات جەكە ساۋدا وپەراتسيالارى ءۇشىن دە, بيزنەستىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن كوممەرتسيالىق كرەديتتەۋ ماقساتىندا دا تارتىلدى. مۋراباحا (ساتىپ الۋ-ساتۋ شارتى) ءونىمى ارقىلى قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ قىزمەتىن قارجىلاندىرۋ كەزىندە ءداستۇرلى بانكتەر اگەنتتەر رەتىندە بولدى. مۋراباحا قاعيداتتارىنا سايكەس بانك كليەنتتىڭ اتىنان يسلامدىق قارجىلاندىرۋعا ءسايكەس كەلەتىن بەلگىلى ءبىر تاۋاردى ساتىپ الادى, سودان سوڭ ونى كليەنتكە ۇستەمەاقى قوسىپ ساتادى, سوماسىن تاراپتار الدىن الا كەلىسىپ الادى جانە ول بەلگىلى ءبىر مەرزىم ىشىندە تولەنۋى ءتيىس.
استانادا “ابۋ-دابي پلازا” وتەلىن اشۋ تۋرالى جانە العاشقى يسلام بانكىن اشۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق ەكى كەلىسىمگە قول قويىلعانىن دا اتاپ وتكەن ءجون. الايدا, ءبىرىنشى جوبا ازىرگە توقتاتىلعان. ال ەكىنشىسى ىسكە اسىرىلدى: Al Hilal 2010 جىلعى ناۋرىزدان باستاپ جۇمىس ىستەيدى. نەبارى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ول 23 ملن. دوللارعا جۋىق سوماعا تەلەكوممۋنيكاتسيالار, ساۋدا, قۇرىلىس جانە باسقا سالالاردا كەيبىر جوبانى قارجىلاندىردى. قازىرگى ۋاقىتتا “سامۇرىق-قازىنا” ۇاق Al Hilal-مەن بىرلەسىپ ءۇيد باعدارلاماسى شەڭبەرىندە بىرنەشە جوبانى قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرۋدا. 2011 جىلعى شىلدەدە بانك مەنشىكتى كاپيتالىن 70 ملن. دوللارعا دەيىن ەكى ەسەلەيدى دەپ كۇتىلەدى.
بۇدان باسقا “قازاگروقارجى” كومپانياسى يسلامدىق قارجىلاندىرۋ قاعيداتتارى بويىنشا قاراجات العان كومپانيا رەتىندە مىسال بولا الادى, ول يسلام دامۋ بانكىنەن (يدب) اگروونەركاسىپ كەشەنى ءۇشىن ليزينگكە جابدىق پەن تەحنيكا ساتىپ الۋعا 30 ملن. دوللار مولشەرىندە زاەم الدى. يدب “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” كولىك جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە دە 400 ملن. دوللار ءبولىپ وتىر. جالپى العاندا 2011 جىلعا قاراي (ترانسۇلتتىق جوبانى ەسەپتەمەگەندە) يسلامدىق بانكتەردىڭ قازاقستانعا 500 ملن. دوللاردان اسا قاراجاتى تارتىلدى.
