«جەرۇيىق» – ميلليونداردىڭ مۇڭدى تاريحى

سوناۋ 30-جىلدارداعى الاپات قيىندىقتارعا قاراماستان, قازاق حالقى كورەيلەر, نەمىستەر, تۇرىكتەر, چەشەندەر مەن كۇردتەردى باۋىرىنا باسىپ, ءبىر ءۇزىم نانىن ءبولىپ بەرىپ, ولاردى اجالدان امان الىپ قالعانى – ءومىر شىندىعى. مىنە, وسى ءومىر شىندىعىن «قازاقفيلم» ستۋدياسى كينو تىلىندە سويلەتىپ, قازاق دالاسىنا ماجبۇرلەپ قونىس اۋدارىلعان جانداردىڭ جان ازابى, كوز جاسى, كونبىس تىرلىگى جەلى بوپ تارتىلعان   «جەرۇيىق» ءفيلمىنىڭ العاشقى كورسەتىلىمىن جۇرتشىلىققا ۇسىندى.  بۇل تۋىندىنى بەينەلەپ ايتقاندا, جوعارىدا اتالعان ۇلتتار مەن باسقا حالىقتاردىڭ وزدەرىن ىقىلاسپەن قارسى العان قازاقتارعا دەگەن شىنايى  العىسىنان تۋعان فيلم دەسە دە بولادى. رەجيسسەر سلامبەك تاۋەكەل­دىڭ وسىناۋ اتالمىش ءفيلمى وسى­دان بىرنەشە جىل بۇرىن ۇلت­تىق كينوستۋدياعا ەلباسى ارنا­يى كەلگەن كەزدە الدا ءتۇسىرى­لەتىن اۋقىمدى كارتينالار قاتا­رىن­دا ۇسىنىلعان بولسا, مادە­نيەت مي­نيسترلىگىنىڭ تاپسىرما­سى­مەن جو­بالانعان «جەرۇيىق» ءفيلمىن تۇسىرۋگە باقانداي ءبىر جىل كەتىپتى. ويتكەنى, زو­با­لاڭ جىل­دار­دى بەينەلەيتىن كور­كەم ءفيلمدى ءتۇ­سىرۋ 2009 جىل­دىڭ قارا­شا­سى مەن 2010 جىلدىڭ قارا­شاسى ارالى­عىن­دا ءجۇر­گەن. سەبەبى, فيلم­دە قىستىڭ قا­قا­عان ايازى, جازدىڭ اپ­تاپ ىس­تىعى, كوك­تەمگى ەگىن, كۇز­دىك ەگىن وراعى سىن­دى جىلدىڭ ءتورت مەزگىلى قامتىلۋى قا­جەت بولىپتى. «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, با­ۋىرىم دەپ» دەيتىن ابايد­­ىڭ ۇلى سوزىمەن باس­­تالاتىن كارتينا ءوز ماق­ساتىن ورىندايدى. فيلم: «ەگەر ورىنباي اعا بولماعاندا, سول جىلدار مەن ءۇشىن يت-قۇس قۇتىرعان جىل رەتىندە عانا ەسىمدە قالعان بولار ەدى» دەگەن كورەي اقساقالىنىڭ ەستەلىگىمەن باستالادى. سوناۋ ءبىر كە­زەڭ­دەگى سان ۇلتتىڭ جىگەرىن جا­سى­تىپ, بەلىن قايىستىرعان قاتال جىلداردا بالالىق شاعى وتكەن قاريا وتكەن جىلدار جايلى وسى­لاي تولعانادى. ايتقانداي, فيلم­­نىڭ ستسەناريىن سول جىلداردىڭ زاردا­بىن تارتقان قانداستارىنىڭ ەستەلىگىنە سۇيەنە وتىرىپ جازعان لاۆرەنتي سون. بۇل جەردە سول بالانىڭ ءپروتوتيپى دە لاۆرەنتي سون دەپ اي­تۋ­عا دا نەگىز بار. ءفيلمنىڭ باستى يدەياسى — قازاقستانداعى كوپۇلتتىلىق­تىڭ پايدا بولۋىن, بۇل