وسى ورايدا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق پروكۋراتۋراسى دارىلىك وسىمدىكتەردى قورعاۋعا قاتىستى, تابيعي دارۋمەندەرگە باي وسiمدiكتەردىڭ اۋماعىن ۇلعايتۋ, ارنايى ەگۋ ەسەبiنەن تابىس تابۋ بويىنشا ماسەلە كوتەرىپ, وڭىرارالىق فورۋم ۇيىمداستىرعان بولاتىن.
«ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ سيقىرلى تامىرى» شەت ەل اسۋدا
وڭتۇستىكتە جوعالىپ كەتۋگە جاقىن وسىمدىكتەردىڭ ەندەميالىق تۇرلەرى وسەدى. جالپى, ەلىمىز بويىنشا ءبىر جارىم مىڭنان استام دارىلىك وسىمدىكتەر وسەتىن بولسا, ونىڭ قىرىققا جۋىعىنىڭ عانا مەديتسينالىق شيكىزات رەتىندە پايدالانارلىق قورى بار ەكەن. وبلىستىق مامانداندىرىلعان تابيعات قورعاۋ پروكۋراتۋراسىنىڭ پروكۋرورى دانيار ماعاۋيننىڭ مالىمدەۋىنشە, سوڭعى ءتورت جىلدا 63 مىڭ توننادان استام قۇندى دارىلىك وسىمدىك – ميا تامىرى شەت ەلگە جونەلتىلگەن. ال ءتيىستى مەكەمەلەر تاراپىنان بەرىلگەن رۇقسات 20 مىڭ توننا. ياعني, 43 مىڭ توننادان استام دارىلىك وسىمدىك تابيعاتقا زيان كەلتىرىلە وتىرىپ, جينالعان. وسى ءتورت جىلدا دارىلىك وسىمدىكتەردى دايىنداۋعا بىردە-ءبىر رۇقسات بەرىلمەگەن. دارىلىك وسىمدىكتەر, ونىڭ ىشىندە ميا تامىرى نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعى ماڭىزىنداعى جەرلەردەن كوبىنەسە تۇبىرىمەن قوپارىلا, اگروتەحنيكالىق تالاپتار ساقتالماي جينالادى. ايتا كەتەلىك, ميا تامىرىن كوسمەتولوگيادا تەرى داقتارىن كەتىرۋ ءۇشىن, سونىمەن قاتار تەرىنىڭ قارتايۋىنا قارسى قولدانادى. ال ونەركاسىپتە ۋلى حيميكاتتاردىڭ ءيىسىن كەتىرۋ ءۇشىن پايدالانادى. مامانداردىڭ مالىمدەۋىنشە, ەڭ باستىسى, ميا تامىرى ءتۇرلى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋدا تاپتىرمايتىن «تابيعات سىيى». بۇل وسىمدىكتىڭ قاسيەتىن الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى ەرتە انىقتاعان. قازىر ونى تاماق ونەركاسىبىندە, كوسمەتولوگيادا قولدانبايتىن ەلدەر كەمدە-كەم. دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, گەرمانيادا ميا تامىرىنان جاقپا مايلاردىڭ 20-30 پايىزى جاسالادى ەكەن. تيبەتتە ميا تامىرىن «ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ سيقىرلى تامىرى» دەپ اتايدى, جاستىق رەڭدى ساقتاۋ ءۇشىن قايناتىپ ىشەدى. ال قىتايدا ميا تامىرىنىڭ ادامدى جاسارتاتىن قاسيەتى 3000 جىل بۇرىن دالەلدەنگەن. بۇل ەلدىڭ ءداستۇرلى مەديتسيناسىندا ميا تامىرىنسىز بىردە-ءبىر ءدارى جاسالمايدى. تاماق دامدەۋىش قوسپالارعا دا ميا تامىرى قوسىلادى. ءتىپتى, شيكىزات تاپشىلىعىنان قىتاي بيلىگى 2008 جىلدان باستاپ ميا تامىرىن باج سالىعىنسىز تاسىمالداۋعا رۇقسات بەرگەن. ياعني, قىتاي ميادان 70-80 پايىزعا دەيىن پايدالى زاتتاردى ءوندىرىپ الادى. كوسمەتولوگيادا كوشى ىلگەرىلەپ وتىرعان وڭتۇستىك كورەيا دا ميا تامىرلارىن ۇدايى قولدانۋشىلاردىڭ قاتارىندا. الايدا, شيكىزات تاپشىلىعىنان ولار ميانى بۇگىندە قولدان وسىرۋگە كوشكەن. ميا تامىرىنان 1000-نان استام پايدالى ءونىم جاساۋعا بولادى ەكەن. ال قىزىل ميا تامىرىن حالىق مەديتسيناسىندا كوپتەگەن اۋرۋلاردى ەمدەۋ ءۇشىن ۇدايى قولدانعان.
