سۇراپىل سوعىس ەرتە ەسەيتتى

... 1941 جىلعى 22 ماۋسىم. سوعىس باستالدى. ءدال وسى كۇنى ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ادامدارى سو­عىستىڭ باستالعانىن بىلگەن جوق. ول كەزدە تەلەفون بايلانىسى, راديو جوق بولاتىن. اۋدانعا بارعان ءبىرلى-جارىم ادام بولماسا, اۋىل حابارسىز ەدى. ءبىر اپتا وتپەي-اق سارىكول اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنەن جانە اسكەري كوميسسارياتتان وكىلدەر كەلىپ, جينالىس وتكىزدى. جينالىستا اۋداننان كەلگەن ۋاكىل سويلەدى. جينالعان­داردىڭ ءبارى «نە ايتار ەكەن» دەگەندەي, ۋاكىلگە تەلمىرە قارايدى. ءبىز دە, بالالار دا ودان كوز المايمىز. ۋاكىل فاشيستىك گەرمانيا سوعىس اشقانىن, ەل باسىنا اۋىر كۇن تۋعانىن, ەندى وتاندى قورعاۋ ءۇشىن ەر-ازاماتتاردىڭ اسكەرگە شاقىرىلاتىندىعىن ايتتى. اجە­لەر مەن ايەلدەر كوزدەرىنە جاس الدى. وسىلايشا ەكى كۇننىڭ بىرىندە اۋىل ازاماتتارى سوعىسقا اتتانىپ جاتتى. بۇل جىلدى ەلدەگى قاريالار, اجەلەر مەن ايەلدەر جىلاپ-سىقتاۋمەن وتكىزدى. اۋىلدا ەر-ازامات قالمادى. ءبارى مايدانعا اتتاندى. 1942 جىلدىڭ كوكتەمگى ەگىسى دە كەلىپ قالدى. جاۋاپتى كەزەڭ. كولحوز باسقارماسى اۋىل­داعى ۇلكەندەر مەن بالالاردى جيناپ, كوكتەمگى ەگىسكە دايىندىق تۋرالى ايتتى. ەگىس اۋىلدان 3-4 شاقىرىمداي جەردە ەدى. ول جەر جەتىقۇدىق دەپ اتالاتىن. سوعىس كەزىندە ءتارتىپ قاتاڭ بولدى. تاڭنىڭ اتىسى مەن قا­راڭعى تۇسكەنشە جۇمىس ىستەيتىن. بەتىمىزدى شالا-پۇلا جۋىپ, ەگىس باسىنا بارىپ, قامىت-ساي­مان­داردى جوندەپ, كولىكتى سوقاعا جەگەتىنبىز. سودان كۇن كوتەرىلىپ قىزعانشا جەر جىرتاتىنبىز. وسىن­داي قيىنشىلىق زامان ەدى. جەتىسىنە ءبىر رەت اۋداننان ۋاكىل كەلىپ, مايدان جايىن ايتىپ, ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن. يبراھيم ورازوۆ دەگەن اق­ساقال پوشتا تاسيتىن. ءبىر كۇنى ول ۋاكىلگە: «بالام, ۇكىمەت بىزدەن نە سۇراسا دا, نەنى تالاپ ەتسە دە ورىندايمىز. مەن جالعىز ۇلىم سماننان ەشتەڭە دە ايامايمىن. مايدانداعى بالالارىمىز امان بولسىن. ولار جەڭىسپەن ورال­سىن», دەگەنى ءالى ەسىمدە. اۋىل تۇرعىن­دارىنىڭ بارلىعى اقسا­قال­دىڭ وسى سوزىنە قوسىلدى. ەرەسەكتەۋ بالالار ات ءما­شينەمەن ءشوپ شاباتىن. ارا­مىزدا بىزگە باسشىلىق جاسايتىن قاجياحمەت مۇستافين دەگەن اعا­مىز بولدى. ول كىسى ماشينەنىڭ وراعىن قايراپ, باسپالارىن بەكىتىپ بەرەتىن. سىنعان جەرلەرىن جوندەپ, دۇرىستايتىن. ءشوپ ايىر­لاۋ, كوتەرۋ اۋىر جۇمىس ەدى. «باسقا تۇسسە, باسپاقشى» دەگەندەي, اۋىرتپالىققا ءتوزىپ, مايدان ءۇشىن ەڭبەك ەتتىك. ءشوپ جيناۋ ناۋقانى بىتكەن سوڭ, ەگىن جيناۋعا جۇمىلا كىرىسەتىن. اۋىلدا جۇرۋگە جارامايتىن جاندار عانا قا­لاتىن. جالدا جاتقان بيدايلاردى شا­ناقتى ارباعا ارتىپ, كومباين­مەن باساتىن قولايلى جەرگە اپارىپ, مايا سالۋشى ەدىك. ول كەزدەگى كومباين وزدىگىمەن جۇرمەي­تىن. مايانىڭ جانىنا وگىزبەن سۇيرەتىپ جەتكىزەتىن. بيدايدى قالبىر ەلەۋىشپەن ەلەپ, ارام شوپتەردەن تازارتىپ, استىق قوي­ماسىنا تاپسىراتىن. استىق قوي­ماسى قىرماننان 12-15 شاقىرىم جەردەگى توڭكەرىس اۋىلىندا بو­لاتىن. استىقتى قابىلدايتىن