انىعىنا كەلسەك, ەلىمىزدىڭ ءتىل ماماندارى بۇل شارۋاعا دايىندىقتى ەرتە قولعا العان ەدى. لاتىن قارپىنە تالپىنىس العاش 1993 جىلى جاسالدى. وسى جىلى انكارادا وزبەكستان, قازاقستان, قىرعىزستان, ازەربايجان, تۇرىكمەنستان جانە تۇركيا ەلدەرىنىڭ عالىمدارى باس قوسىپ, بۇكىل تۇركى جۇرتىنا ورتاق 34 ارىپتەن تۇراتىن ۇلگى قابىلدادى. بۇل ەلەۋلى رۋحاني وقيعا بولدى. بارشا تۇركى دۇنيەسى الەم ەلدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قولدانىپ وتىرعان جازۋعا كوشسە, بىرىنشىدەن, ءوزارا اقپارات الماسۋ جەڭىلدەيدى, ەكىنشىدەن, جاھاندىق وركەنيەتكە داڭعىل جول سالىنادى.
وسىدان سوڭ قازاقتىڭ ءتىل ماماندارى الگى 34 ارىپتەن تۇراتىن ۇلگىنىڭ توڭىرەگىندەگى جۇمىستى قىزدىردى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ءابدۋالي قايداروۆتىڭ جوباسى رەتىندە بەلگىلى بولعان 24 ارىپتەن تۇراتىن قازاق نۇسقاسى ازىرلەندى. ال, ءتۇيىپ ايتساق, 2013 جىلعا دەيىن جۇزدەن استام جوبا دايىندالعان ەدى.
لاتىن قارپىنە ەكىنشى تالپىنىس 2007 جىلى جاسالدى. ەل پرەزيدەنتى 2006 جىلى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحىى سەسسياسىندا لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ ماسەلەسىن زەرتتەۋدى تاپسىردى. وسىعان وراي ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىندە ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. ونىڭ جۇمىسىنا رەسپۋبليكانىڭ بەلگىلى ءتىل عالىمدارىمەن بىرگە قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ ماماندارى تارتىلدى. قىرۋار شارۋا اتقارىلدى. وتكەن عاسىردىڭ 20-30-شى جىلدارىنداعى لاتىن قارپىنە كوشۋ تاريحى زەرتتەلدى. وسى قارىپتى, 1993 جىلعى ورتاق ارەكەتتەن كەيىن توقتاپ قالماي, يگەرىپ اكەتكەن ازەربايجان, وزبەكستان مەن تۇرىكمەنستاننىڭ تاجىريبەسى تالداندى. اتالعان ەلدەرگە عىلىمي ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىلدى. ولار اكەلگەن دەرەكتەر ۇشان-تەڭىز بولاتىن. سونىڭ ءبارىن ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى سەگىز قوعامدىق گۋمانيتارلىق ينستيتۋتپەن بىرلەسە وتىرىپ, عىلىمي سۇزگىدەن وتكىزدى.
وسىنداي كول-كوسىر جۇمىستىڭ ءناتيجەسىندە قازاق ءتىلىنىڭ لاتىن گرافيكاسىنداعى بەس جوباسى جاسالدى. بۇلار ءتىل ءبىلىمى عالىمدارىنىڭ تالاي تالقىلاۋ مەن وڭدەۋدەن وتكەن ۇجىمدىق ۇلگىلەرى بولاتىن. سوندىقتان دا قۇندى.
لاتىن قارپىنە ءۇشىنشى تالپىنىس 2013 جىلى جاسالعانى بەلگىلى. سوعان وراي پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزدى. وندا 2007 جىلى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىندە قۇرىلعان ارنايى كوميسسيانىڭ نەگىزىندە جاڭا, مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە كوميسسيا قۇرۋ قاجەت دەلىندى. وعان جۇكتەلەتىن مىندەتتەردى دە سارالاپ بەردىك.
