قازاق ەلى اياق باسقان بەسىنشى تاريحي داۋىردەگى رۋحاني جاڭعىرتۋدى جان-جاقتى بايىپتاعان ماقالادا قايتا تۇلەۋدىڭ ەكى ماڭىزدى پروتسەسىن – ساياسي رەفورما مەن ەكونوميكالىق جاڭعىرۋدى اتاپ وتەدى. «ءبىزدىڭ ماقساتىمىز ايقىن, باعىتىمىز بەلگىلى, ول – الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ» دەپ باعامداعان ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ وسى مەجەلى ماقساتقا جەتۋ جولىنداعى نەگىزگى مىندەتتەر مەن باستى باعىتتاردى دا بەلگىلەپ كورسەتكەن.
وسى مىندەتتەر اياسىندا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعاديەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «ماڭگىلىك ەل» گۋمانيتارلىق تۇعىرناماسى عىلىمي باعدارلاماسى دايارلاندى. جۇمىسشى توبىنىڭ بارلىق وتىرىستارىن ءمينيستردىڭ ءوزى جۇرگىزىپ, سان-الۋان عىلىمي پىكىرتالاس بولدى. ويتكەنى, «ماڭگىلىك ەل» تۇجىرىمداماسىنىڭ پاسپورتىن جاساۋ قيىندىققا تۇسپەگەنىمەن, ونى زەردەلەۋ قورىتىندىلارىن جاساۋ تۇرعىسىندا پىكىرتالاس تا از بولمادى. مىنە, وسى تۇرعىدا ەرلان كەنجەعالي ۇلىنىڭ ءپرينتسيپتى ماسەلەلەردى شەشۋدە تالاسا دا, كەلىسە دە الاتىن ساياسي تولعامدى قايراتكەر ەكەنىن تانىدىق. ناتيجەسىندە جوبانى جۇزەگە اسىرۋ مەحانيزمدەرى ايقىندالدى. جوبا ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس تاراپىنان بىرنەشە مارتە ساراپتامادان ءوتىپ, قولداۋ تاپتى. كەيبىر تۇسىنىستىك تاپپاعان باپتار بويىنشا مامىلەگە كەلۋ ءالى دە قاجەت بولار.
پرەزيدەنت «قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى – ماڭگىلىك ەل» دەپ اتاپ كورسەتتى. ەندەشە, ۇلى ماقساتتارعا ۇلتتىڭ تەمىر ءبىلەگى, حالىقتىڭ ىستىق جۇرەگى, عالىمنىڭ تەرەڭ ءبىلىمى كەرەك.
ەلباسى ايتقانداي, «مادەني مۇرا», «حالىق – تاريح تولقىنىندا» اتتى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋى قامتاماسىز ەتىلدى. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ ەۋرازيا قۇرلىعىندا بەس جارىم عاسىرلىق تاريحى بار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى وسىنداي كۇرمەۋى قيىن ساۋالدار اينالاسىندا تولعانا وتىرىپ, تياناقتى شەشىمدەردى دە ءوزى ۇسىنادى. الداعى «ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ سانامىز ىسىمىزدەن وزىپ ءجۇرۋى, ياعني ودان بۇرىن جاڭعىرىپ وتىرۋى ءتيىس. بۇل ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاڭعىرۋلاردى تولىقتىرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ وزەگىنە اينالادى». رۋحاني جادى مىقتى, ءارى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ءبىرتۇتاس ۇلت بولىپ, بولاشاققا قالاي قادام باسىپ, بۇقارالىق سانانى قالاي وزگەرتۋىمىز كەرەك؟!. مىنە, ن.ءا.نازارباەۆ وسى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەيدى جانە ول جولدى كورسەتەدى.
بيىك سانا مەن تاريحي تانىمعا نەگىزدەلگەن ماقالادا ۇلتتىق جاڭعىرۋ ءۇشىن ءىرى-ءىرى باعىتتاردى جۇزەگە اسىرۋ مىندەتى تۇرعانىن ەسكەرتەدى. ماسەلەن, ماقالانىڭ «ءححى عاسىرداعى ۇلتتىق سانا تۋرالى» بولىمىندە 1. باسەكەگە قابىلەتتىلىك; 2. پراگماتيزم; 3. ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ; 4. ءبىلىمنىڭ سالتانات قۇرۋى; 5. قازاقستاننىڭ رەۆوليۋتسيالىق ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق دامۋى; 6. سانانىڭ اشىقتىعى سىندى مازمۇنداس, يدەيالاس باسىم باعىتتاردى اتاعان.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ويتۇزەر ماقالاسىنىڭ «تاياۋ جىلدارداعى ءمىندەتتەر» دەپ اتالاتىن ءىى بولىمىندە, اتاۋىنا سايكەس, ۇلتتىق جاڭعىرۋ جولىندا جۇزەگە اسۋى ءتيىس بىرنەشە مىندەتتەر العا قويىلادى.
