28.02.2013
ريم پاپاسى بەنەديكت ءححVى بۇگىن ريم ۋاقىتى بويىنشا كەشكى ساعات 20-دا تاقتان ءتۇستى. ۆاتيكانداعى بيلىك باسىنداعىلاردىڭ ءبارى دە قىزمەتتەن كەتتى. ساعات 20-دا ۆاتيكاندى كۇزەتكەن شۆەيتساريالىقتار ىشتەن شىعىپ, قاقپا جابىلىپ, قورعاۋدى پوليتسەيلەر قابىلدادى. پاپا ساع. 19:00-دە ۆاتيكاندا كاردينالدارمەن قوشتاسىپ, الاڭعا شىعىپ, اپپاق كيىمىمەن اپپاق تىكۇشاققا وتىرىپ, ءريمنىڭ ءتۇبىندەگى 30 شاقىرىم جەردەگى جازدىق رەزيدەنتسياعا كەلىپ قوندى. وندا بار بولعانى 2,5 مىڭ كىسى تۇرادى ەكەن. ءبارى جينالىپ پاپانى كۇتتى. پاپا بالكونعا شىعىپ, ولارعا قۇرمەت كورسەتتى.
پاپا وسىندا ءۇش ايداي تۇرادى ەكەن. ۆاتيكانداعى موناستىرداعى ءۇيىن ءجوندەپ بولعاننان كەيىن قالعان ءومىرىن موناستىردا وتكىزەدى. قوشتاسقان ءسوزىندە پاپا:
– مەن ەندى پونتيفيك (اۋليە) ەمەسپىن, پيليگريممىن, – دەدى.
ۆاتيكان ونى قۇرمەتتى پاپا دەپ وتىر.
ەندى پاپانىڭ ورنى بوس. جاڭا پاپا ناۋرىز ايىندا سايلانادى. بەنەديكت ءححVى سايلاۋعا قاتىسپايدى. ۆاتيكاننىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت پاپا بولىپ قارا ءناسىلدى سايلانۋى دا مۇمكىن دەگەن جورامال بار.
03.03.2013
بۇگىن يليا جاقانوۆ تاعى دا تەلەفون سوقتى. شىرىنبەك وعان ءان-كۇيلەرىمنىڭ نوتالار جيناعىن بەرىپ, العىسوز جازىپ بەرۋدى وتىنگەن ەكەن. وعان دا ءبىراز ۋاقىت بولىپ كەتتى.
سول كەزدە-اق, الا سالىسىمەن يليا ماعان تەلەفون سوققان ەدى. مەنىڭ جەتى تومدىق جيناعىمدى وقىپ, ابدەن ريزا بولىپ جۇرەتىن. «عاجاپ, عاجاپ! نە دەگەن كەرەمەت. تاريح تا, مەملەكەت تە, ۇلت تا, ەل تۋرالى تولعانىس تا تۇنىپ تۇر» دەپ, ماعان الدەنەشە تەلەفون سوعىپ, ريزاشىلىعىن بىلدىرگەن بولاتىن.
− مەن اندەر جيناعىنا جاي عانا العىسوز جازبايمىن, ليريكالىق تولعاۋ جازامىن, اسىقتىرما, – دەدى.
يليا جاقانوۆ ەكەۋمىز 1954 جىلى قاراتاۋدا ونىنشى كلاستى بىرگە ءبىتىردىك. وسكەن ءوڭىر دە, ونەر ورتاسى دا ءبىر, ورتاق. اۋىلىمىز ارالاس.
يليا – بۇگىندە حالقىمىزدىڭ اتاقتى كومپوزيتورى, كورنەكتى جازۋشىسى. ول – كەشەگى اقان, ءبىرجانداردىڭ سارقىتى, سول ۇلىلاردىڭ سوڭى. بۇگىندە بەرەكەسى كەتكەن, ءان ازعانداي بولعان زاماندا يليالاردى قايتا-قايتا تىڭداعىڭ كەلە بەرەدى. يليانىڭ اندەرىندەي ءان ەندى تۋمايدى. ءاننىڭ بۇگىندە باعاسى دا, مازمۇنى دا, تابيعاتى دا وزگەردى. ەشقانداي قۇنى جوق, ءسوزىنىڭ ماعىناسى جوق اندەر كوبەيىپ كەتتى. زامان سولاي شىعار, قايدان بىلەيىن.
يليا ەرتەڭ اتىراۋعا جۇرمەك. سوندا جاتىپ, اسىقپاي ءيىن قاندىرىپ مەن جايىنداعى ەسسەگە كىرىسپەك. ءساتىن سالسىن!
