ەگەر ءبىز وسى اتالعان باعدارلامانى وسىدان 6-7 جىل بۇرىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسسەك, ول زامان تالابىن بۇگىن عانا ەمەس, بۇرىنىراق ءتۇسىنىپ, وسىعان بايلانىستى كەرەكتى ءىس-شارالاردى جاساپ جاتقانىمىزدى كورسەتەدى. ءجانە دە ول شارالار ناتيجەسىز ەمەس: ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانى ورىنداي وتىرىپ, بىزدەگى ءوندىرىستىڭ تەحنولوگيالىق دەڭگەيى بو-
يىنشا تاۋەلسىزدىك جىلدارى الەمدە 82-ورىننان 56-ورىنعا كوتەرىلە بىلدىك. ال يننوۆاتسيالىق الەۋەتىمىزبەن الەمدە 101-ورىننان 59-ورىنعا ىلگەرىلەدىك. وسى جىلدارى ەلىمىزدە جاڭادان 800-دەن استام كاسىپورىن بوي كوتەرگەن ەكەن. ولار ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي, تەك ءبىر عانا 2016 جىلى 2,2 تريلليون تەڭگەگە تاۋار ءوندىرىپتى. پرەزيدەنت ءوز جولدا-
ۋىندا وسىنداي تاۋارلاردى ىلگەرىدە بۇدان دا قوماقتى ءوندىرىپ جانە شيكىزات ەمەس تاۋارلار كولەمىن 2025 جىلعا دەيىن ەكى ەسە ءوسىرۋدى ەل ۇكىمەتىنە ءمىندەتتەپ وتىر.
2004 جىلى, ياعني وسىدان 13 جىل بۇرىن ەلباسى «باسەكەگە قابىلەتتى قازاقستان ءۇشىن, باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا ءۇشىن, باسەكەگە قابىلەتتى حالىق ءۇشىن» اتتى كەزەكتى جولداۋىن جاساپ ەدى. ەگەر ءبىز باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى سول ۋاقىتتا كوتەرە بىلسەك, بۇل دا قازاق ەلىنىڭ زامان تالابىن قازىر عانا ەمەس, بۇرىنىراق سەزگەنىنىڭ ايقىن بەلگىسى.
وسىلايشا, باسەكەگە قابىلەتتىلىك نازاردان تىس قالعان جوق, وسى باعىتتا ءبىراز شارالار دا جاسالدى جانە ءىلگەرىلەۋ دە بار.
دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم ءار جىلدا الەم ەلدەرىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ ورنىن, دەڭگەيىن انىق-
تايدى. وسى فورۋمنىڭ جاساعان رەيتينگى بويىنشا تاۋەلسىزدىك جىلدارى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىمىز بويىنشا الەمدە 78-ورىننان 2016 جىلى 53-ورىنعا كوتەرىلگەن ەكەنبىز.
سونىمەن, پرەزيدەنتتىڭ سوڭعى جولداۋىنداعى كوتەرىلگەن نەگىزگى ەكى باعىت – تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋ مەن جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك, بۇلار – ەشقاشاندا ماڭىزىن جويىپ, كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن ماسەلەلەر. زامان, تەحنيكا, تەحنولوگيالار تۇرلەنگەن سايىن, تۇسىنىگىڭ, دايىندىعىڭ ءوزگەرگەن سايىن ولار جاڭا سيپات الىپ, ءاربىر ءوسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ الدىندا ءوز زامانىنىڭ وكتەم تالابى بولىپ قايتالانىپ تۇرادى.