يسلامدىق قارجى بويىنشا نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازانى دامىتۋ قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن ارتاراپتاندىرۋعا جانە ەلىمىزدە تۇراقتى قارجى جۇيەسىنىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. العاشقى Al Hilal يسلام بانكىنەن باسقا رەسپۋبليكادا قىزمەتتەرى يسلامدىق قارجىلاندىرۋ قاعيداتتارىنا سايكەس كەلەتىن باسقا دا ۇيىمدار جۇمىس ىستەۋدە. اسا ايرىقشا قۇرىلىمدار دا بار. مىسالى, مالايزيانىڭ AmanahRaya مەملەكەتتىك كومپانياسىمەن بىرلەسىپ رەسپۋبليكادا ينۆەستيتسيالىق قور تۇرىندە قاجىلىق قور يسلامدىق قارجى ءونىمى قۇرىلدى. وندا قاجىلىق جاساۋعا ارنالعان قاراجات جيناقتالعان. مۇنداي قوردىڭ قۇرىلۋى حالىقتىڭ بوس قاراجاتىن جۇمىلدىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, ونىڭ يسلامدىق قارجىلاندىرۋ قاعيداتتارىنا سايكەس جيناقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇعان دەيىن اوقو ققا-مەن بىرلەسىپ يسلامدىق ساقتاندىرۋدى ەندىرۋ جونىندەگى زاڭ جوباسىن ازىرلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل قۇجات تالقىلانۋ ۇستىندە, جىلدىڭ اياعىنا دەيىن ۇكىمەتكە ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل تىزبە ءارى قاراي دا جالعاسا بەرەدى: ەلىمىزدە يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋ قابىلدانعان جول كارتاسىنا سايكەس جالعاسۋدا.
زاڭداعى سۋكۋك
– نەگىزگى بەلەستەرىن اتاپ وتەيىكشى…
– جول كارتاسى اياسىندا الەمدەگى بىرقاتار جەتەكشى يسلام ۇيىمدارىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتىلاتىن بولادى. اتاپ ايتقاندا, حالىقارالىق يسلامدىق قارجى نارىعى (International Islamic Financial Market), يسلامدىق قارجى ينستيتۋتتارىنداعى بۋحگالتەرلىك ەسەپ پەن اۋديت جونىندەگى ۇيىم (Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions), حالىقارالىق يسلامدىق رەيتينگ اگەنتتىگى (International Islamic Rating Agency), يسلامدىق قارجى قىزمەتتەرىن كورسەتۋ جونىندەگى كەڭەس (Islamic Financial Services Board) سياقتى جانە باسقالارى. وسى ينستيتۋتتارعا قولداۋ كورسەتۋ اياسىندا بىلۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن قاناعاتتاندىرۋدان جانە ۇيىمداستىرۋ مىندەتتەرىن شەشۋگە كومەكتەسۋدەن باسقا يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ تۇتاس باعىتتارى داميتىن بولادى. وسىنداي ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – قازاقستاندا يسلامدىق ميكروكرەديتتىك ۇيىمداردى اشۋ جانە جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن جاعدايلار جاساۋ. ليزينگ جانە يپوتەكا سەكتورىن دا دامىتاتىن بولامىز.
جول كارتاسىن ىسكە اسىرۋ ەلدە يسلامدىق قارجى قىزمەتتەرى يندۋسترياسىنىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋعا, ەميتەنتتەردىڭ, ينۆەستورلاردىڭ جانە نارىقتىڭ كاسىبي قاتىسۋشىلارىنىڭ سىني جاعدايلارداعى توبىن قۇرۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى. بۇل قۇجات الماتىنىڭ 2020 جىلعا قاراي ايماقتاعى الدىڭعى قاتارلى قارجى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قالىپتاسۋىنا دا ىقپال ەتەتىن بولادى جانە جالپى العاندا قازاقستاننىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى يسلامدىق قارجىلاندىرۋ ورتالىعى رەتىندە مارتەبەسىنىڭ نىعايۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى.
