اڭىز ءتۇبى – اقيقات. سوندىقتان بۇل اڭىزدار ءبىزدى كوكتۇرىك قاعاناتىن قۇرعان ايگىلى اشينا اۋلەتى تۋرالى اقيقاتتى زەردەلەۋگە جەتەلەيدى.
اشينانىڭ شىعۋ تەگى مەن ولاردىڭ التاي تاۋلارىنا قالاي كەلگەندىگى جايىندا قىتايدىڭ «چجوۋ شۋ», «ۆەي شۋ», «تان شۋ», «تۋن ديان» سىندى جىلنامالارىندا بىرنەشە اڭىز نۇسقالارى باياندالعان. ماسەلەن, «تۋن ديان» جىلناماسىنىڭ 197-تاراۋىندا اشينالاردىڭ شىعۋ تەگى تۋرالى مىناداي اڭىز ساقتالعان: «كوك تۇركتەر اۋەلدەن پين-لياڭدى مەكەندەگەن حۋلاردىڭ ءبىرى ەدi. ولار نەگىزىندە عۇنداردىڭ ءبىر بۇتاعى بولاتىن. ارعى تەكتەرى – اشينا. كەيiن ۆەي زامانىندا تاي-ۆۋ پاتشا چيە-چۋ اۋلەتىن تالقانداعان سوڭ اشينا بەس ءجۇز وتباسىمەن جۋجاندارعا قاشىپ كەلىپ, التاي تاۋىن مەكەن ەتتى. بۇل تاۋدىڭ ءپىشىنى دۋلىعاعا ۇقساس بولعاندىقتان, ولاردى وزدەرىنىڭ تىلدەرىندە دۋلىعا ماعىناسىنا ساياتىن تۇچۇە دەپ اتادى».
قىتاي جىلنامالارىنان اشينانىڭ «سيۋن-نۋ» - دان (عۇننان) شىققانىن جاقسى بىلەمىز. بۇل دەرەككوزدەردە تۇركتەردىڭ شىعۋ تەگى حۋ, حۋننۋ, سو اتاۋلارىمەن وزگەرىپ وتىرسا دا, عۇندارمەن قاتىستىلىعى ەشبىر داۋ تۋعىزبايدى. اڭىزدار جەلىسى تۇركتەردى قىتايدىڭ سولتۇستىگىنەن شىعارىپ, التىن تاۋعا (التاي) كەلىپ ورنالاستىرادى.
اشينا اۋلەتىنىڭ تۇپكى تۇراعى رەتىندە تۇرفاننىڭ سولتۇستىك-شىعىسى مەن التاي تاۋلارىنىڭ وڭتۇستىك-باتىسىنداعى تاۋلى ايماق اتالادى. كەيبىر دەرەككوزدەردە ولاردىڭ V عاسىردا وڭتۇستىك سىبىردەگى ەنيسەي قويناۋىنان بوگدو تاۋى (شىعىس تۇركىستاننىڭ سولتۇستىك-شىعىسى) ماڭايىنا كوشىپ كەلگەندىگى باياندالادى. بۇعان سەنسەك, التاي تاۋلارىنىڭ وڭتۇستىك ەتەگىنە كوشىرىلگەن اشينا اۋلەتى 552 جىلى ءوز مەملەكەتىن قۇرعانعا دەيىن سول ەلدىڭ قول استىنا قاراپ, تەمىر وندىرۋگە ءماجبۇر بولعان.
كوكتۇرك قاعاناتىن قۇرعان رۋدىڭ اتاۋى جىلنامالاردا ا-شي-نا دەپ اتالادى. ول كوبىنە كوكتۇرك بيلەۋشىلەرىنىڭ اتىمەن بىرگە اتالىپ, ولارعا ەتنيكالىق تۋىستىعىن بىلدىرەتىن بولعان. مىسالى, شابولو كەحان اشينا حو-لۋ (يشبارا قاعان اشينا ۇلىع), اشينا ميشە, اشينا بۋجەن, اشينا حيەن, اشينا حۋاي-داو, اشينا سين سياقتى. دەگەنمەن, قىتاي جىلنامالارىندا اشينا ەتنونيمى كوپ جازىلعانىنا قاراماستان, ول ءسوزدىڭ ماعىناسى تۋرالى قانداي دا ءبىر انىقتاما كەزدەسپەيدى.
