شۇكىر, تاريح پەن تاعدىر قازاققا قىلشا مويىن دومبىرانى قىلعىندىرا ۇستاپ جىر ساپىرىپ, تولعاۋ تۇيدەكتەتكەن اۋىز ادەبيەتىنىڭ اۋزىمەن قۇس تىستەگەن ايتقىشتارىنان, قالام الىپ, اق پاراققا سۇلۋ جولداردى كەستەلەگەن ابايدان بەرى قاراي دا ءسوز شەبەرلەرىن, جىر جامپوزدارىن بەرۋدەن جاڭىلعان جوق. «دالاسى ءان سالىپ تۇراتىن» قازاق – ونەرپاز, اقىنجاندى حالىق. بىراق, ءبىر قيىردان جىرلاعان ولەڭى ءتورت تاراپقا تەگىس تاراپ, كۇللى جۇرتتىڭ جۇرەگىنە قوناقتاپ, تىلىنە ورالعان, ءوزىمىز تۇگىل وزگەلەر قۇمارتا تىڭداپ, ءوز تىلدەرىنە اۋدارۋعا اسىعاتىن اقىندار – ناعىز اقىن جانە ولار ساناۋلى. ولار – ءوڭىردىڭ مەرەيى, حالىقتىڭ ماقتانىشى. بيىكتەردەن ءۇن اسىرىپ, ءسوز سامعاتقان اقىنداردىڭ ءبىرى – بۇكىلوداقتىق II حالىق شىعارماشىلىعى فەستيۆالىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پرەزيدەنت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, يۋنەسكو اياسىندا وتكەن حالىقارالىق ماحامبەت سىيلىعىنىڭ يەگەرى سابىر اداي. سابىردىڭ حالقىمىزدىڭ وتكەن قيىن تاعدىرىنا تاعزىم ەتۋ جانە ۇلتتىڭ رۋحىن جانىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىن بەكەمدەۋگە بەل بۋعا شاقىراتىن جىگەرلى ولەڭ شۋماقتارى بارشا قازاقتىڭ ۇرانىنا اينالدى.
اللا, اللا,
سەن جاراتقان, سەنىڭ عانا ق ۇلىڭمىن.
تامشىسىمىن نۇرىڭنىڭ.
تاعدىرمىن – مەن,
ءوزىڭ وعان ءمور باسقان,
جۇرەكپىن – مەن, لۇپىلدەگەن عۇمىرمىن.
...اللا, اللا,
ءار جۇرەكتە ءبىر-ءبىر قايعى, جەتىم بە؟!
جالبارىنباق ساعان عانا نە تىلدە.
امانات جان سەنى ىزدەسە عارىشتان,
قاۋىرسىن – جىر قالسىن جەردىڭ بەتىندە.