مىنە, وسىنداي پايدالى وسىمدىكتەر قورعاۋدى قاجەت ەتەدى. سەبەبى, كورشىلەس مەملەكەتتەردە ميا تامىرىنا دەگەن سۇرانىس ارتىپ وتىرعاندىقتان ەلىمىزدە ول جاپپاي جينالۋدا. پروكۋرور د.ماعاۋيننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, شەت ەلگە شىعارۋشىلار ليتسەنزيا الىپ, وزدەرىنە ءتيىمدى باعا قويادى دا ءىرى ەلدى مەكەندەردە ميا تامىرىن جينايتىن ورىن قۇرادى. «ال جينايتىن ماماندار ەمەس, قاراپايىم تۇرعىندار. ارينە, ولار ميا تامىرىن قالاي دۇرىس جيناۋ قاجەتتىگىن بىلمەيدى. سوندىقتان بارلىق ىستە تەحنولوگيالار ورەسكەل بۇزىلادى. ءبىرىنشىدەن, جەردى جىرتۋ تەرەڭدىگى ەسكەرىلمەيدى, ەكىنشىدەن, وسىمدىكتىڭ ءارى قاراي ءوسۋى ءۇشىن تامىر قالدىرىلمايدى. سونداي-اق, سوقانىڭ ءىزى جابىلمايدى. جيناۋ كەزىندەگى تەحنولوگيانىڭ بۇزىلۋى سالدارىنان وسىمدىك جاپا شەگۋمەن قاتار جەر توزادى. بۇل ماسەلەلەردىڭ زاڭدا رەتتەلمەۋى كولەڭكەلى ەكونوميكا ءۇشىن جاعداي جاساۋدا, ويتكەنى, باقىلاۋ جوق. اتا زاڭىمىز بويىنشا وسىمدىك الەمى مەملەكەتتىك مەنشىكتە بولعانىمەن, جينايتىندار بيۋدجەتكە ءبىر تيىن دا تولەمەيدى. سەبەبى, بۇل زاڭمەن قارالماعان», – دەيدى پروكۋرور.
دارىلىك وسىمدىكتەردى ساتاتىندار اراسىندا ادامتامىردان (جەن-شەن) دا قىمبات جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بىرقاتار اۋداندارىندا وسەتىن ميا تامىرى ۇلكەن سۇرانىسقا يە. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر بويىنشا, قۇندى تامىر ەكسپورتى ۇلعايا تۇسۋدە. ەگەر 2011 جىلى ەلىمىزدەن 4 مىڭ تونناعا جۋىق تامىر ەكسپورتتالسا, 2015 جىلى تەك وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان شەت ەلگە شىعارىلعانى 14 مىڭ توننادان استام.
وسىنداي كوزقاراستىڭ ناتيجەسىندە جانە قىزىل ميا تامىرىن باقىلاۋسىز دايىنداۋدىڭ سالدارىنان ونىڭ جابايى وسەتىن تارالىمى جويىلىپ, تابيعي ەكوجۇيەلەرگە نۇقسان كەلتىرىلۋدە. قاجەتتى تالاپتار ساقتالماي جينالا بەرسە, بولاشاقتا وتاندىق فارماتسەۆتيكا ءوندىرىسىن شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ تاپشىلىعىنا سوعاتىنىن ايتۋشىلار از ەمەس. بوس جاتقان جەرلەردەگى نەشە ءتۇرلi ەمدiك جانە دارiلiك وسiمدiكتەر, ونىڭ ىشىندە ميا وسiمدiگi سوڭعى بiرنەشە جىلدا ءتۇپ-تامىرىمەن قوپارىلىپ, شەت ەلگە ساتىلىپ كەلەدى.