كەيبىر عالىمدار اشينا اتاۋىنىڭ شىعۋ توركىنىن موڭعولشا دەپ توپشىلايدى. مىسالى, پ.بۋدبەرگ وعان موڭعول تىلىندەگى ار چيناو (چينگا) «ون قاسقىر/بورى» انىقتاماسىن بەرەدى. بىراق بۇل كوزقاراس وزگە عالىمدار تاراپىنان قولداۋ تاپپادى. سول سياقتى ل.ن.گۋميلەۆ تە اشينانىڭ موڭعول تىلىندەگى شونو, چينو «بورى/قاسقىر» سوزىنە قىتاي تىلىندە مارتەبەلىلىكتى بىلدىرەتىن ا- پرەفيكسىنىڭ قوسىلۋى ناتيجەسىندە پايدا بولعانىن, سوندىقتان «قايىرىمدى ءبورى» ماعىناسىن بەرەتىنىن ايتادى.
اراب جانە پارسى ءتىلدى تاريحي ەڭبەكتەردە دە اشينا دەگەندى بىلدىرەتىن سوزدەر كەزدەسەدى. ايتالىق, يسلام دەرەككوزدەرىندە كونە كەزەڭدەردە يراندى جاۋلاعان شانا/سانە اتتى تۇرك بيلەۋشىسىنىڭ اتىن م.گرەنارد, و.پريتساك سياقتى زەرتتەۋشىلەر اشينا ەتنيكالىق اتاۋىمەن بايلانىستىرعان.
اشينا اتاۋىن تۇرىك تىلىنەن ىزدەگەن زەرتتەۋشىلەر دە بار. ماسەلەن, ك.بەكۆيز ونى ۆيزانتيا تاريحشىسى مەناندروستىڭ ء(Vى ع.) «تاريح» اتتى ەڭبەگىندە بەرىلگەن «تۇرىكتەر ۇلى بيلەۋشىلەرىن ارسىلا دەپ اتايدى» دەگەن جازباسىنا قاراپ, ونىڭ شىعۋ توركىنىن تۇرىك تىلىندەگى ارسلان سوزىنەن تابۋعا تىرىسادى. الايدا كوكتۇركتەردە قاعانات قۇرۋشى اۋلەتتىڭ ارىستاندى توتەم ساناۋىنا, ونى اتاۋ رەتىندە قابىلداۋىنا بايلانىستى وزگە دەرەك كەزدەسپەيدى.
اشينا ەتنونيمى تۋرالى تاعى ءبىر كوزقاراستىڭ جاقتاۋشىلارى ونىڭ نەگىزىن كونە ءۇندى-ەۋروپا تىلدەرىنەن ىزدەدى. سينولوگ عالىم يا.زۋەۆ اشينا ءسوزى قىتاي تىلىندە âسينâ<اسانا~اسنا دەپ ايتىلاتىنىن, سوندىقتان اشينا مەن ۋسۋن ەتنونيمدەرىنىڭ ءتۇبىرى ءبىر ەكەنىن ايتىپ, ونى كونە پارسى ءتىلىنىڭ حوتان-ساكا ديالەكتىسىندەگى āسåنä كوك (كوك, اسپان) سوزىمەن بايلانىستىرادى. عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا, كوكتى كيەلى ساناعان كونە تۇركتەر ونى تايپالارىنىڭ اتاۋى رەتىندە العان. الايدا, بۇل اتاۋعا تابۋ رەتىندە قاراپ, ونى ءوز تىلدەرىندە ايتۋعا جۇرەكسىنگەندىكتەن, حوتان-ساكا تىلىندەگى āسåنä (كوك – اسپان) ءسوزىن قولدانعان. بۇل رەتتە بەلگىلى عالىمنىڭ پىكىرىنە ءۋاج رەتىندە ايتا كەتەرلىك جايت, ەگەر كونە تۇركتەر كوك (اسپان) ءسوزىن تابۋ دەپ بىلگەندە, ونى جازبالاردا مۇلدە كەزدەستىرمەيتىن ەدىك. سوندىقتان وزدەرىندە بار جانە ءجيى قولداناتىن ءسوزدى پايدالانباي, ونى وزگە تىلدەن العان دەگەن پىكىر داۋ تۋعىزادى.
