«ازات – اياق استىندا, سىرىمبەت – سىرىق سىلتەر جەردە, جىلاندى – جانىندا, بۇقپا – باۋىرىندا, ايىرتاۋ – اياسىندا, يمانتاۋ – يىعىندا, ساندىقتاۋ – ساعاسىندا, اقان – اعايىنى, زەرەندى – زامانداسى, شورتان – شوبەرەسى, تورىايعىر – تۇستاسى, كوكسەڭگىر – كورشىسى, ەرەيمەن – ەرۋلەسى, بايان – باۋىرى, قارقارالى – قۇداسى, اقتاۋ – اتاسى, ورتاۋ – وداقتاسى, الاتاۋ – اعاسى, التاي – اتاسى» دەپ قايىرعان شالقار شابىتتى جازۋشى وسى اتالعان تاۋلاردىڭ ءبىرازىن كوزىمەن, كوز جەتپەگەنىن اسپاندا شارىقتاپ ۇشقان سۇڭقار قاناتتى سەزىممەن كورگەنىن ايتادى ەمەس پە؟ مارجانداي تىزىلگەن وسى اتاۋلاردان قازاقتىڭ ۇلان-عايىر ەلى مەن جەرى كوز الدىڭا كەلەدى.
جاقىندا «ەگەمەندە» جارىق كورگەن ەلباسى ماقالاسىندا تۋعان جەردىڭ ءاربىر سايى مەن قىرقاسى, تاۋى مەن وزەنى تاريحتان سىر شەرتەتىنى, ءاربىر جەر اتاۋىنىڭ توركىنى تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر بار ەكەندىگى وتە ورىندى اتاپ كورسەتىلدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, حالقىنىڭ باق-بەرەكەسىنىڭ قامىمەن جەلمايا ءمىنىپ جەر شالعان اسان قايعى بابامىز قازاقتىڭ جالپاق دالاسىنىڭ شۇرايلى پۇشپاقتارىنىڭ ءبارىنىڭ دەرلىك سىنىن بەرىپ, سيپاتىن ايتىپ كەتكەن عوي. بىلە بىلسەك, اسان بابا سوزدەرىنىڭ ماڭىزى بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن ءبىر مىسقال دا كەمىمەگەن. ءارى تاريح, ءارى اڭىز, ءارى دانالىق. ءارى قازىرگى شارۋاشىلىق پەن تۇرمىستىڭ كادەسىنە جاراپ كەتەرلىك ىلكىمنەن دە قۇر الاقان ەمەس.
قازاق ەشقاشان ەل مەن جەر ۇعىمدارىن ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ قاراستىرماعان. ەل بار بولسا جەر بار. جەر بولعاندا عانا ەل بار. باتىرلار جىرلارىمىزدىڭ ءوزى ەل مەن جەردى ايتۋدان باستالادى. «جيدەلى بايسىن جەرىندە قوڭىرات دەگەن ەلىندە» دەگەندەي. قايعىسىن «قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى» دەپ ەلىم-ايلاتىپ اتامەكەننىڭ ايبىنىنا مۇڭ قىلىپ شاققان. تۋعان جەردىڭ قاسيەت-كيەسىنەن قارا ورمانداي قورعان بولار پانا تاپقان. سىردى انا دەگەن. قۋانىشىن انگە قوسىپ, اسقاقتاعان الاتاۋمەن بولىسكەن. ناركەسكەن اقىن ماحامبەت تە «ەدىلدىڭ بويى ەن توعاي, ەل تولتىرسام دەپ ەدىم» دەپ ارمانىنا ەل مەن جەردى بىرگە قوساقتاعان. كەنەسارى سارىارقادان اۋعان كەزدەگى قوشتاسۋ جىرىن تولعاعان كۇدەرىقوجا «قارقارالى, قازىلىق, جاتۋشى ەدىڭ جازىلىپ...» دەپ باستاپ اتاجۇرت اتىرابى, ارداقتى مەكەننىڭ بەرەكەلى تۇنىعىن تىزبەلەگەندە كوڭىلدىڭ كەنەرەسىنەن اسىپ تولقىپ كەتەتىنىن قايتەرسىز؟ قارقارالىنى قاستەرلەپ ماڭگىلىككە ورلەتكەن ءماديدىڭ, ەرەيمەنتاۋدان مەدەت تىلەگەن ءيمانجۇسىپتىڭ وزدەرى دە, اندەرى دە ەل مەن جەردىڭ اركەز جەلبىرەپ تۇرار جالاۋىنا اينالىپ كەتۋى ءسىرا دا تەگىن ەمەس-اۋ!