ءۇردىس­تەردىڭ سەبەپتەرىن كورسەتۋ. قا­زاق­ستانداعى 1937 جىلدان باستاپ ۇلى وتان سوعىسى اياقتالعانعا دەيىنگى ۋاقىت ارالىعىنداعى ءوز­گە ۇلتتاردى كۇشتەپ دەپورتاتسيا­لاۋ كەزەڭىن كورەيلەردىڭ تاعدى­رى ارقىلى جەتكىزۋ. ءيا, باسقا ۇلت­تاردىڭ قازاق جەرىنە قالاي قو­نىس تەپكەنى باياندالاتىن وسى­ناۋ فيلمدە توننىڭ ىشكى باۋىن­داي ارالاسىپ, كۇندە قاتار ءجۇر­گەن كورەي, چەشەن, نەمىس دوستار­دىڭ قازاق توپىراعىنا ءاۋ باستا قالاي كەلگەنى ناقتى كورسەتىلگەن. وسى تۇستان ءسوز وربىتەتىن بولساق, «جەرۇيىق» جاس كورەر­مەن­گە وي سالادى, كوزىڭە جاس تۇن­دىرىپ, تاريحتىڭ تۇكپىرىنە جەتەلەيدى. ستاليندىك جەكە باسقا تابىنۋ ءداۋىرىنىڭ قۇرباندارى – تۋعان جەرلەرىنەن كۇشتەپ جەر اۋدارىلعان ۇلتتاردىڭ اۋىر تاعدىرى ەرتەگى دە, اڭىز دا ەمەس, كەشەگى كۇننىڭ اقيقاتى ەكەنى كورسەتىلەدى. «جەرۇيىق» كور­كەم ءفيلمىنىڭ رەجيسسەرى سلامبەك تاۋەكەلدىڭ اي­تۋىن­شا, باس كەيىپكەر ورىنباي – ومىردە بولعان ادامنىڭ ءپروتوتيپى. ەل باسقارىپ, بەرەكە-بىرلىكتىڭ ۇيىت­قىسى بولعان نار تۇلعالى ازامات بەينەسىن كينودا سومداۋعا نيەتتەنگەن رەجيسسەر كينودراماتۋرگ لاۆرەنتي سونعا قولقا سالىپ, ولار بىرلەسە وتىرىپ ستسەناريدى جازىپ شىققان. – كەيىن فيلم وندىرىسكە جىبەرىلەر ساتتە ورىنباي ءرولىن ورىنداۋعا دارىندى اكتەر بولات ءابدىلمانوۆتى قولاي كوردىم. بۇ­رىن دا بىرگە جۇمىس ىستەپ, سىرال­عى بولعان اكتەردىڭ وسىناۋ كۇردەلى وبرازدى تولىق اشۋعا مۇمكىندىگى مول ەكەنىنە ءشۇبام بولعان جوق. سول سەنىمىم اقتال­دى. ادامداردىڭ قيلى تاعدىرى ارقىلى تاريحي كەزەڭ شىندىعىن مەيلىنشە تەرەڭدەي اشۋعا تى­رىس­تىق. بەلگىلەگەن ۇدەدەن تا­بىل­دىق پا, جوق پا, وعان جالپى كورەر­مەن قاۋىم, كينوتانۋ­شىلار تورە­شى, – دەيدى سلامبەك تاۋەكەل. فيلمنەن نۇرقانات جاقىپ­باي (جىلقىباي), مۇحيتجان ءىزىموۆ (يكرامجان), ەدۋارد پاك (پەتر), ياكوۆ لومەگا (تەيتەلباۋم), سەرگەي پەتروۆ (پوتاپىچ), ءانۋار نۇرپەيىسوۆ (تە­مىر­جان), باعلان ءاب­دىرايىموۆ ء(ۋا­لي­جان) جانە ت.