ال كورنەكتى عالىم س.گ.كلياشتورنىي 1964 جىلى جارىق كورگەن العاشقى زەرتتەۋلەرىندە اشينا ءسوزىنىڭ حوتان-ساكا تىلىندە āسāنa «ابىرويلى, قۇرمەتتى» دەگەندى بىلدىرەتىنىن اتاپ ءوتىپ, ونى كونە اگنيلەر ديالەكتىسىندەگى āسāم جانە كونە كۋچا قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ گوۆورىنداعى اسāم تۇرىندەگى بالامالارىنان تابۋعا تىرىسادى. عالىم كەيىنگى زەرتتەۋلەرىندە ونى سوعدى تىلىندەگى exšene «كوك, قارا», حوتان-ساكا ديالەكتىلەرىندەگى aسسەينااسسەنا «كوك/كوگىلدىر», توحار تىلىندەگى aسنa «كوك/كوگىلدىر» سوزىمەن تۇسىندىرەدى. اتالعان تىلدەر اراسىندا حوتان-ساكا تىلىندەگى «كوك» ماعىناسىنداعى aسسەيناaسسەنا ءسوزىنىڭ ءارى فونەتيكالىق, ءارى سەمانتيكالىق ەرەكشەلىكتەرىنىڭ تولىق ساي كەلۋى كوڭىل اۋدارتادى. س.گ.كلياشتورنىي ورحون جازبالارىنداعى كوكتۇرك قاعاناتىن قۇرۋشىلاردىڭ ەتنيكالىق اتاۋى بولعان «كوك تۇرك» سوزىندەگى «كوكتىڭ» رۋ اتاۋى رەتىندە اشينا ەتنونيمىنىڭ بالاماسى ەكەنىنە توقتالادى. سوندىقتان كونە تۇرك جازبالارىنداعى كوكتۇرك ءسوزى «كوكتەر مەن تۇركتەر», ياعني «اشينا جانە تۇركتەر» ماعىناسىن بىلدىرەدى دەپ تۇسىندىرەدى.
بۇل تۇستا س.كلياشتورنىيدىڭ پايىمدارىمەن دە كەلىسۋ قيىن. كونە تۇركتەردە سيپات رەتىندە قولدانىلعانىمەن, تەك ءتۇس اتاۋىنان عانا تۇراتىن رۋ اتاۋى وتە سيرەك كەزدەسەدى. ەگەر اشينا رۋى «كوك» رەتىندە اتالعان بولسا, ونداي رۋدىڭ اتاۋى سول كەزەڭنىڭ جازبالارىندا اتالىپ, قازىرگى تۇرك رۋلارى اراسىندا دا ساقتالۋى مۇمكىن ەدى. سونىمەن قاتار, كوكتۇرك ءسوزىنىڭ العاشقى بولىگىندەگى «كوك» ءسوزىن كوپتەگەن تۇركتانۋشى عالىمدار ەسىم ءسوز ەمەس, سىن ەسىم رەتىندە كورسەتەدى. كوك – اسپان, كوكتۇرك تە كوكتەن تاراعان, اسپان سيپاتتى, ءتاڭىرى تۇرپاتتى تۇرك دەگەن ماعىنا بەرەدى. نازار اۋدارارلىق جايت, بەلگىلى قىتاي عالىمى تسەن چجۋنمياننىڭ جازۋىنا قاراعاندا, قىتايلىقتار «اسپاناستى ەلى» دەپ اسپەتتەگەن اسپان, كوك ۇعىمدارىن وزدەرىن ۇزاق ۋاقىت بيلەگەن سولتۇستىك كورشىلەرىنەن – تۇركتەردەن العان سىڭايلى.