يليا ەكەۋمىز تەلەفونمەن سويلەسىپ تۇرىپ, بالالىق شاقتى, جاس كەزىمىزدى, ءىرگەلەس اۋىلدارىمىزدىڭ بۇرىنعى كەسكىن-كەلبەتى تۋرالى دا كوپ اڭگىمە ايتتىق. يليانىڭ اۋىلى مەنىڭ اۋىلىم اقتوبەدەن سەكسەن شاقىرىمداي جەر – سارىسۋ اۋدانى, ورتالىعى بايقادام, ار جاعى سوزاققا جالعاسادى.
ءبىزدىڭ اۋىل بيداي, جۇگەرى ەگەدى. كۇزدە تامالار تۇيەمەن كەلىپ قاپ-قاپ ءجۇگەرى, قاپ-قاپ بيداي الىپ كەتەتىن. سارىسۋدان وڭتۇستىككە قاراي شىققان كىرەكەشتەر ءبىزدىڭ اۋىلعا قونىپ ءوتۋشى ەدى.
تالاي ونەرپازدار دا كەلىپ جاتاتىن. اتاقتى كۇيشى سۇگىردىڭ بىرنەشە رەت ءبىزدىڭ اۋىلعا كەلگەنىن بۇرىن دا جازعانمىن. الاسا بويلى, ىقشام, دەمبەلشە كەلگەن اق قالپاقتى كىسىنىڭ تۇلا بويىنىڭ سونشالىقتى تۇنىپ تۇرعان ونەر ەكەنىن سول كەزدە بالا بولسام دا سەزىنىپ, قايران قالۋشى ەدىم. ءشىركىن, سۇگىردىڭ قۇرمەتىنە بولەنىپ, سول كىسىنىڭ ءىلتيپاتىنا يە بولعان ءايتپەنبەت اكەمنىڭ ونەرى قالىڭ ەلگە تانىلماي, ءومىرى قوي ارتىندا ءوتتى. سارىسۋدان ءبىزدىڭ اۋىلعا كوشىپ كەلگەن (سەبەبىن بىلمەيمىن) ءشامشىلدا اقساقالدىڭ دا كۇي تارتۋى بولەك ەدى. سىپايى كىسى بولاتىن. تامامىن دەۋشى ەدى. يليا ول كىسىنى وتە جاقسى بىلگەن ەكەن, جەكجاتتىعى دا بار ەكەن. ءبىزدىڭ اۋىلعا ءسىڭىسىپ كەتتى. ول كىسىنى ەشكىم تاماسىڭ دەپ بولمەيتىن. وتە ءبىر سىپايى كىسى ەدى. يليانىڭ ايتۋىنشا ءشامشىلدا – ارعىن اتانىڭ ۇرپاعى, ونىڭ ىشىندە الساي – قاراقۇس, اتاقتى كۇيشى بورانقۇلدىڭ ناعاشىسى ءارى ۇستازى. بورانقۇلدىڭ ءىنىسى مادىعۇل ءبىزدىڭ ساپاربەك دەگەن اعامىزدىڭ قىزى ۇلتايدى الىپ, ءبىزدىڭ اۋىلدا ءبىر جىل تۇردى. قازاقتىڭ قالجىڭداساتىن ادەتى ەمەس پە, اعالارىمىز كۇشىك كۇيەۋسىڭ دەپ قاجاي بەرگەن سوڭ, مادىعۇل ءۇشارالعا كوشىپ كەتتى. سول كەزدە بورانقۇل ءبىزدىڭ اۋىلعا, ءىنىسىنىڭ ۇيىنە ءجيى كەلىپ تۇرۋشى ەدى.
اتاقتى اقىن قالىبەكتىڭ بالاسى زيابەك تە ايتۋلى كۇيشى ەدى. ول دا ءبىزدىڭ ەلگە كۇيەۋ ەدى. كەيىن سارىاعاشقا قاراي كوشىپ كەتتى دەپ ەستىگەنبىز. تالاي سۇراۋ سالدىم, بىراق دەرەگى شىقپادى.
سۇگىر, ايتپەنبەت, ءشامشىلدا, بورانقۇل, زيابەك قاتار وتىرىپ, كەزەك-كەزەك كۇي تارتقاندا اياداي اۋىل ونەردىڭ ورداسىنا اينالعانداي بولۋشى ەدى. ءبارىنىڭ دومبىرالارى دا ءبىر-ءبىرىنەن اۋمايتىن, قالاقتاي, قولدان شابىلعان قارا دومبىرا بولاتىن. ءشىركىن, ايتپەنبەت تە, ءشامشىلدا دا عاجاپ كۇيشىلەر ەدى. اتتەڭ, سولاردىڭ ونەرى دالاعا كەتتى. وبال بولدى. نە جادىندا ساقتاعان, نە جازىپ قالدىرعان كىسى بولمادى. جازاتىن قۇرال دا, نوتا ءبىلەتىن كىسى دە بولمادى. وسى ەسىمە تۇسسە ءبۇگىندە ءىشىم قازانداي قايناپ, ۋداي اشيدى.