ب. تا­­لانتتاردىڭ دا ويىنىن كورەمىز. تالدىقورعان جاقتا, ماتاي اۋى­لىندا, ۇشتوبەدە تۇسىرىلگەن كار­­تينا ءدال سول حالىقتار جەر اۋ­دا­رىلعان جەرلەردە تۇسىرىلگەن. كارتينا بارىسىندا كورەرمەن قاۋىم مىناداي ءبىر قىزىقتى تاريحي دەرەكپەن دە قاۋىشادى. سان مىڭ­دا­عان جانداردى اجال قۇشتىرعان اتاق­تى كالاشنيكوۆ اۆتوماتىن كا­لاشنيكوۆ سول ماتايدا جاساعان ەكەن. بىلەتىن­دەردىڭ ايتۋىنشا, سول اۆتوماتتى جاساعان ستانوك جەرگىلىكتى دەپودا ءالى ساقتاۋلى تۇرعان كورىنەدى. قونىس اۋدارىلىپ كەلگەن نەمىس عالىمى تەيتەلباۋمعا سول قارۋدى كورسەتۋگە الىپ كەلەتىن تۇس تا تاريح وسىلاي جاسالىناتىنىن كورسەتەدى. ءفيلمنىڭ كورسەتىلىمىنەن كەيىن جۋرناليستەرمەن وتكىزىلگەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا لاۆرەنتي سون: – كوركەم فيلم بولسا دا «جەر­ۇيىق» – تاريحتىڭ شىندى­عى. ءتىپتى مۇنان دا قيىن وقيعا­لار بولعان. ال فيلم بارىسىن­داعى جايتتەر 1937 جىلى وتەدى. مەن وسىنىڭ ءبارىن ءوز با­سىمنان كە­شىرمەسەم دە (1941 جىلى تۋىل­دىم عوي), اقساقال­دار­دىڭ ايتۋى­مەن ەستەلىكتەردى قالپىنا كەلتىردىم. سول زۇلمات­تى كورگەن كەيبىر كوزى ءتىرى جاندار وقيعالاردىڭ سون­شالىقتى ءدال كەلتىرىلگەنىنە تاڭ قالىپ جاتىر. سوعىستان كەيىنگى جوق-جىتىك جىلدارى كۇرد بالاسى حاسان ەكەۋمىز مەكتەپتە بىرگە وقىدىق. سول دو­سىم دا «ويپىرىم-اي, قالاي اينىتپاي جاساعانسىڭدار» دەدى. ال فيلمدەگى كەيىپكەر ورىن­باي دەگەن اقساقال ومىردە بول­عان ادام. فاميليا­سى ەسىمدە قالماپتى. قانشاما ادامدارعا جاقسى­لىق جاساپ, شا­را­پا­تىن تيگىزسە دە, ءوزى ومىردە وتە كوپ قيىن­شى­لىق كور­دى. ءبىر قاسىرەتتەن كەيىن ءبىر قا­سىرەتكە دۋشار بولدى. وكىنىشكە قاراي, ول كىسىنىڭ تاع­دىرى قالاي اقتالعانىنان حابار­سىز­بىن, – دەيدى. سولاي. فيلم ورىنبايداي ءمارت قازاقتىڭ سىبىرگە ايدالۋى­مەن بىتەدى. ساياسات ادامدارعا نە ىستەمەگەن؟! الايدا, قانشاما قيىن كۇندەر بولسا دا جاقسى ادام ءوز قاسيەتىمەن قالا بەرەتىنىن, ساتقىنداردى ۋاقىت جازا­لايتىنىن وسى فيلم تاعى دا پاش ەتەدى. ەڭ باستىسى, ءفيلمنىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي, قازاقتار باۋى­رىنا باسقان باۋىرلاس حا­لىق­تارمەن بىرگە – وتانىمىز قا­زاقستاننىڭ جەرۇيىققا اي­نال­عانىنا ءبۇ­گىن­دە كۋا بوپ وتىرمىز. ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, بۇل فيلم ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇر­باندارىن ەسكە الۋ كۇنى قار­ساڭىندا الماتى, استانا جۇرت­شى­لىعىنا قاتار كورسەتىلدى. ايناش ەسالي, الماتى.