بىزدىڭشە, ورحون جازبالارىنداعى كوكتۇركتىڭ تاعى ءبىر ماعىناسى بار. تۇرك تايپالارىندا قانداي دا ءبىر رۋدىڭ ءوز ىشىندەگى رۋلاردى ايىرۋ ءۇشىن اق, قارا, سارى, كوك, قىزىل سياقتى ءتۇس اتتارىمەن اتاۋ ءداستۇرى كەزدەسەدى. مىسالى, اق عۇن, اق نوعاي, قارا نوعاي, قارا قىپشاق, سارى ءۇيسىن جانە ت.ب. سياقتى. بۇل ءداستۇر كوكتۇرك اتاۋىنا دا ءتان. كونە تۇركتەردە اتالعان تۇستەر باعىتتاردى ايقىنداۋ ءۇشىن دە قولدانىلعان. اق – باتىس, كوك – شىعىس, قارا – سولتۇستىك, قىزىل – وڭتۇستىك باعىتتارىن كورسەتەدى. سوندىقتان كوكتۇرك – «شىعىس تۇركتەرى», «شىعىس تۇرك قاعاناتى» دەگەندى بىلدىرەدى.
ال اشينا – تۇرىك-موڭعول تىلدەرىنە ورتاق ءسوز. «قاسقىر, ءبورى» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. تۇركيانىڭ تانىمال تۇركولوگ-عالىمى و.سەرتكايانىڭ پىكىرىنشە, aشينa, aچينa, aسeنa سياقتى فورمالاردا كەزدەسەتىن بۇل ءسوز «كوك ءبورىنىڭ ۇلدارى» ماعىناسىنداعى كوكتۇرك اۋلەتىنىڭ اتاۋى سانالادى. عالىم «موڭعول تىلىندەگى بورتەچينە ءسوزى ءبوري+اچينا تۇرىكشە+قىتايشا ءبىر-ءبىرىن قايتالاۋدان تۇرادى. ال قازىرگى تۇرىك تىلىندە اسەنا ءسوزى «ۇرعاشى» اتاۋىن الىپ «ۇرعاشى اشينالار» تۇرىندە دە قولدانىلعانى بايقالادى» دەيدى.
جوعارىدا كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ اشينا ءسوزىنىڭ موڭعول تىلىندە چينو/چونو جانە ودان كونە فورماسى چينگانىڭ «قاسقىرمەن» بايلانىستى ەكەنىن, تۇرك تىلدەرىندە اتالعان سوزگە ۇقساس ءسوزدىڭ كەزدەسپەيتىنىن, ونىڭ ورنىنا «ءبورى», «قاسقىر» سوزدەرىن قولداناتىنىن اتاپ وتكەندەرى تۋرالى جازعان ەدىك. الايدا بۇل پىكىرمەن كەلىسۋگە بولمايدى. ماسەلەن, وزبەك جانە قازاق تىلدەرىندەگى ءچيابورى / ءشيبورى سوزدەرى كەزدەسەدى. قازىردە ول «قاسقىردىڭ ءبىر ءتۇرى» ماعىناسىندا قولدانىلادى. اتالعان ءسوز ەكى بولىكتەن «چيا» جانە «بورىدەن» تۇرادى. بۇدان كونە فورماسى شاعاتاي تىلىندەگى جازبا دەرەككوزدەردە چوگابوري فورماسىندا كەزدەسەدى. بىزدىڭشە, موڭعول تىلىندەگى چينو (كونە فورماسى شينگا/چينگا) مەن تۇرك تىلدەرىندەگى چوگا/چيا سوزدەرىنىڭ ءتۇبىرى ءبىر. وسىلايشا موڭعول تىلىندە چينگا/چونو, تۇرك تىلدەرىندە چوگا/چيا فورمالارىن الۋى ابدەن مۇمكىن. كەيىن كوپتەگەن تۇرك تىلدەرىندە تاۋەلسىز ءسوز رەتىندەگى سيپاتىن جوعالتىپ, «ءبورى» سوزىنە جالعانىپ قاسقىردىڭ ءبىر ءتۇرى ماعىناسىندا قولدانىلا باستاعان سياقتى. قىرعىز تىلىندە «تاۋ قاسقىرى, قىزىل قاسقىر» ماعىناسىندا ءچوو ءسوزىنىڭ كەزدەسۋى وسىنى بەكىتە تۇسەدى.