شالون بايبولوۆ دەگەن اعاي ەدى. قىرمانداعى استىقتى ەلەپ, تا­زارتىپ, قاپتاپ دايىندايتىن اجە­لەر-تۇعىن. ونشاقتى ارباعا قاپتاپ, ودان قالدى جاشىككە سالىپ, استىق قويماسىنا اپا­را­تىنبىز. ءار ارباعا ءبىر-ءبىر بالادان وتىراتىنبىز. ەگىندى جيناپ العاننان كەيىن اۋىل ادامدارى مال قو­رانى جوندەۋگە كىرىسەتىن. ءۇس­تىمىزدەگى كيىمدەرىمىز ەسكى-قۇس­قى جاماۋلى بولسا دا, تو­ڭۋ دەگەندى بىلمەيتىنبىز. مال باسىن ساقتاۋ, كۇتىپ باعۋ  ءۇل­كەن شارۋا. مالداردىڭ قيىن شانامەن سىرتقا شىعا­رىپ, بەلگىلى جەرگە اپارىپ توگە­تىنبىز. شار­شادىق دەۋ جوق. ءتىپتى, قىس ايلارىندا كورشى قاراسۋ اۋدانىنا كو­مەككە جىبەرەتىن. باسىلماي قالعان بيداي مايا­لارىن با­سىپ, جاردەم­دە­سە­تىن­بىز. ەل باسىنا قيىنشىلىق تۋ­عان كەزدە مەنىڭ زامانداستارىم سول قيىنشىلىقتاردى بىرگە ءبولىسىپ, اۋىرتپالىعىن بىرگە كوتەرىستى, جەڭىسكە ۇلەستەرىن قوستى. قازىرگى تاڭدا سول زامانداستارىمنىڭ كوپشىلىگى و دۇنيەگە ساپار شەكتى. زامان­داستارىم قۇرمانعالي قاجيەۆ, ەسلام ساعيتوۆ, موكەش مۇ­سايكين, قالي نۇربالين, تاس­قوجا قاجيەۆ جانە باسقا­لاردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتەمىن. اۋىل بالالارى قولى بوس كەزىندە تىشقان اۋلايتىن. تىشقاننىڭ تەرىسىن سىپىرىپ, كەپتىرىپ دۇكەنگە تاپسىراتىن. دۇكەنشى تەرىلەردى باعالاپ, اقشا بەرەتىن. ول اقشاعا ءدۇ­كەننەن ماتا ساتىپ الاتىن. ۇكىمەت ءبىز تاپسىرعان تىشقان تەرىلەرىنەن كيىم تىگىپ, ماي­دانعا جىبەرەتىن. ول كەزدە اقشا دەگەندى كورمەۋشى ەدىك. اق­شانى مۇعالىمدەر عانا الاتىن. ولارعا ارنايى ازىق-ت ۇلىك تە بەرەتىن. اۋىلداعى ەڭ قۇر­مەتتى, بەدەلدى ادامدار – مۇ­عالىمدەر بولاتىن. مەنىڭ مۇعالىمدىك ماماندىقتى تاڭ­داۋىما دا وسى جايتتەر اسەر ەتتى. وسىلايشا, سوعىس جىل­دارىندا قينالا ءجۇرىپ, ەڭ­بەكپەن شىنىقتىق, شيرادىق. 9 مامىر كۇنى اۋىلدىق كەڭەس كەڭسەسىنىڭ جانىنا اۋىل ادامدارى جينالىپتى. بارساق, اۋداننان كەلگەن ۋاكىل سوعىس­تىڭ بىتكەنىن, جەڭىسكە جەتكەنىمىزدى حابارلاپ جاتىر. اكەسى وپات بولعان بالالار, كۇيەۋلەرى مەرت بولعان جاس كەلىنشەكتەر, جالعىز ۇلىنان ايىرىلعان قاريالار مەن اجەلەر جىلاپ تۇردى سول كەزدە. ولارمەن قوسىلىپ ءبىز دە جىلاعانبىز. ساي-سۇيەگىڭ سىرقىرايتىن. «قورىققان مەن قۋانعان بىردەي» دەگەن ءسوزدىڭ راس ەكەنىنە سوندا كوزىمىز جەتتى. سوعىستان امان قالعاندار ەلگە كەلىپ قۋانتتى. بالالار وقۋلارىن جالعاستىرىپ, بەلگىلى ءبىر ماماندىقتىڭ يەسى بو­لىپ شىقتى. ءومىر دەگەن زى­مىراپ وتەدى ەكەن. كەشەگى بالالار – بۇگىنگى قاريالار. ەندى ءبىزدىڭ سوعىس كەزىندەگى ەڭبە­گىمىزدى ەسكەرىپ, سوعىس ارداگەرلەرىمەن تەڭەستىرسە دەگەن تىلەگىمىز بار. باياعىدا بىزگە «سو­عىس پەن تىل – ءبىرتۇتاس, ونى ءبولىپ-جارىپ قاراۋعا بولماي­دى» دەپ ايتاتىن. سوعىس جىلدارىنداعى قيىنشى­لىق­تاردى بۇكىل كەڭەس ەلىندەگى بالالار باستارىنان وتكىزدى. ءوز ۇلەستەرىن جەڭىس ءۇشىن قوسا ءبىلدى. ءبىزدىڭ باسىمىزعا تۇسكەن قيىندىقتاردى قازىرگى جاس ۇرپاق كورمەسىن. سەيتۋ قورجىنوۆ, تىل ارداگەرى, حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى. قوستاناي وبلىسى.