ميعراجدان «ءسۇف» دەپ ۇرلەنگەن دەمنىڭ ناتيجەسىندە كەۋدەسىنە جان بىتكەن ءاربىر پەندە ومىرگە ىڭگالاپ ەمەس, اللالاپ كەلەدى. ءالسىز ساۋساقتارىن جىمىرعان بالاڭ ۋىسىنا قوس قولداي ۇستاي كەلگەن ىرىس-نەسىبەسىن «اللا» دەپ شاشىپ جىبەرىپ, تىرشىلىكتىڭ ءون بويىندا سول شاشىلعان نەسىبەسىن تەرۋمەن بولادى ەكەن. پوەزيادا «اللا» دەپ ءسوز ساپتاعان سابىر اقىن 1960 جىلى كورنەكتى ۇستاز, ەڭبەك ارداگەرى اداي ۇلى شەركەشباي مەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن التىن القالى انا رەيىمقىزى ۇمسىنايدىڭ وتباسىندا ومىرگە كەلدى. ول 1981 جىلى الماتى تسيرك ونەر ستۋدياسىنان قۇبىش مۇحيتوۆتىڭ كۇي كلاسىن ءبىتىردى. ونەردى جانىنا سەرىك ەتكەن كۇيشى سابىر ماڭعىستاۋدىڭ مادەنيەت سالاسىندا 20 جىلدان استام ەڭبەك ەتىپ, 2000-2011 جىلدارى رەسپۋبليكالىق «ءۇش قيان» جانە «وتپان-Otpan» گازەتتەرىنىڭ قۇرىلتايشىسى رەتىندە قىزمەت اتقاردى. ورال پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا ءدارىس الا ءجۇرىپ, پوەزيا مەن كۇي الەمىنىڭ ورتاسىنا ەكپىندەي ەندى. ءار جىلدارى اقتاۋدا قاشاعان اقىننىڭ, اقتوبەدە ەسەت باتىردىڭ, ابۋباكىر كەردەرىنىڭ, بايعانيندە اساۋ-باراقتىڭ, ورالدا سىرىم باتىردىڭ, ورداباسىدا ءۇش ءبيدىڭ, كوكشەتاۋدا ابىلاي حاننىڭ تويلارىندا جانە ورتالىق ازيا – قازاقستان اقىندارىنىڭ ايتىستارىندا جۇلدەلى ورىندارعا يە بولدى. ماڭعىستاۋ ولكەسىندەگى «اداي اتا – وتپان تاۋ» مادەني كەشەندى ەتنوگرافيالىق ورتالىعىن سالۋ يدەياسىنىڭ اۆتورى, ۇيىمداستىرۋشىسى جانە «اداي» قورىنىڭ پرەزيدەنتى.
قۇيقىلجىتا كۇي توككەن سابىر ءوز دوستارىمەن بىرگە بەينەۋ اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە «التىباقان» قۇرىپ, قازاقتىڭ اسىل ونەرىن شاڭ-توزاڭنان ارىلتىپ, حالقىنا قايتا سىيلاۋعا تالاپتاندى. ۇستاز رەتىندە ون ەكى پەرنە, قوس ىشەككە قۇمارتقان ورەندەردى ونەر الەمىنە جەتەلەدى. قازاقتىڭ ايتۋلى ايتىسكەر اقىنى رەتىندە دە تالايعا تانىلعان سابىر اقىن مەلس قوسىمباەۆ, نۇرلان مۇساەۆ, ارعىنبەك قالباەۆ, اباي قالماعانبەتوۆ, سالاۋات يساقاەۆ, شىناربەك قاليەۆ, جانار ايلاشوۆا سىندى تالانتتى جاستارعا سىيلاس, پىكىرلەس ۇستازى بولدى. ال سابىر ادايدىڭ سوزدەرىنە سازگەرلەر جازعان اندەر – ساحنانىڭ سانىنە اينالدى, ءبىرقاتارى ءان بايقاۋلارىنان جوعارى جۇلدەلەردى يەلەندى.
وقىرمان با؟
وقىرماندا گۇل عوي ءبىر
جان-بەسىككە جاتا قالار تىلدەي جىر.
ءار تاعدىردىڭ كەۋدەسىندە ءبىر مۇڭ بار,
قالاي سەنىپ, كىمگە ايتارىن بىلمەي ءجۇر.
...تۇتاس الاش مەنىڭ جانىم كادىمگى,
جىرىڭ – جورگەك,
كۇيىڭ – كۇيمە, ءان ۇلگى.
كىرپىك قاقپاي تەربەتۋمەن كەلەمىن,
جۇرەگىمە سالىپ الىپ ءبارىڭدى.
ەي, وقىرمان, سەنى ىزدەگەن
ولەڭمىن.
ماڭىرايدى, ماڭىستايدى
كوبەڭ كۇن.
سەن مۇڭايما, جۇرەگىڭدە
مەن بارمىن,
سەن مۇڭايساڭ
مەن قايعىدان
ولەرمىن, –
دەيدى اقىن «وقىرمانعا ارناۋ» ولەڭىندە.