باستى مىندەت – ەلىمىز 2025 جىلى لاتىن قارپىنە تولىق كوشكەنشە, وسىعان دەيىن جازىلعان جانە جاسالعان ادەبي, عىلىمي, ت.ب. مۇرالاردى كيريلليتسادان جاڭا الىپبيگە ءتۇسىرىپ ۇلگەرۋ. بۇلار جاسالماعان كۇندە, ۇرپاقتار اراسىنداعى ءداستۇرلى رۋحاني-مادەني ساباقتاستىق بەلگىسىز مەرزىمگە ۇزىلەدى. ال مۇنى ءساتتى ءجۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءبىز تۇبەگەيلى قولداناتىن لاتىن قارپىندەگى گرافيكانى ءمۇمكىندىگىنشە قىسقا ۋاقىتتا قابىلداۋعا ءتيىسپىز.
اشىعىن ايتۋ كەرەك, بۇل وڭاي شارۋا ەمەس. قازاقتىڭ باي ادەبي ءتىلى, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ ءتىلى, ساياسات پەن ەكونوميكانىڭ ءتىلى ەركىن قامتىلاتىن, ءتىل ءبىلىمىنىڭ بارلىق تالاپتارىنا ساي گرافيكانى جاساۋ قيىننىڭ قيىنى. مۇنى لاتىن قارپىنە بىزدەن كوپ بۇرىن كوشكەن وزبەكستاننىڭ تاجىريبەسىنەن كورىپ وتىرمىز. بۇل ەلدە لاتىن قارپىنە ءوتۋ 1991 جىلى باستالىپ, 2010 جىلعا دەيىن سوزىلدى. سول مەرزىمدە جاڭا ءالىپبي ءۇش رەت رەفورمالاندى.
ازەربايجاننىڭ ءىس-تاجىريبەسىندە دە ەسكەرىلەتىن جايلار جوق ەمەس. مۇندا ەرتەدەن جيناقتالعان مول مۇرا لاتىن قارپىنە ءتۇسىرىلىپ بىتكەنشە 10 جىل قاجەت بولدى. سول ۋاقىتتىڭ ۇزىنا بويىندا كيريلليتسا لاتىنمەن بىرگە قولدانىلدى.
تاعى دا ءبىر وتكىر ماسەلە – عىلىمي-شىعارماشىلىق مۇرانىڭ ءبارىن لاتىن ارپىنە قوتارامىز با؟
ايتايىن دەپ وتىرعانىم, ادەبي كوركەم تۋىندىلاردىڭ كەشەگى كوممۋنيستىك-كەڭەستىك رۋحتا جازىلعاندارىن قوزعاۋدىڭ قاجەتى جوق. سول سەكىلدى, كوركەمدىك دەڭگەيى تومەن دۇنيەلەردى دە جايىنا قالدىرۋ كەرەك. وسى ىسپەن تۇراقتى اينالىساتىن بىلىكتى شىعارماشىل كوميسسيا قۇرىلعانى ابزال. بۇل كوميسسيا رۋحاني-ادەبي كەڭىستىگىمىزدى تۇزى تاتىمايتىن, تالعامسىز شىعارمالاردان ارىلتۋى ءتيىس. اتالعان مىندەتتىڭ زور جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارىلۋىنىڭ ايرىقشا ۇلتتىق ماڭىزى بار.
مىنە, ەلىمىزدىڭ رۋحاني ومىرىندەگى ەلەۋلى كەزەڭگە قادام باسقالى تۇرمىز. ءبىز كيريلليتسا اتالعان ءالىپبيدىڭ ىقپالىنان, انىعىراق ايتقاندا, ونىڭ تولىققاندى يەسى بولىپ تابىلاتىن جۇرتتىڭ ساياسي-اقپاراتتىق ىقپالىنان ارىلاتىن كەزەڭگە جەتتىك. اعىلشىن تىلىنە جاپپاي بەت بۇرعان تۇستا, ەندى كەشەۋىلدەۋ رەتسىز. دامىعان ەلدەردىڭ, الەمگە وزىق عىلىمي-تەحنيكالىق جانە رۋحاني-فيلوسوفيالىق يدەيالار بەرىپ كەلە جاتقان ەلدەردىڭ بۇكىل ادامزاتتىق دەڭگەيدەگى وركەنيەتىمەن كەدەرگىسىز قاۋىشتىراتىن باستاما تولىمدى ناتيجەلەرمەن دايەكتەلەتىنىنە قىلاۋسىز سەنەمىز.
الدان سمايىل,
جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
