ستراتەگيالىق سەرىكتەستىككە سەنىمدىلىك

قحر توراعاسى حۋ تسزينتاونىڭ ەلىمىزدە ەرتەڭ باستالاتىن مەملەكەتتىك ساپارىنا وراي قازاقستاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا جازباشا سۇحباتى سۇراق: ءسىز قىتاي-قازاق­ستان قا­رىم-قاتىناسىن, اتاپ ايت­­قان­دا, ەكى ەلدىڭ ەكونومي­كا­لىق, عى­لىمي-تەحنيكالىق, گۋ­ما­ني­تار­لىق جانە باسقا سالا­لار­دا­عى قازىرگى جاعدايى مەن پەرس­پەكتيۆالارىن قالاي باعا­لاي­سىز؟ جاۋاپ: قىتاي مەن قازاقستان ارا­سىنداعى ديپلوماتيالىق قا­رىم-قاتىناس ورناعان 20 جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى ورتاق كۇش-جىگەر تانىتىلۋىنىڭ ءناتي­جە­سىن­دە ەكى­جاقتى قارىم-قاتىناستىڭ وڭ ءارى تۇراقتى دامۋ ءۇردىسى ۇزدىكسىز ساق­تالىپ كەلەدى. قىتاي-قازاقستان قارىم-قاتىناسىنداعى جاڭا, جەدەل دامۋعا 2005 جىلدىڭ شىلدەسىندەگى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك بايلانىس ورناعان ساتتەن باستاپ نەگىز قالاندى. ەكى ەل جوعارى دەڭگەيدە تىعىز بايلانىس ۇستا­نىپ كەلە جاتسا, ول ساياسي ءوزارا سەنىمنىڭ تۇراقتى نىعايۋىنا وڭ ىقپال ەتىپ وتىر. ءبىز پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن ەكىجاقتى جانە كوپ­جاق­تى پىشىندەردە ايتارلىقتاي ءجيى كەزدەسىپ تۇرامىز.  تاريحتان قالعان شەكارا ماسەلەلەرى ءتۇپ­كىلىكتى رەتتەلىپ, «تاتۋ كورشىلىك, دوس­تىق جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى قىتاي-قازاقستان كەلىسىمىنە» قول قويىلدى, قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى ىنتى­ماق­تاستىقتىڭ ءححى عاسىرعا ارنالعان ستراتەگياسى جاسالدى جانە پرە­مەر-مينيسترلەردىڭ ورىنبا­سار­لارى دەڭگەيىندە ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن ۇكىمەتارالىق كوميسسيا قۇ­رىلدى. ستراتەگيالىق ءارىپ­تەس­تىكتى جان-جاقتى ىلگەرىلەتۋگە جاع­داي تۋعىزاتىن قۇقىقتىق بازا نىعايىپ كەلەدى. قىتاي مەن قازاقستاننىڭ ىن­تى­ماقتاستىق تاجىريبەسىندە اي­تار­لىقتاي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلىپ وتىرسا, ءبىزدىڭ ەلدەرى­مىز­دىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق, قارجى­لىق, ەنەرگەتيكالىق, كولىكتىك, عى­لىمي-تەحنيكالىق, گۋمانيتارلىق سالالارداعى ءوزارا ءىس-قيمىلى ۇزدىكسىز تەرەڭدەي تۇسۋدە. قىتاي-قازاقستان مۇناي جانە گاز قۇ­بىر­لارى سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى, شيكىزاتتىق ەمەس سەكتور­دا­عى ىنتىماقتاستىق بويىنشا بىرقاتار جوبالار تابىستى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ەكى ەلدىڭ تاۋار اي­نا­لىمى وتكەن 2010 جىلى 20 ميلليارد 400 ميلليون اقش دول­لا­رىن قۇراپ, ديپلوماتيالىق قا­رىم-قاتىناس ورناعان باستاپقى كە­زەڭمەن سالىستىرعاندا 50-دەن استام ەسەگە ءوستى. قىتاي مەن قازاقستان ارا­سىن­داعى ىنتىماقتاستىقتى تۇراقتى جانە تەرەڭ دامىتۋ ەكى مەملەكەت پەن ەكى ەل حالقىنا شىن سەزىلىپ وتىرعان تيىمدىلىكتەر بەرۋدە. تاراپتار ەكى جاقتىڭ دا تۇبەگەيلى مۇددەلەرىنە قاتىستى بارلىق ما­ڭىزدى ماسەلەلەر بويىنشا ءبىر-بىرىنە شەشىمدى تۇردە ءوزارا قول­داۋ كورسەتىپ كەلەدى جانە ەسىرت­كىنىڭ زاڭسىز اينالىمى مەن ترانس­شەكارالىق ۇيىمداسقان قىل­مىس سياقتى جاماندىقتارمەن كۇرەستە جەمىستى ىنتىماقتاستىقتى جۇزە­گە اسىرىپ وتىر. قىتاي مەن قازاقستاننىڭ گۋ­مانيتارلىق بايلانىستارى دا توق­تاۋسىز كەڭەيىپ, قوعامدىق قا­رىم-قاتىناسى بەلسەندىلىگىمەن ەرەك­شەلەنۋدە. شەكارا وڭىرلەرىن­دەگى دوستىق قارىم-قاتىناس اۋقى­مى دا كەڭەيە ءتۇسىپ كەلەدى. ءداس­تۇرلى دوستىقتان تامىر تارتقان «ماڭگىلىك بەيبىتشىلىك پەن دوس­تىق» يدەياسى ءبىزدىڭ حالىقتا­رى­مىزدىڭ ساناسىنا تەرەڭدەي ەنگەن. حالىقتارىمىزدىڭ ءداستۇرلى دوستىعى بۇگىندە ودان ءارى نىعايىپ, دامي تۇسۋدە. ءبىز قازاقستانمەن تىعىز دا ءۇي­لەسىمدى قارىم-قاتىناس­تا­رى­مىز­دى بۇۇ, شىۇ, اوسشك  جانە تاعى باسقا كوپقىرلى قۇرى­لىمداردا بەرىك ۇستانىپ, وڭىردە جانە تۇتاستاي العاندا, دۇنيە جۇزىندە تۇراقتىلىق پەن دامۋدى قامتاماسىز ەتۋگە زور ۇلەس قوسۋ ۇستىندەمىز. قىتاي تارابى ەكى­جاق­تى قارىم-قاتىناستىڭ دامۋ دەڭ­گەيىنە قاناعات سەزىمىن بىلدىرە وتىرىپ, بۇل ۇدەرىستىڭ ودان ءارى دە تەرەڭدەي تۇسەتىنىنە زور سەنىمدىلىك تانىتادى. قىتاي مەن قازاقستان – ىزگى نيەتتى كورشىلەر جانە ماڭىزدى ستراتەگيالىق ارىپتەستەر. ەكى ەل دە شىۇ-عا مۇشە بولىپ تابى­لا­دى. ءبىزدىڭ حالىقتارىمىز قىتاي مەن قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزىمدى, تۇراقتى, كەڭ اۋقىمدى  ستراتە­گيا­لىق ارىپتەستىك قارىم-قاتى­نا­سىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا وتە ءمۇد­دەلى, ويتكەنى, بۇل تاراپتاردىڭ ناقتى جانە ۇزاق مەرزىمدى مۇددە­لەرىنە سايكەس كەلەدى. قىتاي جاعى قازاقستانمەن قارىم-قاتىناسىن دامىتۋعا ۇلكەن ماڭىز بەرەدى جانە كوپقىرلى ءوزارا ءىس-قي­مىل­دى بارلىق سالادا تەرەڭدەتۋگە ۇم­تىلادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەكى­جاقتى قارىم-قاتىناستى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە شىعارۋعا ال­عىشارت جاسايدى. قازىرگى كەزدە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدە جاڭا بەسجىلدىق  دامۋ باع­دارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋ ۇدە­رىستەرى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل بىزگە ەكى­جاقتى قارىم-قاتىناستى دا­مى­تۋ ءۇشىن جاڭا جاعدايلار تۋ­عىزادى. ءوزارا قۇرمەت, تەڭدىك جانە ءوزارا تيىمدىلىك قاعيدات­تا­رىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, قىتاي تارابى قازاقستان جاعى­مەن بىرلەسىپ كۇش-جىگەر جۇمساۋ ار­قىلى بولاشاقتا دا ىزگى كور­شى­لىك, دوستىق جانە ءوزارا سەنىم ۇدەرىستەرىن نىعايتۋعا دايىن. مىنە, سوندا عانا ىنتىماقتاستىق تەتىكتەرىن جەتىلدىرىپ, ساۋدا-ەكو­نوميكالىق, ەنەرگەتيكالىق جانە شيكىزاتتىق ەمەس سالالاردا جاڭا بيىكتەردى باعىندىرا الاتىن بو­لامىز.  