وقىرماننىڭ تالعامىمەن ساناسۋ, وقىرماننىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋ – اقىنعا قاجەتتى ەڭ باستى مىندەت. وسى پارىزدى ۇعىنىپ, مويىنداعان اقىن عانا شىعارماشىلىق شىڭىنا, قۇرمەت قياسىنا شىعا الادى. قۋانارلىعى – سابىر اقىن جىرلارى وقىرمانمەن ەگىز, ەل-جۇرتىمەن ەتەنە. ونىڭ سەبەبى, اقىن جىرلارىنىڭ ۇلت تاريحىمەن تۇبىرلەستىگىندە جاتىر دەپ تۇيسىنۋگە بولادى. سوناۋ كوشپەندىلەر تاريحى, كوك تۇرىكتىڭ ءدۇبىرى, الاش جانە قازاق ءدىلى, اسىل ءدىن. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى, ۇلان-عايىر دالادا سالتانات قۇرعان قۇندىلىقتار, سالت-ءداستۇر, كۇي مەن ولەڭ, رۋح پەن ۇران, ەل مەن جەر, ەر مەن ەرلىك, قوعام, بەيبىتشىلىك, ماڭعاز دا ءمارت ماڭعىستاۋ, كەڭ نارىن, سىرعا تۇنعان سارايشىق, وتپاننىڭ شىڭى, تاۋەلسىز ەل مەن ونىڭ ماڭگىلىك مۇراتى – سابىر اداي شىعارماشىلىعىنىڭ التىن ارقاۋى.
ات ءدۇبىرى...
ۇلى قىپشاق, ساق كۇلدى,
نايزاسىندا نامىس بار,
قىلىشىندا باق تۇردى.
كۇننەن ىرىس,
ءتاڭىر سىيلاپ شات قىلدى,
ايدان ۇشقىن ات تۇياعى لاقتىردى,
ات ءدۇبىرى,
ەستىلەمە ەسكىدەن,
ەسىل ەرلەر سامال جەل بوپ وكسىگەن.
شىركەي – ءشۇرشىت,
ات تۇياعى ۇرىمدە,
ەدىلدەيىن ەل ەم قالعان تەكتىدەن, –
دەپ كوشپەندىلەر كەزەڭىنىڭ ءدۇبىر-دۇرمەگىن كوز الدىڭا اكەلىپ, قۇلاعىڭا ەستىرتەدى. كوشپەندىلەر, كوكتۇرىكتەر مەن كوكبورىلەر تاقىرىبىن تۋ ەتكەن سابىر شىعارمالارىنداعى ەڭ باستى مۇرات – ءتۇپ-تامىرىمىزدى تانۋ جانە ۇلتتىق رۋحتى جانۋ. اتتيلا, مۇدە حان بەينەلەرىن اسقاق رۋحپەن جىرلاي كەلىپ, كارى كاسپي جاعالاۋىندا ورەكپىگەن جاۋىن ءوز قانىنا تۇنشىقتىرىپ ولتىرگەن توميريس حانشايىمدى, ياعني تۇمار اپامىزدى ءوز جىرىنا وزەك ەتەدى.
ءبىزدىڭ تۇمار – مويىنداعى نامىس-تى,
ۇلى جورىق تانىس-تى.
اتا جاۋعا ءبىزدىڭ ەلدە ورىن جوق,
كير پاتشا, ولدا كەلىپ قان ءىشتى.
ءبىزدىڭ تۇمار – الماس قىلىش سۋارعان,
كوك نايزاعاي شىعا كەلەر مۇناردان.