يسلامدىق قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنىڭ دامۋىنا قاراي وسى سالاداعى زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرە بەرەتىنىمىز ءسوزسىز. اتاپ ايتقاندا, سالىق جانە بانك زاڭناماسىنا ءتيىستى ءوزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدىڭ زاڭناماسى يسلامدىق بانكينگ قىزمەتتەرىن مامانداندىرىلعان يسلامدىق بانكتەرگە عانا كورسەتۋگە ءمۇمكىندىك بەرەدى. يسلامدىق بانك, “سامۇرىق-قازىنا” ۇاق ۇلتتىق حولدينگى, “قازاگرو” ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگى جانە ولاردىڭ 100%-دىق ەنشىلەس ۇيىمدارى قۇرعان يسلامدىق ارنايى قارجى كومپانيالارى يسلامدىق باعالى قاعازداردىڭ (سۋكۋك) ەميتەنتتەرى بولا الادى. جاقىندا پارلامەنت ءماجىلىسى يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭناماعا تۇزەتۋلەردى ماقۇلدادى, ول تۇزەتۋلەر وريگيناتورلاردىڭ (ەميتەنتتەردىڭ) ءتىزىمىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, قازاقستاننىڭ تمد جانە ورتالىق ازيا اۋماعىندا تاۋەلسىز سۋكۋكتىڭ ءبىرىنشى شىعارىلىمى ءۇشىن قاجەتتى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازانى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. يسلامدىق قارجى سالاسىن رەتتەيتىن زاڭنامانى دامىتا وتىرىپ, ءبىز ءالى دە بىرقاتار ماسەلەلەردى شەشۋىمىز قاجەت. اتاپ ايتقاندا, يسلامدىق بانكتەر دەپوزيتورلارىنىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ, سونداي-اق يسلامدىق جانە ءداستۇرلى بانكتەر ءۇشىن تەڭ جاعدايدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك مىندەتتى كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىنە تالاپ ەتكەنگە دەيىنگى پايىزسىز دەپوزيتتەردى قوسۋ قاجەت. تۇزەتۋلەردىڭ بۇل قوماقتى توپتاماسى يسلامدىق ساقتاندىرۋدى ەندىرۋ ءۇشىن زاڭنامالىق جاعداي جاساۋ ماقساتىندا قابىلدانۋى ءتيىس. يسلامدىق بانكتەردى, تاكافۋل-كومپانيالاردى, يسلامدىق ينۆەستيتسيالىق قورلاردى, كونسالتينگتىك كومپانيالاردى اشۋ ماقساتىندا ينۆەستورلار تارتۋ جونىندە دە تۇراقتى تۇردە جۇيەلى جۇمىس ءجۇرگىزۋىمىز قاجەت.
تاۋەكەلدەر مەن كىرىستەردى بولۋدەگى ادىلدىك
– اوقو ماماندارى يسلامدىق بانكينگتى الدىن الا ءارى جان-جاقتى, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندا قالىپتاسقان قارجى جۇيەسىنە ونىڭ بەيىمدەلۋ مۇمكىندىگى جانە ونىڭ الەۋەتى تۇرعىسىنان زەردەلەدى. يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ قانداي ارتىقشىلىقتارىن ەرەكشە اتاپ ءوتىپ, قانداي كەمشىلىكتەرىنە توقتالار ەدىڭىز؟
– كوپتەگەن ساراپشىلار اتاپ جۇرگەن ماڭىزدى ارتىقشىلىق – يسلامدىق قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنىڭ الەمدىك قارجى داعدارىسىنا قارسى ەداۋىر تۇراقتىلىعى. داعدارىستان كەيىن دە يسلامدىق قارجىلاندىرۋ ينستيتۋتتارى ارتىق وتىمدىلىك كورسەتىپ وتىر. يسلامدىق قارجى جۇيەسى تۇراقتىلىعىنىڭ ءمانى - مامىلەگە قاتىسۋشىلار اراسىندا تاۋەكەلدەر مەن كىرىستەردىڭ ءادىل بولىنۋىندە. دەمەك, مامىلەنىڭ ەكى تارابى دا جوبالاردىڭ كىرىستىلىگى مەن ينۆەستيتسيالاردىڭ قايتارىمدىلىعى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك اتقارادى. يسلامدىق قارجىلاندىرۋ قاعيداتتارى ءمامىلەگە قاتىسۋشىلار اراسىنداعى ءوزارا سەنىمگە, ادىلدىككە, شىندىققا, ايقىندىلىققا ءجانە ترانسپارەنتتىلىككە نەگىزدەلگەن, بۇل ءداستۇرلى قارجىلاندىرۋمەن سالىستىرعانداعى نەگىزگى ارتىقشىلىق بولىپ تابىلادى.
