«قازاق مەملەكەتى تاريحىنا كوزقاراس» اتتى زەرتتەۋ وچەركىندە اۆتور «قازاقتا مەملەكەتتىلىك بولماعان» دەگەن شولاق پىكىرلەردىڭ نەگىزسىزدىگىن دالەلدەپ, قازاق حاندىعىن ۇلى دالاداعى وزىنە دەيىنگى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ ءتول ەتنوس اتىمەن اتالعان جالعاستى ءبىتىمى رەتىندە قاراستىرادى. ونىڭ قالىپتاسۋ جانە دامۋ جولىن اينالاسىنداعى ەلدەر تاريحىمەن بايلانىستا باياندايدى. ەلدىڭ تۇتاستىعىنا قاتەر توندىرگەن سىرتقى جانە ىشكى كۇردەلى ساياسي جاعدايلاردى تالداي وتىرىپ, حاندىقتى باسقارۋ ىسىندە كەزەڭ تالابىنا ساي جاسالعان رەفورمالارعا توقتالادى.
جازباشا تاريحتاعى «ءبىرتۇتاس حاندىقتىڭ ءۇش جۇزگە ءبولىنۋى» قۇبىلىسىنا جاڭاشا كوزقاراس اياسىندا دەن قويادى. تاۋكە حاننان كەيىن اعا حان ينستيتۋتى پايدا بولعانىن ايتادى. اعا حان ءارى باس قولباسشى بولعان ابىلقايىردىڭ تۇلعاسىنا قاتىستى دەرەكتەردى سارالايدى. اۆتور ول باسقارعان قولدىڭ اڭىراقايداعى ءىرى جەڭىسى, جوڭعار قونتايشىسىمەن كەلىسسوزدەرى, باشقۇرتپەن اراداعى قارىم-قاتىناس ماسەلەسى, ورىس پاتشايىمىنا ەلشىلىك جىبەرۋى, ت.ب. جايتتاردى تىلگە تيەك ەتەدى. ناقتى زامان شىندىعىن تاريحي قۇجاتتاردى قاراستىرا وتىرىپ اشادى. زەرتتەۋشىنىڭ تۇجىرىمىنشا, ابىلقايىر ءبىر ورتالىقتاندىرىلعان كۇشتى حاندىق قۇرۋعا نيەتتەنگەن. ونى ەلدىڭ بەدەلدى ادامدارىنىڭ ءبىرقاتارى وزدەرىنشە ءتۇسىنەدى. ءوز قاراۋىنا العان پروتەكتوراتىنىڭ مونارحيا ىسپەتتى ءبىرتۇتاس مەملەكەتكە اينالۋىن ورىس پاتشالىعى دا قالاماعان. سوندىقتان ءابىلقايىرعا نارازى كىشى حانداردى, سۇلتانداردى, بيلەردى ءوز قامقورلىعىنا تارتىپ, جەكە-جەكە انت بەرگىزىپ, ەلدى بولشەكتەۋدى كوزدەيتىن امالدار جاسادى. ابىلقايىر حان ورىس اكىمشىلىگىنە قازاق حاندىعىنىڭ تۇتاس ساقتالۋعا تيىستىگىن, ونى ءوزى ارقىلى باسقارۋدىڭ دۇرىستىعىن مويىنداتتى. الايدا 1736 جىلعى 1 تامىزدا ونى ورىس پاتشايىمىنان بوداندىققا مويىنسۇنعانى ءۇشىن سىيلىققا ارنايى قىلىش العان باراق سۇلتان ءولتىرىپ تىندى.
ءسويتىپ, قازاق ەلىن ورىس يمپەرياسىنا قوسىپ الۋدىڭ جاڭا ساتىسى باستالدى. XIX عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە ارنايى شىعارىلعان زاڭدار نەگىزىندە حاندىق قۇرىلىستىڭ تامىرىنا بالتا شابىلدى. قازاق دالاسىن جاپپاي وتارلاۋ ەتەك الدى. پاتشالىقتى قۇلاتقان كەڭەستىك يمپەريا كەزىندە دە بولشەۆيكتىك ساياسات قازاقتاردى ۇلتتىق قاسىرەتكە دۋشار ەتتى.
قىسقاسى, قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ ءتورت عاسىرلىق تاريحى جايىندا ماعلۇماتتار دايەكتەلگەن بۇل ەڭبەكتە وسى ماسەلەلەر ەگجەي-تەگجەيلى قاراستىرىلعان.
ب.قويشىباەۆتىڭ «الاش جولى» ءريسالاسى ەنگەن ەكىنشى كىتابى دا تاريحي تاعىلىمعا تولى كەزەڭ تۋرالى سىر شەرتەدى.
اۆتور كىتابىنىڭ العىسوزىندە ءريسالانى قۇرايتىن تۋىندىلاردى قانداي دا ءبىر ادەبي جانرعا جىكتەمەي, ءار شىعارمانى ءوزىنشە ءبىر ەتيۋد دەپ سانايتىنىن ءبىلدىرەدى. ءريسالانىڭ ءار زامانعى اراب, پارسى, تۇركى قاراسوزىنىڭ وزىندىك جانرىنىڭ اتاۋىنا اينالعانىن ايتا وتىرىپ, سول ءپىشىندى جاڭعىرتۋعا بەل بايلاعان.
ءريسالا رەسەي يمپەرياسىنداعى رەۆوليۋتسيالىق جانە جالپى مۇسىلماندىق قوزعالىستارمەن استاسا دامىعان قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ تۋىن جانە ونىڭ الاشوردا شاڭىراق كوتەرگەنگە دەيىنگى ورىستەۋىن, تيىسىنشە, ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ويىنىڭ دامۋىن كورسەتەتىن تاريحي-تانىمدىق ون ەتيۋدتەن تۇرادى. اتالعان كىتاپقا سولاردىڭ ۇشەۋى ەنگەن.
ءريسالا ءا.بوكەيحان, ب.قاراتاەۆ, س.لاپين, ج.اقباەۆ, ي.گاسپرينسكي, ءا.توپچيباشەۆ, ءا.يبراگيموۆ, ش.قوسشىعۇلوۆ سەكىلدى تۇلعالاردىڭ قايراتكەرلىك قىرلارىمەن تانىستىرادى. ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان جانداردى كوركەمدىك زەرتتەۋىنىڭ نىساناسى ەتىپ العان اۆتور ولارمەن قويان-قولتىق ارەكەت ەتكەن ەركىندىك, وتەمىس, ت.ب.كەيىپكەرلەر بەينەسىن قاتار سومدايدى.
ءسويتىپ, بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭدى بەينەلەيتىن اتالمىش ءريسالا بارشا وقىرماندى تاريح ارقىلى تاربيەلەۋ ىسىنە اتسالىسۋدى ماقسات ەتكەن.
بالجان حابدينا,
باسپا جانە پوليگرافيا ءىسىنىڭ قايراتكەرى