ەل دەگەندە ەتەك-جەڭىن تەل ءتۇيىپ,
ءبىزدىڭ قىزدار تۋ ۇستاعان تۇراننان, – دەپ ەلدىك پەن ەرلىكتى جوعارى باعالايتىن سابىر اقىن قىز دا بولسا حالقىنا قالقان بولعان, اقىلدى پاتشايىمنىڭ بوپاي, حيۋاز, ءاليا, مانشۇك, ءلاززات, ءسابيرا سىندى قايسار قازاق قىزدارىنىڭ اپاسى ەكەندىگىن, تۇمارداي باتىر قىزدىڭ ءىزباسار سىڭلىلەرىنىڭ وسال بولۋعا حاقى جوق ەكەندىگىن مەڭزەيدى. سابىر ولەڭدەرىندەگى تەكتىلىك پەن تەگەۋرىن توركىنى قايدان دەسەك, بۇل ساۋالعا اقىننىڭ ءوزى «مەندىك جىردا كوكبورىنىڭ قانى بار», دەپ جاۋاپ بەرەدى. دەمەك, نامىستان جارالعان ايبىندى كوكبورىنىڭ قانى قازاقى قايراتپەن, تەكتىك قاسيەتپەن, ماڭعىستاۋداي ۇلى دالانىڭ كيەسىمەن ۇشتاسقاندا, تۋعان جىر دۇلەي بولماعاندا قايتسىن؟!
سابىر اداي قازاق تاريحىندا ءاربىر زوبالاڭ-زۇلماتتار يىرىمىنە قالامىمەن «ساپار شەگىپ», كۇڭىرەنە ءۇن قوستى, جىردان ەسكەرتكىش تۇرعىزدى.
تۋ كوتەرگەن تۇراننان بابا قۇزبىن,
سونىڭ ءبارىن سەزەدى دالا ءبىزدىڭ.
ەر الاشپىن تۇسسە دە جاسىن كوكتەن,
ورتەنبەگەن, وشپەگەن اسىل نەتكەن.
تامىرىمدى كوپ شاپتى, بالتالادى,
مۇقالعان جوق سوندا دا نار تالابى.
جۇرەگىمدە قانى بار ەر تۇرىكتىڭ,
تەگىم – ءبورى, تەل ەمگەن بولتىرىكپىن! – دەپ ول ىشتەگى قىج-قىج قايناعان پەرزەنتتىك اڭسار, ازاماتتىق جىگەر مەن اقىندىق قۋاتىن, تاۋدان اققان سۋداي ەكپىندى ولەڭدەرىن الاش تاقىرىبىندا اقتاردى.
قوس قۇرلىقتىڭ تەربەتكەن اق بەسىگىن,
قازاق دەگەن حالىقپىن – ناقتى ەسىمىم!..
مەن سەنى ءسۇيدىم قانشا ءۇنسىز قالىپ,
بار ما ەكەن سەندەي, ءسىرا, ءمىنسىز حالىق؟!
بولمايدى ىرىلىكتى ۇساقتاۋعا,
دايىنمىن كۇللى الەمدى قۇشاقتاۋعا!, دەپ تولعانادى. بۇل – باعزى قازاقتىڭ جىرمەن جازىلعان تاعدىر-جولى بولسا, الدىنا اسقاق ارماندار قويعان بۇگىنگى قازاقتىڭ جىر-مۇراتى.