سارىسۋدان ولەڭشى, جىرشى, كۇيشى ءمادىنىڭ (شاۋتيەۆ) كەلۋى دە ىلعي وقيعا بولۋشى ەدى. شىركىن-اي, ونەرپاز ەدى. كەيىن 1972 جىلى ءمادىنى, اقىن ءتورەقوجانى جامبىلدىڭ 125 جىلدىق تويىنا الماتىعا الدىرىپ ەدىم. ءبىزدىڭ ۇيدە ەكەۋى ءبىر اپتاداي جاتتى. الماتىنىڭ تەلەديدارىنا دا شىعاردىم. «استرا» دەيتىن ماگنيتوفونىما ەكەۋىن دە جازىپ الىپ ەدىم. سول جولى ءبىزدىڭ ۇيدە تاڭعا دەيىن وتىرىپ سول «استراعا» تولەگەن مومبەكوۆتى دە جازعان ەدىم. ءۇيسىز-كۇيسىز, كوشىپ-قونىپ جۇرگەندە, اتتەڭ, ەڭبەگىم ءراسۋا بولدى. ءمادى دە, تورەقوجا دا مەنىڭ ءوتىنىشىم بويىنشا قاراتاۋدىڭ ەسكى اۋەندەرىنە سالىپ ەدى. امال نە, ءبارىنەن دە ايىرىلدىم. تولەگەنمەن ءبىرگە ومىرزاق ايتباەۆ, كەرىمبەك سىزىقوۆ كەلىپ, تولەگەن ءوز كۇيلەرىنە ءتۇسىنىكتەمە بەرىپ وتىرىپ تارتىپ ەدى. سۇگىر دە, ايتپەنبەت تە, تولەگەن دە تىرپ ەتپەي, تاپجىلماي وتىرىپ تارتاتىن. كەۋدەسى سويلەپ تۇرعانداي كورىنۋشى ەدى ماعان.
اكەم مەنى وزگە بالالارداي ويناتپادى. ويىننان ەشتەڭە شىقپايدى دەپ, اتالى ءسوز ايتىلاتىن ورتاعا ۇنەمى ەرتىپ بارۋشى ەدى. ونداي ورتادا مەنەن باسقا مەن قاتارلى اۋىلدىڭ بالالارى كورىنە بەرمەيتىن. سويتسەم, كوكەم جارىقتىق مەنى ادام بولسىن دەپ ءجۇر ەكەن عوي. مۇنىڭ پايداسىن مەن كەيىن ءبىلدىم.
05.04.2013
«يت جوق جەردە شوشقا ۇرەدى» دەپ, وسى كۇندەرى وپپوزيتسيالىق گازەتتەر ەلدەگى الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ساياسي احۋال جايىندا «باتالى» ءسوزدى, تورەلىكتى گەرولد بەلگەردەن سۇرايتىندى شىعاردى. گەرەكەڭ قازاقتىڭ تاريحى, بولمىس-تىرشىلىگى, ادەت-عۇرپى, سالت-ءداستۇرى, مىنەز-قۇلقى, كەلەشەگى جايىندا قۇلاش-قۇلاش ماقالا جازىپ, ونىسىن نەگىزىنەن ورىس ءتىلدى گازەتتەردە جاريالاپ, قازاققا اقىل ايتا باستادى. ءبۇگىندە قازاقتىڭ گەرولدتان باسقا اقىلمانى جوق سەكىلدى. كەيبىر ويلارىندا مىسقىل جاتادى. بەلگەردىڭ قازاق تىلىنە جەتىك ەكەنىندە ەشكىمنىڭ كۇمانى جوق. سول بىلەتىندىگىنەن دە قازاقتىڭ كەيبىر ماقالدارىن شەبەر پايدالانىپ, ورىسشا جازعان ماقالاسىنا ونى قازاقشا كىرىكتىرىپ, ءوز ماقالاسىمەن قازاقتىڭ ءوزىن سىنايتىنىنا قايران قالاسىڭ. بۇل رەتتە ول ابايدىڭ دا قازاقتى سىناعان سوزدەرىن شەبەر پايدالانادى. امال قانشا, اشىق اۋىز, اڭقىلداعان اقكوڭىل قازاق, ۇلتىمىزدىڭ جاناشىرى اباي كۇندەردىڭ كۇنىندە گەرەكەڭدەردىڭ مۇنى شەبەر پايدالاناتىنىن قايدان ءبىلسىن.