پرەزيدەنت جولداۋىنداعى تالاپتاردىڭ بۇرىنعىدان سيپاتى بولەك, تەرەڭىرەك ءھام مازمۇندى. وندا ۇكىمەت «تسيفرلى قازاقستان» كەشەندى باعدارلاماسىن جاساپ, ونى ىسكە اسىرۋ تاپسىرىلعان. تسيفرلى توڭكەرىس (تسيفروۆايا رەۆوليۋتسيا) – جاقىندا ءدۇنيەگە كەلگەن عىلىم مەن تەحنولوگيا جاڭالىعى. ول العاش رەت شەتەلدەردە قولدانىلا باستاعان, ءوندىرىستىڭ بەت-پەردەسىن, بولمىسىن كۇردەلى ءوزگەرتەتىن قۇبىلىس. بۇرىن قولدانىستا بولعان ەكونوميكانىڭ كەيبىر سالالارى جۇمىسىن توقتاتىپ, كاسىپتىڭ, كاسىپكەرلىكتىڭ جاڭا, بۇرىنعىدان دا ءتيىمدى سالالارى دۇنيەگە كەلۋى ءمۇمكىن. بۇگىن ەشقانداي جۇرگىزۋشىسى (شوفەرى) جوق ماشينالار كەيبىر ەلدەردە شىعارىلىپ, جۇك تاسۋعا كىرىسە باستادى. وعان مۇمكىندىك الگى ماشينالاردا وتە تەز ەسەپتەيتىن تسيفرلى تەحنولوگيالاردى قولدانۋدان تۋدى.
«فينانسى ي رازۆيتيە» جۋرنالىنىڭ (№3, 2016 ج.) مالىمەتى بويىنشا 2000 جىلى بۇكىل الەمدە 80 ميللياردقا جۋىق فوتوگرافيا جاسالعان ەكەن, ال 2015 جىلى ونىڭ سانى 1,5 تريلليونعا دەيىن, ياعني 20 ەسە ءوسىپتى. وسىعان قاراماي ءاربىر فوتوگرافيانىڭ قۇنى (پلەنكا باعاسىن, فوتوگرافيا جاساۋ شىعىنىن قوسا ەسەپتەگەندە) 50 تسەنتتەن كۇرت ءتومەندەگەنى سونداي, ولاردى ءتىپتى شىعىن شىعارماي جاساۋ مۇمكىندىگىنە دەيىن جەتتىك. ارينە, بۇل ساندىق تەحنولوگيا جەتىستىگى.
تسيفرلى تەحنولوگيا بۋحگالتەريا, ەسەپ, كەلىسىمشارت, باسقا دا وسىنداي قىزمەت سالالارىنىڭ جۇمىسىن ءتۇبەگەيلى جاڭارتىپ, وسى سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانىن ەسەلەپ ىقشامداۋعا اكەلەدى. باسقا كوپتەگەن سالاعا دا اتالعان تەحنولوگيانىڭ اسەرى وسىنداي. مىنە, وسىنىڭ ءبارى قوعامدا ەڭبەك ءونىمدىلىگىن وسىرۋگە, تەز دامۋعا اكەلەتىن عىلىم جاڭالىعى. كۇندەلىكتى ومىردە كومپيۋتەرلى تەحنولوگيانى, سمارتفونداردى كەڭىنەن پايدالانا باستاعان قازاقستان ءۇشىن تسيفرلى تەحنولوگيانى يگەرۋ, شارۋاشىلىق جۇيەسىنە ەنگىزۋ وتە ماڭىزدى ەكەنى ەشبىر كۇمان تۋعىزبايدى.
جولداۋ ەل ازاماتتارىن, جاستاردى, كاسىپكەرلەردى جاڭاشىلدىققا ۇندەيدى, يننوۆاتسيالىق تاسىلدەردى كەڭىنەن پايدالانىپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن قوماقتى تۇردە وسىرۋگە شاقىرادى. پرەزيدەنت ۇكىمەتكە ەكسپو-2017 كورمە قۇرامىندا حالىقارالىق IT-ستارتاپ كومپانياسىن جاساقتاپ, ىسكە قوسۋدى تاپسىردى. سول سياقتى ەلىمىزدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردە دە وسىنداي ستارتاپ كومپانيالارى, تەحنولوگيالىق پاركتەر, ينكۋباتورلار ومىرگە كەلۋى ءتيىس. جالپىلاي ايتقاندا, يننوۆاتسيا-جاڭاشىل-
دىق الداعى ۋاقىتتا ەل ەكونوميكاسىنا, ءتىپتى ءاربىر ازاماتتىڭ وزىنە سەرپىن بەرەتىن زامان قۇبىلىسى بولعالى تۇر.