س.اداي شىعارمالارى الاش تاقىرىبىن تولعاي كەلە, تۇركى قۇندىلىعى, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى, قازاق دالاسى تاقىرىبىنا قاراي ويىسادى. بۇل تۇرعىدا ونىڭ ىشكى جاي-كۇيى ماحامبەت اقىنمەن ۇندەسەدى, ياعني جاۋىنگەر اقىن ماحامبەت باتىر مەن سابىر اقىن اراسىندا وزىندىك ءبىر ۇيلەسىم, رۋحاني ۇقساستىق بار سەكىلدى. ماحامبەت زامانىنا قاراي جورىق اقىنى بولسا, سابىر – بەيبىت زاماننىڭ رۋحتى اقىنى, رۋح جوقتاۋشىسى. وسى ءوزارا ۇندەستىك قابىسا كەلە اقىن بويىنان «سەرتتەسۋ» اتتى ولەڭ بولىپ توگىلدى. «سەرتتەسۋدەگى» وي مەن مازمۇن, ولەڭنىڭ كوركەمدىك قۋاتى اقىننىڭ مەرەيىن وسىرە ءتۇستى. «سەرتتەسۋ» ولەڭىمەن قازاقتىڭ, ماڭعىستاۋدىڭ ەكى بىردەي ازاماتى يۋنەسكو-دا توپ جارىپ, قازاقتى الەمگە تانىتا ءتۇستى. سابىر اقىن يۋنەسكو اياسىندا وتكەن حالىقارالىق ماحامبەت سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتانسا, ماڭعىستاۋلىق بەلگىلى جىرشى اماندىق كومەكوۆ ورتالىق ازيا جىرشى-جىراۋلارىنىڭ بايقاۋىندا باس بايگەنى يەلەندى.
جەلمايا ءمىنىپ جەرۇيىق ىزدەگەن اسان قايعىنىڭ دەرتى نە, ماقساتى قانداي؟ ول ەرتەگىنىڭ ەرىككەن كەيىپكەرى ەمەس, ۇلت قامقورى. بۇل يدەياعا دا سابىر تۋىندىسىنان قانىعا تۇسەمىز. جىرلار ارقىلى قورقىتتىڭ, اسان اتانىڭ مۇڭىنا ورتاقتاسىپ, ياساۋي بابامىزدىڭ قاسيەتىنە باس يەمىز. سارايشىق, تۇركىستان جەرلەرىنە تاعزىم ەتىپ, باباكۇلدىكتىڭ توپىراعىن قۇشىرلانا يىسكەپ, اۋاسىن مەيىرلەنە جۇتقانداي بولاسىڭ.
«سارايشىق – ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ تەمىرقازىعى, كيەسى, كەستەلى داستانى, ونەگە مەن ورنەككە تولى مۇراسى. سارايشىق − ۇلتتىق رۋحىمىزدىڭ ايبارى مەن ايبىنى, سەرپىن بەرەر ماقتانىشى. قاشاندا, قۇل تىلەگى – قۇلقىندا, ۇل تىلەگى – ۇلتىندا, عوي!.. سارايشىقتى اسقاقتاتۋ ارقىلى ۇمىت بولعان ۇلى داۋرەن, ءسان-سالتاناتتى جانىمىز بەن قانىمىزدان قايتا تاۋىپ, ويانۋعا مۇمكىندىك بار. بىزگە جەتپەي جۇرگەنى دە سول ەمەس پە؟!.» دەيدى اقىن:
قوش ەندى,
قوڭىر توبە, سىرلى مەكەن,
مەن بايعۇس مەكەنىمدى جىر عىپ وتەم.
جىلعا ساي, جىلىم بىتكەن,
ۇلىن كۇتكەن,
سارعايعان سارايشىق تا مۇڭدىق ەكەن!..
دەپ سارايشىقپەن سىرلاسا قوشتاسقان اقىن:
توگىلمەس توردەن بەكەر جىر,
ابىلدان قالعان شەكەر جىر.
اتامىز اداي ايعاقتاپ –
قازىعىن قاققان مەكەن بۇل.
اركىم دە ەلگە عاشىق دەر,
الديلەپ انگە باسىپ كور.
قايتەيىن سەنى, ماڭعىستاۋ –
كەۋدەمە سىيساڭ جاتىپ كور.
باسا دا كورمە جاڭىلىپ,
قول جايدىم حاققا جالىنىپ.
سەن سارقىلساڭ, ماڭعىستاۋ –
جالعاندا ءجۇرمىن ناعىلىپ؟!...