ماقالانىڭ ەكىنشى بولىمىندە اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, الداعى ۋاقىتتا قوعامدىق-گۋمانيتارلىق عىلىمدار بويىنشا «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» اتاۋىمەن جاڭا جوبانى قولعا الۋ مىندەتى تۇر. 2018-2019 وقۋ جىلىندا وتاندىق ستۋدەنتتەر فيلولوگيا, فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ, مادەنيەتتانۋ, پسيحولوگيا سىندى عىلىم سالالارى بويىنشا دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەڭ تاڭداۋلى, ۇزدىك, ابدەن سىني سۇزگىدەن ءوتكەن وقۋلىقتارىمەن وقي باستاۋى ءتيىس. ول ءۇشىن 2017 جىلدان باستاپ ۇلتتىق اۋدارما بيۋرولارىن قالىپتاستىرىپ, ۇزدىك اۋدارماشى ماماندار تارجىمامەن اينالىسا باستاۋى كەرەك.
وسى ۋاقىتقا دەيىن رۋحاني سالادا سان الۋان كلاسسيكالىق مادەنيەت ۇلگىلەرى جاسالعانى ايقىن. الايدا, باعا جەتپەس ۇزدىك تۋىندىلاردى ءوز ىشىمىزدە جوعارى دەڭگەيدە تانىپ, ناسيحاتتاعانىمىزبەن, الەم حالقى بەيحابار قالىپ كەلەدى. اتالعان ماقالاسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ماڭگىلىك ەلدى دۇنيە جۇزىنە تانىتا الاتىن ادەبي, مادەني جاۋھارلاردى سۇرىپتاپ, ونى وزگە ەلدەرگە تانىتۋ ماقساتىن العا قويىپ وتىر. وسى جولدا «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت», «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» سىندى مادەني جوبالاردى ۇسىنىپ, ەلدىڭ رۋحاني جادىگەرلەرىن ساقتاپ, ناسيحاتتاۋ مىندەتى تۋىندايدى.
قازاقستاننىڭ «كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسىن» جاساۋ ەلتانىم عانا ەمەس, مادەني-تاريحي ورىندارىمىزدىڭ كوركەيۋىنە, ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا جول اشاتىنى ءسوزسىز. ال «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسى ۇلتتىق ادەبيەتىمىز بەن ونەرىمىزدىڭ وزىق ۇلگىلەرىن زەرتتەۋگە, جاريالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جاقىندا عانا بريتاندىق «The Independent» باسىلىمى 197 ەلدىڭ ادەبيەتشىلەرى كىرگەن الەمنىڭ ادەبي كارتاسىن جاريالادى. قازاقستاننان مۇحتار اۋەزوۆ ءوزىنىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىمەن وسى ادەبي كارتاعا ەنىپ وتىر. سوندىقتان دا «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسىنا زامانىمىزدىڭ ءسوزىن ايتىپ جۇرگەن قايراتكەرلەر مەن ادەبيەت پەن ونەردىڭ وزىق تۇلعالارى تۋرالى زەرتتەۋلەر جاساۋ قاجەت. مۇنى ۇعا, قازاقستان جازۋشىلار وداعى, باسقا دا شىعارماشىلىق وداقتارمەن بىرلەسە وتىرىپ, اۋەلى تىزىمدەپ, سونان سوڭ جاريالاۋعا بولادى. گۋمانيتارلىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى عالىمدارىنىڭ « ۇلى دالا تۇلعالارى» سەرياسىن جازۋداعى تاجىريبەسى بار. سوندىقتان دا بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ قيىنعا سوقپايدى.
قورىتا كەلگەندە, جاھاندانۋدىڭ دەندەگەن كەزەڭى – ءححى عاسىردا ۇلتتىق قۇندىلىقتار ماسەلەسىن گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالاسىندا قولعا الۋ باستى ترەندكە اينالىپ وتىر. ەكونوميكا, ساياسات, مادەنيەت, تەحنولوگيا سالالارىن تۇتاس دامىتۋ رەفورمالارى سالتانات قۇرعان وركەنيەت داۋىرىندە جاھاندانۋ ءناتيجەسىندە ۇلتتىق بىرەگەيلىك پەن ەتنوستىق بىرىزدىلىكتىڭ جويىلىپ, جۇتىلىپ كەتۋ قاۋپىنىڭ الدىن الۋ پروتسەسى ۇزبەي ءجۇرگىزىلۋى ءتيىس. سوندا عانا ۇلتتىڭ ادەبي, ءمادەني, تاريحي ۇلگىلەرى بارىنشا الەمدىك دەڭگەيدە ناسيحاتتالىپ, كورسەتىلەتىن بولادى.
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى جاڭا كوزقاراستارعا نەگىزدەلگەن باعدارلامالىق ماقالاسى وسىنداي ۇلتتىق جاڭعىرۋعا جول سالادى. جانە ول ءححى عاسىرداعى قازاق قوعامىنىڭ ساناسىنا جاڭا سىلكىنىس اكەلگەن قۇبىلىس بولىپ تابىلادى.
ءۋاليحان قاليجانوۆ,
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