سونىمەن قاتار, كوپ­قىر­لى قۇرىلىمدارداعى ۇستانىم­دارى­مىزدى ۇيلەستىرىپ, قىتاي-قا­زاقستان ستراتەگيالىق ءارىپ­تەس­تىگى ۇزدىكسىز جاڭا ساتىعا كوتە­رى­لۋى ءۇشىن قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىمىزدى تەرەڭ­دەتە تۇسۋگە دە مۇددەلىمىز. سۇراق: ءسىز الداعى ساپاردان نە كۇ­تەسىز؟ قانداي ناتيجە­لەر­گە قول جەتكىزىلەدى دەپ ويلاي­سىز؟ جاۋاپ:  پرەزيدەنت نۇرسۇل­تان نا­زار­باەۆتىڭ شاقىرۋى بوي­ىنشا مەن ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ ورتاسىنا قاراي قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك ساپارمەن بولامىن. بۇل – مەنىڭ قازاقستانعا جەتىنشى ساپا­رىم. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ قىتايدا وسى جىل­دىڭ اقپان ايىندا عانا بولعانىن ەسەپكە الساق جانە اقپان كەزدەسۋى مەن الداعى ساپار ارالىعىندا نەبارى ءتورت-اق اي وتكەنىن ەسكەرسەك, بۇل – قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى ستراتەگيالىق ءارىپ­تەستىك قاتىناسى اسا جوعارى دەڭ­گەيدە تۇرعانىن ايقىن كورسەتەتىن فاكت. وسى ساپارىم بارىسىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن رەسمي كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, پرەمەر-مينيستر كارىم ماسىموۆپەن كەزدەسۋ وتكىزەتىن بولامىن. مەن قازاقستان باسشىلىعىمەن بىرلەسىپ, وتكەن 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندەگى قىتاي-قازاقستان قا­رىم-قاتىناسىنىڭ دامۋ قورى­تىن­دى­لارىن شىعارۋعا جانە سترا­تە­گيا­لىق ارىپتەستىك قارىم-قاتى­ناس­تارىمىزدى ودان ءارى دامىتۋدىڭ باعدارلاماسىن تۇزۋگە, ىنتىماق­تاس­تىقتىڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا جاڭا مىندەتتەرىن بەلگىلەپ, ماقساتتارىن ايقىنداۋعا داي­ىنمىن. قازاقستان باسشى­لى­عى­مەن شىۇ-نى دامىتۋ بوي­ىن­شا, ورتا­لىق ازياداعى جانە ءوزارا قىزى­عۋ­شىلىق تۋعىزاتىن باسقا دا   ما­ڭىزدى حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ماسەلەلەر بويىنشا جان-جاقتى پىكىر الماسامىن عوي دەپ ويلايمىن. مەملەكەتتىك ساپار  ناتيجە­لەرى بويىنشا بىرلەسكەن ساياسي قۇ­جات قابىلداناتىن بولادى. سونداي-اق, ەكى جاقتىڭ ءتيىستى ۆەدومستۆولارى مەن جاۋاپتى ىسكەر ادامدارى اراسىندا بىرقاتار ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويى­لا­دى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل قۇجاتتار ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ ساۋ­دا-ەكونوميكالىق, قارجىلىق, تا­بي­عات قورعاۋ سالالارىن قامتيدى. ورتاق كۇش-جىگەر جۇمساۋ ءناتي­جەسىندە ساپار ۇلكەن تابىسپەن اياقتالادى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ءسويتىپ, قىتاي-قازاقستان قارىم-قاتىناسىنىڭ ورنىقتى, تۇراقتى جانە جان-جاقتى دامۋىنا قو­سىم­شا سەرپىن بەرىلەتىن بولادى.