قازاق حالقى قاسقىردىڭ اتىن اتاماي, ونى «يت-قۇس», «قاندى اۋىز» دەپ جاتادى. ال ەركىندىك پەن ەرلىكتىڭ سيمۆولى دەپ تانىعان كوك ءبورىنى ءوز اتىمەن اتايدى. مىسالى, كوشپەلى جۇرت قاستەرلەيتىن كوكپار ويىنى وسى كوك ءبورى سوزىنەن شىققان. بۇل رەتتە كوكبورى, كوكجال سوزدەرىنىڭ دە كوكپەن, دالىرەك ايتقاندا اسپانمەن, تاڭىرىمەن سيپاتتاس بولۋىندا. ەندەشە, بورتە-چينو ايتاتىن كوك ءبورى وعلاندارىنىڭ كوكتۇركتەر بولۋى دا ابدەن زاڭدى.
راشيد-اد-ءديننىڭ ايگىلى ەڭبەگىندە شىڭعىس حاننىڭ 22-ءشى باباسى بورتە-چينونىڭ ەرگەنەقوننان شىعاتىنى ايتىلعان. بۇل ورايدا تۇرك اڭىزىنداعى ءبورى مەن بورتە-چينو اراسىنداعى ۇقساستىققا نازار اۋدارعىمىز كەلەدى. سونىمەن قاتار اشينا اۋلەتى مەن كوكتۇركتەرگە ۇران بولعان ءبورى مەن تاۋتەكە تاڭباسى شىڭعىس حان شىققان بورجيگين (بورىتەگىن) رۋىنىڭ بورتە-چينو مەن مارالدان تاراعانى جايىنداعى اڭىزعا سايكەستىگى دە كەزدەيسوقتىق ەمەس. كوڭىل اۋداراتىن تاعى ءبىر جايت, ەرگەنەقوندى پانالاعاندار – تۇگەل تۇركى جۇرتىنىڭ اڭىزعا اينالعان تۇپكى اتاسى وعىز حاننىڭ ۇرپاعى ەل حاننان تارايدى. ونىڭ ۇستىنە, موڭعولدار باراقتى – ءيتتى قاستەرلەسە, شىڭعىس حان شىققان اۋلەت ءبورىنى كيە تۇتىپ وتىر. ەندەشە, بورىدەن تاراعان بورتە-چينو ۇرپاعى شىڭعىس حان كوكتۇركتەردىڭ بيلەۋشى اۋلەتى اشينامەن تۋىس-تەكتەس بولىپ شىعادى. سوندىقتان, اشينا اۋلەتىن كوكتۇرك قاعاندارى ەتىپ سايلاعان كۇللى تۇرك جۇرتى باتۋاعا كەلىپ, ونى حان كوتەرىپ, ەرگەنەقونداي بيىك شىڭ مەن قۇزعا تەڭەپ, «شىڭعىس» دەپ اتاعان سياقتى. اشينا اۋلەتى سياقتى باتىسقا بەت العان شىڭعىس حان قۇرعان مەملەكەتتى سوندىقتان عۇندار مەن كوكتۇركتەردىڭ زاڭدى جالعاسى دەپ اتاۋعا ابدەن بولادى.