سالت-ءداستۇردىڭ
ساندىعى, –
ماڭعىستاۋ سەندە بار ءۇمىت! –
دەپ تۋعان ماڭعىستاۋىنا ۇلكەن سەنىم مەن ءۇمىتىن ارقالاتا تىنىستايدى.
قازاق تاريحىنداعى ءاربىر كەزەڭگە, قازاقى قۇندىلىقتارعا, ۇلتتى ۇلت ەتۋ جولىنداعى ايتۋلى بابالارعا جىر ارناعان سابىر قازاق, قازاقستان, ۇلت, سالت-ءداستۇر, ماڭعىستاۋ, ءدىن, ءدىل, ءتىل, ەل-جەر, قوعام, بەيبىتشىلىك جانە رۋحانيات تاقىرىبىن تاسادا قالدىرعان جوق. ونىڭ «ەلىم» دەپ ەڭىرەگەن جۇرەگىنىڭ ءۇنى, «جۇرتىم» دەگەن تىلەگى قازاق دالاسىنىڭ ءار قيىرىنا قالقىپ جەتىپ, ءاربىر جۇرەكتەرگە قوناقتادى, ءاربىر تىلگە تۇراقتادى. بۇگىندە س.ادايدىڭ «قازاقستان − جالعىز ۇلى قازاقتىڭ» جانە «ءار قازاق − مەنىڭ جالعىزىم» دەگەن جولدارى بارشا قازاق بالاسىنىڭ اۋزىندا ءجۇر.
تاعىلىمدى سوزگە ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ «سىزدەردە سابىر اداي دەگەن اقىن جىگىت بار. سابىردىڭ ءبىر ولەڭى «قازاقستان − جالعىز ۇلى قازاقتىڭ» دەپ اياقتالادى. وتە ماعىنالى ءسوز. ارقايسىمىزدىڭ وتباسىمىزدا ۇل-قىز, نەمەرە-شوبەرە ءوسىپ كەلەدى. سولاردىڭ قىزىعىن كورىپ, بالالارىمىزدىڭ باقىتتى, اينالامىزدىڭ امان بولۋىن تىلەيمىن. ال قازاقستان − بارشا قازاقتىڭ جالعىز ۇلى, ورتاق پەرزەنتى. ءبارىمىز بولىپ تاۋەلسىزدىگى ەندى ءتاي-ءتاي باسىپ كەلە جاتقان اماندىعىن تىلەيىك. كەمەلىنە كەلۋىنە بار قۋات-جىگەرىمىزدى جۇمسايىق» دەسە, «ءار قازاق – مەنىڭ جالعىزىم» تىركەسى زاڭعار جازۋشى ءا.كەكىلباي تاراپىنان «...ەلىنىڭ كوسەگەسى كوگەرمەيىنشە, ەشكىمنىڭ دە كوسەگەسى كوگەرمەيدى. قازاقستاننىڭ كوسەگەسى كوگەرۋ ءۇشىن ءار قازاقتىڭ باعى جانىپ, ءار قازاقتىڭ تالابى ورگە باسۋى شارت. «ءار قازاق – مەنىڭ جالعىزىم».
بۇعان دەيىن ەشكىمنىڭ اۋزىنان شىعا قويماعان ءۋاج. تەك ءبىرى ءۇشىن ءبىرى قۋانىپ, ءبىرى ءۇشىن ءبىرى قايعىرا الاتىن ۇلتتىڭ عانا ۇپايى تۇگەل بولماق.
سابىر اداي بۇل ۇلى اقيقاتتى عاشىعىنان ەرتە ايىرىلعان مۇڭلىقتىڭ زارىنداي, جات جەردە ءجۇرىپ جابىققان بەيباقتىڭ شەرىندەي, باۋىر ەتى بالاسىنا مەيىرلەنگەن اقپەيىل اكەنىڭ اق تىلەۋىندەي ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتار تەبىرەنىسپەن جەتكىزەدى» دەپ جانە «... جالپى, «ءار قازاق – مەنىڭ جالعىزىم» دەگەن ءار شۋماعىنان وتانشىلدىقتىڭ وتتاي ىستىق ماحابباتى لاۋلاپ, ءار سويلەمىنەن الەۋمەتشىل جۇرەكتىڭ ءدۇرسىلى اتتاي تۋلاعان ليريكا كىتابىن ارعى-بەرگىدەن سيرەك كەزدەستىرەسىز.