بەلگەردىڭ قازاق تۋرالى, ايتىلعان جاعىمدى پىكىرلەرى دە از ەمەس. جازباي, ايتپاي قايتسىن. سول ءبىر قىرعىن, قيامەت جىلدارى ءبىر ءۇزىم ناندى ءبولىسىپ جەپ, ولاردى امان الىپ قالعان قازاقتىڭ كەڭ پەيىلىن, باۋىرمالدىعىن قايدان ۇمىتسىن. ۇمىتپايدى دا. گەرولدتىڭ باۋىرمالدىعى دا, سىڭىرگەن ەڭبەگى دە از ەمەس. بىراق, قالاي دەگەندە دە, وزگە ۇلتتىڭ تورەلىك ايتىپ, توبە بي بولىپ, اقىل ۇيرەتىپ وتىرعانى جانىڭا قاتتى باتادى ەكەن. مەن مۇنى رەتى كەلگەن سوڭ عانا ايتتىم. ايتپەسە, گەرەكەڭنىڭ قازاق جازۋشىلارىن ورىس تىلىنە اۋدارۋدا دا ەڭبەگى از بولعان جوق.
14.05.2013
قازاقتىڭ بەلگىلى كومپوزيتورى, جاقسى جازۋشى-ەسسەيست, ايتۋلى ءانشى يليا جاقانوۆ ەكەۋمىز 1954 جىلى بۇگىنگى قاراتاۋ قالاسىندا ستالين اتىنداعى ورتا مەكتەپتى بىرگە ءبىتىردىك. كوزگە كوپ كورىنە بەرمەيتىن, كىسىلىكتى, تويعان قوزىداي بولىپ جۇرەتىن ىلعي. سۋرەتشى ەدى. مەن مەكتەپتە قابىرعا گازەتىنىڭ رەداكتورى, يليا سۋرەتشىسى بولاتىن. تۋمىسىنان ماتەماتيك ايناقۇل ىسمەتوۆ دەگەن جىگىت اقىنجاندى, جان-جاقتى تالانتتى ەدى, گازەتىمىزدىڭ اجارلى بولىپ شىعۋىنا ونىڭ دا ۇلەسى مول بولۋشى ەدى.
يليامەن اۋىلىمىز ارالاس, قويىمىز قورالاس, توسكەيدە مالى, توسەكتە باسى قوسىلعان, قۇداندالى ەلدەنبىز. مەن تالاس اۋدانىنان, يليا سارىسۋ اۋدانىنان. ءبىزدى ءارى جامبىل –شىمكەنت تاس جولى دا جالعاپ جاتادى. اۋىلىمىزدىڭ اراسى تاياق تاستام جەر. قىز الىسىپ, قىز بەرىسىپ, قۇرداي قاتىناسىپ جاتاتىن ەلدەنبىز. ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ءبىراز كەلىندەرى تاما, سول يليانىڭ اۋىلىنان بولاتىن. ءبىزدىڭ اۋىلدان دا تالاي قىز تاماعا ۇزاتىلدى. بۇل ءبىزدىڭ ىلگەرىدەگى بابالارىمىز سالعان سارا جول. «قىز – ءورىس» دەمەي مە, اتالارىمىز قىز الىپ, قىز بەرىسىپ-اق ەلدىڭ تىنىشتىعىن ساقتاپ قالعان. ءبىزدىڭ باتىر ساڭىرىق بابامىز – كىشى ءجۇز تايلاق باتىردىڭ جيەنى.