تامىردان تابىس تابۋدا كورشىدەن كەيىن قالىپ وتىرمىز
وڭىرارالىق فورۋمدا ءسوز العانداردىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك ورمان قورىن قوسپاعاندا, دارىلىك جابايى وسەتىن شيكىزات كەزدەسەتىن اۋماقتاردا ونى دايىنداۋ قولدانىستاعى زاڭداردا رەتتەلمەگەنىن ايتتى. ياعني, قازىرگى كەزدە مەملەكەتتىك ورمان قورىنىڭ اۋماعىنان تىسقارى جەرلەردەگى دارىلىك وسىمدىكتەردى جينايتىن قاجەتتى اگروتەحنيكالىق قۇرالداردىڭ تاپشىلىعى مەن ولاردى ۇقىپتىلىقپەن جيناپ الۋ تالاپتارى ساقتالماي جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ماماندار ەگەر وسى جۇمىس دۇرىس جولعا قويىلسا, ميلليون گەكتارلاپ ەگiن ەكپەي-اق, قازاقستان ەكونوميكاسىنا ميللياردتاعان تابىس اكەلۋگە بولاتىنىن ايتۋدا. مىنە وسى قىزىل ميا تامىرىنان تابىس تابۋ جونىنەن كورشى وزبەكستاننان كەيىن قالىپپىز. فورۋم بارىسىندا جەكە تاجىريبەسىمەن بولىسكەن شىمكەنتتىك كاسىپكەر, قالالىق ءماسليحات دەپۋتاتى ەۆگەني حۆاننىڭ ايتۋىنشا, ميانى اۋىلشارۋاشىلىق داقىلى دەپ تانىپ, القاپتاردا وسىرەتىن اۆستراليادان ۇلگى العان وزبەكستان وڭدەۋ زاۋىتتارىن كوپتەپ اشىپ, ەكسپورتقا دايىن ونىمدەرىن شىعارۋدا. سونداي-اق, كورشى ەلدە ميا ءوسىرۋ جانە ەكولوگيالىق تيىمدىلىك تابىستى پايدالانىلادى. ميا – تاماشا قورەك, ياعني بۇل وسىمدىك تۇزدى جاقسى كورەدى. سوندىقتان دا ول وسىرىلگەن جەردە تۇزسىزدانۋ جۇرەدى. كورشى ەل تاجىريبە ارقىلى 5 جىل ميا تامىرىن ءوسىرۋ تۇزدانعان جەرلەرگە جان بىتىرەتىنىن, ماقتا ءوسىرۋ ءۇشىن جارامدى ەتەتىنىن دالەلدەدى. قازاقستاندا ميا بيزنەسىنىڭ 90 پايىزدان استامى شيكىزات ەكسپورتى, ال وڭدەلگەن ءونىم ۇلەسى وتە از. ميا تامىرىن دايىنداۋمەن ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندەگى 30-دان استام كاسىپورىن مەن كومپانيا اينالىسادى. ونىڭ ىشىندە ەكى-ۇشەۋى عانا وڭدەۋمەن اينالىسسا, قالعانى قۇرعاق تامىردى ەكسپورتقا شىعارادى. سالىستىرمالى تۇردە ايتار بولساق, وزبەكستاندا ميا تامىرىن وڭدەيتىن 20-دان استام كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ كوپشىلىگى قىتاي, اقش, جاپونيا جانە باسقا ەلدەردىڭ ينۆەستيتسياسىنا سالىنعان. ال ميا ەكسپورتىنىڭ 70 پايىزدان استامى وڭدەلگەن ءونىم ۇلەسىندە», – دەيدى ە.حۆان.
نەگە وسىمدىك الەمى تۋرالى زاڭ جوق؟
فورۋمعا قاتىسۋشىلار قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك بازانىڭ جانە وسىمدىكتى دايىنداۋداعى باقىلاۋدىڭ جوقتىعى بۇل سالاعا ينۆەستيتسيا تارتۋعا, وڭدەۋشى كاسىپورىندار قۇرۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر دەگەن ورتاق پىكىرگە كەلدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن دارىلىك وسىمدىكتەردى پايدالانۋدى رەتتەۋ سالاسىندا ۋاكىلەتتى ورگاندى انىقتاۋ, ولاردى پايدالانۋدىڭ ەرەجەسىن جاساۋ قاجەت. سونداي-اق, وسىمدىك الەمى تۋرالى زاڭ قابىلداۋ كوپتەگەن ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋىنا ىقپال ەتەر ەدى. تاڭعالارلىعى, ەلىمىزدە «جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ, ءوسىمىن مولايتۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» زاڭ بار دا, وسىمدىك الەمى جەكە قۇجاتپەن ەرەجەلەنبەگەن. بۇل ورايدا, فورۋمعا ارنايى كەلىپ قاتىسقان ءماجىلىس دەپۋتاتى رومان كيم «وسىمدىك الەمى تۋرالى» زاڭ تۇجىرىمداماسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە جاتقانىن ايتتى. سونداي-اق, دەپۋتات قۇندى وسىمدىكتەر زاڭنامالارمەن قورعالماعاندىقتان جازاسىز كەز كەلگەن ادام اينالىسىپ جاتقانىنا وكىنىش بىلدىرە كەلە, ەلىمىزدەگى ءۇش ميلليون گەكتار جەردىڭ 29 مىڭى, ياعني 10 پايىزى عانا باقىلاناتىنىن ايتىپ ءوتتى. وڭىرارالىق فورۋم قورىتىندىسى بويىنشا, قاتىسۋشىلار تاراپىنان ايتىلعان بارلىق ۇسىنىستار ەنگىزىلگەن قارار قابىلداندى. بۇل قۇجات ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندارعا جىبەرىلمەك. ارينە, فورۋمدى ۇيىمداستىرۋشىلار تالاپ-تىلەكتەرىنىڭ ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنا جەتەتىنە سەنىمدى جانە ميا تامىرى مەن باسقا دا دارىلىك وسىمدىكتەر زاڭمەن قورعالاتىنىنان ءۇمىتتى.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