ونىڭ كەيىپكەرى – وتان, اۆتورى – نامىس. جەرىمە ساي ەل, ەلىمە ساي ەر, باباما ساي ۇرپاق بولا الىپ, وكىنىشتەن قورىتىندى, ۇمىتتەن ناتيجە شىعارا الساق دەگەن نامىس» باعالانعان بولاتىن.
سابىر اداي تۋرالى ايتقاندا, ماڭعىستاۋداعى قاسيەتتى وتپان تاۋ بيىگىنەن سالىنعان اداي اتا جانە «وتپان تاۋ» تاريحي-مادەني ەتنوگرافيالىق كەشەنىنە سوقپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. ول, وتكەنگە باس ءيىپ, تاريح تولقىنىندا توز-توز بولعان ۇلتتىق مۇرالاردى تۇگەندەۋ, دۇشپانعا بابا سەسىن سەزدىرىپ, ۇرپاققا اتا ايبارىن ءسىڭىرۋ, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بىرلىك, رۋحانيات باعىتىنداعى يدەولوگياسىنا قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىنداعى شارۋا. تاۋدىڭ يىعىندا تۇرىپ اسپانمەن تالاسقان كەشەن قانشالىقتى اسقاق بولسا, ونىڭ الدىنا قويعان ارمان-مۇراتى دا سونشالىقتى بيىك.
مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ 2007 جىلى 27 قازاندا «وتپان تاۋ» تاريحي-مادەني ەتنوگرافيالىق كەشەنىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا «قازاقستان حالقى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ يگىلىگىن جىل وتكەن سايىن مولىنان سەزىنە تۇسۋدە. ءوز تاعدىرىمىز ءوز قولىمىزعا ءتيىپ, ەكونوميكا نىعايا باستاسىمەن-اق, ءبىز «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن قابىلداپ, كيەلى جەرلەرىمىزدى, باتىر بابالارىمىزدى, مادەني مۇرالارىمىزدى تاريح قويناۋىنان ارشىپ الىپ, تەرەڭىنەن سىر تارتىپ, جاڭعىرتىپ, قادىرلەپ, قاستەرلەۋگە دەن قويدىق. قۇرىلىس جۇمىستارى اياقتالىپ, بۇگىن اشىلعالى وتىرعان «وتپان تاۋ» تاريحي-مادەني كەشەنى دە وسى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ تىكەلەي جەمىسى ەكەنى انىق.
كونە دە قاسيەتتى ماڭعىستاۋدا سان-قيلى سىن ساعاتتارىندا ۇران وتىن جاققان, كارى سەڭگىر وتپان تاۋدىڭ بۇگىندە ماڭگىلىك وتىن مازداتار تاعزىم بيىگىنە اينالۋى جان سۇيسىنەر جاقسىلىق, وتكەنگە دەگەن قۇرمەت, بولاشاققا دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بيىك ونەگەسى دەر ەدىم. بۇل كەشەن ءتۇبى تەرەڭ تاريحىمىزدى ۇرپاقتارىمىزدىڭ ەسىنە سالىپ, جۇرەكتەرىنە يماندىلىق نۇرىن سەۋىپ, ۇلى مۇراتتارعا ۇندەپ تۇراتىن بولادى. ول, سونداي-اق, ماڭعىستاۋ وڭىرىنە جولى تۇسەتىن قازاقستاندىقتار مەن شەتەلدىك تۋريستەردىڭ دە ارنايى ىزدەپ بارىپ ءتاۋ ەتەتىن قاسيەتتى مەكەنجايىنا اينالادى دەپ ۇمىتتەنەمىن», دەپ قۇتتىقتاۋ حات جولدادى. بۇل اقتىلەۋلى حات كەشەن جۇمىسىنىڭ العا باسۋىنا سەنىمدى تولقۇجات بولدى.