يليا الماتىعا كەلىپ كازگۋ-گە تۇسكەن سوڭ ءان شىعارا باستادى. ءمولدىرەگەن, نازىك سەزىمگە قۇرىلعان اندەرى جۇرتتى تەز باۋراپ الدى. ءسويتىپ, ەل ءىشىنە يليانىڭ كومپوزيتورلىق داڭقى تەز تارادى. ول − بۇگىندە كورنەكتى كومپوزيتور, بەلگىلى جازۋشى. قازاق ونەرىنىڭ تاريحى, ونىڭ وكىلدەرى تۋرالى تامىلجىتىپ جازىپ كەلەدى. ونەر تۋرالى, ونىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرى تۋرالى بۇگىندە يليادان اسىرىپ ەشكىم جازا العان جوق. جازعانى ءجىبەكتەي, ءوزىنىڭ مىنەزىنە ساي, كوكپەكتى ويدىڭ كەڭدىگىندەي, قاراتاۋدىڭ قوڭىر سامالىنداي, تىنىسىڭدى اشادى, جانىڭا راحات بەرەدى. ماعان بۇرىنعى ۇلىلاردىڭ دا سوڭى وسى يليا سەكىلدى كورىنەدى. بايىرعى عاجايىپ قازاق اندەرىمەن استاسىپ جاتقان اتا-داستۇرىندەگى ءاندى ەندىگى كومپوزيتورلار جازا المايدى. سول ءبىر دالانى انگە, كۇيگە بولەگەن ۇلىلاردىڭ سوڭى وسى يليا دەپ بىلەمىن. بۇگىنگى ونەردىڭ تابيعاتى تىپتەن بولەك. كوبىندە ءمان دە, ماعىنا دا جوق. بيىل مەنىڭ جانىمداعى جىگىتتەر ازىن-اۋلاق ءاندەرىمدى, باس-اياعى ەكى كۇيىمدى نوتاعا ءتۇسىرتىپ, جەكە كىتاپ ەتىپ باستىرىپ شىعارۋ ءۇشىن قاراسايعا بەرگەن ەكەن. ونىڭ العىسوزىن يلياعا جازدىرماق بولىپتى.
يليا ءبىر كۇنى ماعان تەلەفون سوقتى:
− مىرزەكە, جىگىتتەر ماعان سەنىڭ ءاندەرىڭنىڭ جيناعىن بەردى. العىسوز جازۋىمدى سۇرايدى. اندەرىڭ دە, كۇيلەرىڭ دە عاجاپ, مەنى اسىقتىرماساڭ, العىسوز ەمەس, سەن تۋرالى ليريكالىق ەسسە جازسام دەيمىن. سوندىقتان, جىگىتتەرگە ايت, اسىقتىرماسىن. مەن بۇگىندەرى سەنىڭ جەتى توم جيناعىڭدى قايتا-قايتا اقتارىپ, سۇزۋمەن وتىرمىن. سەنىڭ عالىمدىعىڭ, قايراتكەرلىگىڭ, كىسىلىگىڭ, ونىڭ ۇستىنە اندەرىڭ ماعان ەرىكسىز قالام ۇستاتىپ وتىر. وسكەن ورتاڭ, تۋعان جەرىڭ, ءومىربايانىڭ عاجاپ, سەن كەلەشەككە ۇلگى بولاتىن تۇلعاسىڭ, سول سەبەپتى ءوزىڭ تۋرالى تارتىمدى دۇنيە جازۋعا بەل بايلادىم, – دەدى.
سونىمەن يليا مەن تۋرالى ەسسە جازۋعا كىرىستى. ءساتتى بولسىن.
ءجيى-ءجيى تەلەفون سوعىپ, سۇراقتار قويىپ, ءومىردىڭ كەيبىر بەلەستەرىن تياناقتاپ جاتادى. كەشە ءبىر تەلەفون سوققاندا:
−الاقانداي اۋىلىڭ نە دەگەن عاجاپ, تۇنىپ تۇرعان تاريح قوي. اياداي عانا اۋىلىڭ – فيلارمونيا, تەاتر سيياقتى. توڭىرەگىندەگى جەر اتاۋلارى قانشاما؟ مۇنى نەگە جازبايسىڭ, – دەدى يليا.
اۋىلىم تۋرالى, ونداعى كىسىلەر تۋرالى اراگىدىك كۇندەلىكتەرىمە ەسكە تۇسكەنىن جازىپ ءجۇرمىن. يليا ەسكە سالعان سوڭ, ءارى راسى دا سولاي ەكەن عوي دەپ, اۋىلىمنىڭ توڭىرەگى, ونداعى جەر اتاۋلارى جايىندا جازۋدى ءجون كوردىم. وسكەن, ونگەن جەرىم عوي, وكىنىشى بالا كۇنگى سەزىمدەرىمنىڭ, كورگەن-بىلگەنىمنىڭ كوبى كومەسكىلەندى, ۇمىتىلدى. اركىمنىڭ تۋعان جەرى ءوزىنە ىستىق دەگەندەي, تۋعان جەرگە نە جەتسىن. مۇحتار اۋەزوۆ «اباي جولىندا» ءوزىنىڭ تۋعان ولكەسىن, ميداي دالا ءبورىلىنى دە جۇماقتىڭ تورىندەي ەتىپ سۋرەتتەمەي مە؟
ەڭ بولماسا, جەر اتاۋلارى ساقتالسىن دەپ, اقتوبەم تۋرالى ازداپ قالام تەربەيىن دەدىم.
(جالعاسى بار)