اشينا تۋرالى اڭىزداردىڭ بارىندە تۇركتەردىڭ شىعۋ تەگى ءبورى ارقىلى تارايدى. قىتاي جىلنامالارىنداعى اڭىزداعى ءبورى, اۋەلى تۇرك قاعاناتىنىڭ سيمۆولى بولسا, كەيىن بارلىق تۇرك حالىقتارىنىڭ توتەمىنە اينالدى. تۇركتەر مەكەن ەتكەن ايماقتاردان تابىلعان ارحەولوگيالىق مۇرالار دا وسى اڭىزدى قايتا ەسكە سالىپ تۇراتىنداي اسەر بەرەدى. مىسالى, بۇعىتى كەشەنىندەگى تاس ەسكەرتكىشتە انالىق قاسقىردىڭ بالانى ەمىزىپ تۇرعاندىعى; روم مەن ءريمدى ەمىزىپ تۇرعان انالىق قاسقىردىڭ ءمۇسىنى; ساق-عۇن داۋىرىنە جاتاتىن جەتىسۋدان جانە وردوس ماڭىنان ەكى ءبورىنىڭ تاۋ ەشكىنى جاۋكەمدەپ جاتقانى بەينەلەنگەن ءبىر-بىرىنەن اينىمايتىن ەكى ارحەولوگيالىق ولجانىڭ تابىلۋى; التاي, مونعوليا, تۋۆا جانە قازاقستاندا جارتاس بەتتەرىندە كەزدەسەتىن ءبورى بەينەلەرى بۇل ماسەلەنى كەڭ كولەمدە قاراستىرۋدى تالاپ ەتەدى. مىسالى, كونە ءۇيسىن داۋىرىندەگى ەرلىك جىرعا ارقاۋ بولعان ايگىلى اڭىزدا بوجە باتىر اۋلەتتەن امان قالعان ءسابيدى انا قاسقىردىڭ ەمىزىپ تۇرعانىن كورىپ, ونى عۇنداردىڭ قاعانىنا تاپسىرادى. كۇنبي دەپ اتىن قويعان, ەرجەتكەندە جۇرتى «كوك ءبورى» اتاعان بالا داڭقتى امىرشىگە اينالادى.
كۇن استىندا كۇندەي كۇركىرەپ جورتقان عۇنداردىڭ, كوكتۇركتەر مەن اشينا اۋلەتىنىڭ قاسيەتتى ۇرانى ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ جويقىن كەدەرگىسىنە قاراماي, قايتا جاڭعىرىپ, جارىققا شىقتى. اراعا عاسىرلار سالىپ, الاش رۋحى مەن ۇلت جادىسىنىڭ ابىز شىراقشىسى بولعان سەمسەر ءسوزدى ءسۇيىنباي:
ءبورى باسى ۇرانىم,
ءبورىلى مەنىڭ بايراعىم,
ءبورىلى بايراق كوتەرسە,
قوزىپ كەتەر قايداعىم!
– دەپ جىرلاپ, ەستە جوق ىقىلىم زاماننان ۇلتتىڭ كودىندا, تۇپكى تۇڭعيىق جادىندا ساقتالعان كوك تۇرىكتىڭ ءبورىلى بايراعىن, اشينانىڭ ايبارلى ۇرانىن قايتا جاڭعىرتىپ, ساناسى قالعي باستاعان حالقىنا قالقان ەتتى.
ەلباسى ماقالاسىندا ايتىلعانداي, ءار قوعامنىڭ تامىرى تاريحتىڭ تەرەڭىنەن باستاۋ الاتىن «رۋحاني كودى» بولادى. ول حالىقتىڭ جادىندا ساقتالىپ, ۇلتتىڭ ۇعىم-تانىمىندا ءومىر سۇرەدى, بولاشاعىنا باعدار بەرەدى. بىزدىڭشە, اشينا دا جاۋىنگەر جۇرتتىڭ جۇرەگىندە جاتتالعان سونداي قاستەرلى «كودتىڭ» ءبىرى. ءبورىلى بايراق كوتەرىلگەندە رۋحىمىزدىڭ جاڭعىرىپ, ارۋاقتانىپ كەتەتىنى دە سوندىقتان بولسا كەرەك.
دارحان قىدىءرالى,
«ەگەمەن قازاقستان»