دەمەك, اداي اتا كەسەنەسى – ۇلتتى ۇيىستىراتىن, تىلەكتى تۇتاستىراتىن, ءوتكەندى تانىپ, ەرتەڭگە جۇمىلعان جۇدىرىقتاي ەكپىندەي ۇمتىلاتىن بىرلىكتىڭ بيىگى. قيىندىققا جانە ەرلىككە تولى تاريحىمىزدى, سالت-ءداستۇرىمىزدى, ەش حالىق قايتالاي المايتىن وزىندىك رۋحاني مادەنيەتىمىزدى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاستىرۋدىڭ جايى. كەشەگى كەزەڭدە وتپان باسىنان جالتىلداعان قانقىزىل وت «جاۋ شاپتىلاعان» ۇرەيدىڭ, ءارى ەردى ەل قورعاۋعا شاقىراتىن ءۇمىتتىڭ ۇران-وتى بولسا, وتپاننىڭ بيىگىندەگى بۇگىنگى وت – بابالارعا تاعزىم, بۇگىنگىگە بىرلىك, ەرتەڭگە شەكسىزدىكپەن ۇلاسقان ماڭگىلىك-وتى بولىپ لاۋلايدى!
پاتريوتتىق تاقىرىپتاعى ولەڭدەرمەن بىرگە, قازاقتىڭ كۇيلەرىن, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك سالدارىنان قوسىلا الماي اجال قۇشقان عاشىقتاردى, حالىق جانىنا جاقىن بارلىق تاقىرىپ پەن ماسەلەنى وتكىر جىرلايتىن سابىر اقىن شىعارمالارى شەتەلدەرگە شىعا باستادى. 2011 جىلى مەكتەپ وقۋشىسى س.امانقوسوۆا ۆەنگريانىڭ بۋداپەشت قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق عىلىمي جوبالار سايىسىندا «سابىر اداي پوەزياسىنداعى ۇلتتىق رۋح جانە كوركەمدىك ساپا» تاقىرىبىندا 1-ورىندى يەلەنىپ, ناتيجەسىندە ۇبت-دان بوساتىلىپ, استانا قالاسىنداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتاندى. 2016 جىلى تۇرىكتىڭ «گۇنسەل سانات» ادەبيەت-مادەنيەت جۋرنالىنا ءبىر توپ ولەڭدەرى تۇرىك تىلىنە اۋدارىلىپ باسىلدى.
قازاقتىڭ ءتۇپ-تامىرىن تانىپ, بابالار ەرلىگىنەن قۋات الامىن, تالىمىنەن تاعىلىم الامىن, بويىمداعى ەلجاندىلىق سەزىمدى قاناتتاندىرامىن دەگەن ۇرپاققا سابىر ولەڭدەرى – تاربيە قۇرالى, ساناعا ۇلتتىق رۋحتى سىڭىرەتىن كۇش, الدىنا بيىك ماقساتتار قويىپ, «ماڭگىلىك ەل» بولۋعا ۇمتىلعان, رۋحاني جاڭعىرۋدى بولاشاققا باعدار ەتكەن ءبىزدىڭ قانداستارىمىز ءۇشىن قاجەتتى رۋحاني ساباق. ۇلتتىق كودتى ساقتاي الۋ ءۇشىن ۇلتتىق مىنەز دە كەرەك. سابىر اقىن شىعارمالارى – وسى ۇلتتىق مىنەزدىڭ مەكتەبى.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ماڭعىستاۋ وبلىسى