بۇدان باسقا يسلامدىق قارجىلاندىرۋدا اقشا تاۋار ەمەس, قۇن شاماسى رەتىندە قاراستىرىلادى, سوندىقتان دا ۆاليۋتامەن الىپساتارلىق جۇرگىزۋگە تىيىم سالىنعان. بىرىنشىدەن, پايىزدىق ستاۆكاعا تىيىم يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنا جاتادى, سوندىقتان دا مۇندا ءداستۇرلى بانكتىك دەپوزيتتەر مەن كرەديتتەر جوق. ەكىنشىدەن – تاۋەكەلدەردىڭ ءبولىنۋى. بانك كليەنتتىڭ جوباسىن قارجىلاندىرا وتىرىپ, وعان تەڭ ينۆەستور بولادى, سوعان بايلانىستى, جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي, جوبانىڭ تاۋەكەلدەرىن دە, پايداسىن دا بولىسەدى. ۇشىنشىدەن, الىپساتارلىق ارەكەتكە تىيىم. بۇل تاعى ءبىر - بەلگىسىزدىكتى بولدىرماۋ قاعيداتى. ءاربىر مامىلەنى جاساماس بۇرىن ونىڭ بارلىق تالاپتارى: قاتىسۋشىلارى, ءمانى, مەرزىمدەرى جانە ت.ب. ناقتى ايقىندالۋى ءتيىس. تاعى ءبىر تىيىم – بەلگىلى ءبىر تاۋارلارمەن: تەمەكىمەن, الكوگولمەن, قارۋ-جاراقپەن, شوشقا ەتىمەن, قۇمار ويىنداردى دامىتۋمەن جانە ت.ب. بايلانىستى ساۋدا وپەراتسيالارىن قارجىلاندىرۋعا ءۇزىلدى-كەسىلدى تىيىم سالىنعان.
يسلامدىق بانكينگتىڭ ءبىزدىڭ ومىرىمىزگە بەيىمدەلۋىنىڭ قيىندىقتارى تۋرالى ايتار بولساق, مەن ەڭ الدىمەن ينستيتۋتسيونالدىق-قۇقىقتىق بازانىڭ جەتكىلىكسىز دامۋىن ايتار ەدىم. ەكىنشىدەن, جاڭادان ەنگىزىلگەن يسلامدىق قۇرالداردى رەتتەۋ, باقىلاۋ جانە سالىق سالۋ تەتىكتەرىندە قيىندىقتار بار. ءۇشىنشى پروبلەما – مەملەكەتتىك جانە شاريعات باقىلاۋىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بىلىكتى مامانداردىڭ جوقتىعى. وسىنىڭ ءبارى يسلام بانكتەرىن قۇرۋعا جانە ولار ۇسىناتىن ونىمدەرگە جۇمسالاتىن شىعىستاردى ايتارلىقتاي ۇلعايتادى.
اوقو ءۇشىن يسلامدىق مىندەتتەر
– Al Hilal بانكتەن كەيىن ەلىمىزگە باسقا دا قارجى ينستيتۋتتارى كەلەدى دەپ كۇتىلگەن بولاتىن. الايدا ازىرگە ونداي ويىنشىلار جوق. بۇل داعدارىس ەنگىزگەن تۇزەتۋ مە؟
– داعدارىستىڭ دا اسەرى بار. بىراق بۇل جەردە باسقاسى ماڭىزدىراق: قارجى قىزبالىقتى كوتەرمەيتىنى بەلگىلى. ازىرگە جۇرتشىلىق بايقاي بەرمەيتىن جۇمىستار, ۇدەرىستەر جۇرگىزىلۋدە. بۇل جۇمىستىڭ ناتيجەسى دە كوپ ۇزاماي كورىنىپ قالار. AmanahRaya, “Fattah Finance” اق جانە قازاقستان دامۋ بانكى قۇراتىن يسلام بانكىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايتۋعا بولادى. جىلدىڭ اياعىنا دەيىن بۇل بانك جۇمىسىن باستاپ تا كەتۋى مۇمكىن. يسلامدىق قارجى نارىعىنىڭ تاعى ءبىر قاتىسۋشىسى – الماتىدا ءوزىنىڭ وكىلدىگىن اشقان “كۋۆەيت-تۇرىك قاتىسۋ بانكى” قازاقستاندىق بانك نارىعىنا كىرۋ ماسەلەلەرىن بەلسەندى زەردەلەۋدە. يسلامدىق بانك ونىمدەرىن ۇسىنۋ جونىنەن بانك تۇركياداعى كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. مەنىڭ ويىمشا, ول نارىقتاعى مىقتى قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى بولادى.
– يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ دامۋى قازاقستانعا نە بەرەدى؟
– قازاقستاندا يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ دامۋى ينۆەستورلارعا ينۆەستيتسيالاۋدىڭ بالامالى قۇرالدارىن ۇسىنادى, جالپى العاندا, ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىنا قولداۋ كورسەتۋدىڭ قوسىمشا كوزدەرىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر يسلامدىق قارجىلاندىرۋ سەكتورى - الەمدەگى ەڭ جىلدام دامۋشى سەكتور. ونىڭ الەمدىك اكتيۆتەرى 1 تريلليون دوللار دەپ باعالانادى, بۇل رەتتە ءوسۋ قارقىنى دا سوڭعى جىلدارى ەرەكشە جوعارى - جىلىنا 15-20%.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن اللا دەمەنتەۆا.
گلوسساري
مۋدارابا – پايدا مەن زياندى ءبولۋ.
مۋشاراكا – بىرلەسكەن قىزمەت تۋرالى كەلىسىم.
مۋراباحا – ساتىپ الۋ-ساتۋ شارتى. ساتۋشىنىڭ تاۋاردىڭ سپوت باعاسى جانە مەرزىمىن كەيىنگە قالدىرعانى ءۇشىن ۇستەمەاقى تۋرالى اقپاراتتى جاريا ەتۋى مۋراباحانىڭ شارتى بولىپ تابىلادى. كەرى ساتۋعا تىيىم سالىنعان.
كارد حاسان – زاەم. زاەم تالاپ ەتۋ بويىنشا كەرى قايتارىلادى. نەسيەلىك پايىزعا تىيىم سالىنعان, بىراق كرەديتورعا سىيلىق بەرۋگە بولادى.
يدجارا – وسى وپەراتسيانىڭ نەگىزىندە ارەنداتورعا زاتتان تۇسكەن كىرىستى پايدالانۋ جانە الۋ قۇقىعى بەرىلەدى.
تاكافۋل – يسلامدىق ساقتاندىرۋ.
سۋكۋك – يسلامدىق باعالى قاعازدار, ينۆەستيتسيالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن شىعارىلادى.
باي ال-كالي بي ال-كالي – بورىشتى بورىشقا ساتۋ, مىسالى, فورۆاردتىق كەلىسىمشارتتى ول ءۇشىن تولەمنىڭ مەرزىمىن كەيىنگە قالدىرا وتىرىپ ساتۋ.
Riba – ءوسىم الۋ – بورىشتان نەسيەلىك پايىز الۋعا تىيىم.
Gharar – بەلگىسىزدىك – قاجەتتى شەكتەن شىعىپ كەتكەن قاساقانا تاۋەكەلگە تىيىم جانە كەلىسىمشارتتاعى بەلگىسىزدىك.
Maisir – قۇمارلىق – كەزدەيسوق جاعدايلاردىڭ توعىسۋى ناتيجەسىندە پايدا الۋ. تىيىم سالىنعان تاۋارلارمەن, قىزمەتتەرمەن مامىلەلەرگە تىيىم سالىنعان.