اتام قازاقتىڭ, ودان ارعى بابالارىمىزدىڭ ات تۇياعى جەتىپ جايلاعان, قىستاعان جەرلەرىنىڭ ءبارىن سارىتاۋ, تۇمەن, ازاۋلى, ق ۇلىندى, بايكول, جاڭاعى جيدەلى بايسىن سياقتى جەر اتاۋلارىنان زەردەلەپ بىلەمىز, ول جەرلەرگە وردالى ەل قونعانىن ۇعىنامىز. قاسكەلەڭ, شامالعان, باعاناتى, بورالداي, نارىنقول, بايىنقول, اڭىراقاي, وربۇلاق, قالماققىرىلعان دەگەن قازىرگى بەلگىلى جەرلەرىمىزدەن جوڭعار-قالماق شاپقىنشىلىعى كەزىندەگى اتا تاريحىمىزدىڭ ءىزى قالعانىن اڭعارامىز. بىراق بۇل جەرلەردە قالماقتىڭ ەمەس, شامالعان ءداۋدى جەكپە-جەكتە وقساتىپ قۇلاتقان ناۋرىزباي باتىر سىندى قازاق باتىرلارىنىڭ ەرلىگى مەن جەڭىسى جازىلعان. ءيا, ۇلى دالانىڭ تاريحى ءوزىنىڭ بەدەرلى بەتىندە سايراپ جاتىر. ساڭىلاۋى باردىڭ ساناسىن وشىرمەۋگە, ماڭگۇرتتىكتى باستان كەشىرمەۋگە وسىلاردىڭ سەپتىگى تيمەيدى دەپ ايتا الماسپىز.
تاريح الدىندا قازاق ەلىنىڭ ءجۇزى جارقىن. قازاقتىڭ ەلى مەن جەرىنىڭ ەشكىمنەن ۇيالىپ بەت باساتىن تاريحى جوق. ارىداعى التاي, شىڭعىستاۋ, وتىرار, تۇركىستان مەن ازىرەت سۇلتان, ايشا بيبىلەر, بەرىدەگى بايقوڭىر مەن تەمىرتاۋ, الماتى مەن استانا, «بايتەرەگىمىز», ءارى ءتول تاريحتىڭ وقۋلىعى, ءارى تاربيە قۇرالى دەسەك تە بولادى. رۋحاني تاربيەنىڭ, ەلجاندىلىق پەن وتانشىلدىقتىڭ. ولاي بولسا, ءبىز قازاق دالاسىنداعى ەل مەن جەر اتاۋلارىنىڭ, قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارىنىڭ, كيەلى جەرلەرىنىڭ ماعىنا-مازمۇنىن, ونەگە-عيبراتىن, تاربيە-ءتالىمىن وسى تاراپتاعى يگى ماقساتقا يكەمدەۋىمىز كەرەك-اق.
وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن كوكشەتاۋدا ارنايى جاساقتالعان ەكسپەديتسيا كەنەسارى باستاعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ نەگىزگى باعىت-باعدار, وشاق-نۇكتەلەرىن ءبىر اي ءجۇرىپ ارالاپ شىققان ەدى. ءار جەردەن كوتەرىلىسكە قاتىستى جاڭادان قانشاما دەرەك, ماعلۇماتتار تاپتى, ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەردى جينادى. ۇلتجاندى ازامات, قارىمدى جۋرناليست, مارقۇم نۇرمۇحانبەت ىسقاقوۆ «كەنەسارى حاننىڭ جورىقتى جولدارىمەن» اتتى تاماشا تانىمدىق كىتاپ جازىپ شىعىپ, ونى ورىس تىلىندەگى اۋدارماسىمەن قوسا سۇيىنشىلەپ تارتقان بولاتىن. وسى ەكسپەديتسيانىڭ جۇمىسى, ماقساتى ورتا جولدا ءۇزىلىپ, تۇيىنىنە جەتپەي قالعانىن دا بىلەمىز.
ەل مەن جەردىڭ تاريحىن ىزەرلەيتىن وسىنداي ەكسپەديتسيالار, ىزدەنىستەر قاجەت. اباي حاكىم ايتقان: «بەرەكەلى بولسا ەل, جاعاسى جايلاۋ ول ءبىر كول», دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى تەرەڭ. ەلسىز – جەردە بەرەكە بولماس, جەرسىز – ەلدە بەرەكە بولماس. ەل مەن جەردىڭ بۇتىندىك-بىرلىگىنە سەپتەسەتىن تاريح تا, جادىگەر دە, اڭىز دا ارقاشان قىمبات.
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان»