ەلباسى ءوز جولداۋى ارقىلى الداعى بەس جىلدا 500 مىڭنان استام جەكە ءۇي شارۋاشىلىقتارى مەن شاعىن فەرمەرلەردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ولاردان اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋدى ۇكىمەتكە مىندەت ارتىپ وتىر. بۇنى ورىنداۋ ءاتۇستى بولماي, باياندى جاسالىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى جۇيەسىن كۇردەلى وزگەرىسكە اكەلۋى كەرەك. ال مەكتەپ, ەمحانا, ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ, اۋىلداعى جول قاتىناستارىن رەتتەۋ جانە باسقا دا ماسەلەلەر – تەك مەملەكەت تاراپىنان قارجى ءبولىنىپ قانا ورىندالۋى مۇمكىن ءىس-شارالار. مەملەكەت باعدارلامالارىندا اۋىلدىڭ وسىنداي قاجەتتىلىكتەرى ۇكىمەت تاراپىنان تياناقتى تۇردە ەسكەرىلۋى كەرەك. تاعى ءبىر كەشەۋىلدەتپەي تياناقتى تۇردە ىسكە اسىراتىن شارۋا – كاسىپكەرلىكتى, ورتا جانە شاعىن بيزنەستى قولداۋ. ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەلباسى ورتا جانە شاعىن بيزنەس كاسىپكەرلەرىنىڭ سانى ازايىپ, ولاردىڭ شىعاراتىن ءونىمى دە تومەندەپ كەتكەنىن ايتتى. ال تەك سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدىڭ ىشىندە وسى بيزنەستى بارىنشا قولداۋ كەرەك ەكەنىن پرەزيدەنتتىڭ ءوزى ەڭ كەمى 5-6 رەت ايتىپ, باسقارۋشى مەكەمەلەرگە ءتيىستى تاپسىرما بەرىپ ەدى.
ورتا جانە شاعىن بيزنەستىڭ ءتومەندەۋى بۇل جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تۇرمىسىنىڭ تومەندەۋى دەگەن ءسوز. سوندىقتان مۇنى تەك القالى جيىندارداعى ءاڭگىمەنىڭ ارقاۋى عانا قىلماي, ءاربىر باسقارۋشى مەكەمەلەر ونىمەن كۇندەلىكتى اينالىسۋى كەرەك. وسى سالادا كەزدەسەتىن كەدەرگىلەردى جويۋدى جۇيەلى تۇردە قولعا العان ءجون. وسىنى ءبىز, وكىنىشكە قاراي, جاسامايمىز.
قازىر حالىق تۇرمىسىن جاقسارتۋدىڭ ءبىردەن-ءبىر جولى – جەر-جەرلەردە وسى ورتا, شاعىن بيزنەستى قولداۋ. ول ءۇشىن ولارعا نەسيەگە قوماقتى قارجى ءبولۋ قاجەت. اقشا بولسا ەلدەگى اعايىندار ءوز كاسىبىن وزدەرى تابادى. بىزدە كاسىپكەرلىككە كەڭەس بەرەتىن ۇجىمدار دا بار. ال كاسىپكەرلىككە باۋليتىن, ۇيرەتەتىن مەكتەپتەر جوقتىڭ قاسى. وسىلاردى ءاربىر اۋدانداردا اشىپ, جۇمىسقا قوسۋدىڭ ءجونى دە, ماڭىزى دا بار. ورتا جانە شاعىن بيزنەسكە بارىنشا قامقورلىق جاساۋ بارلىق ءىس باسىنداعى ازاماتتاردىڭ جاۋاپتى دا تىكەلەي مىندەتى دەر ەدىم. ويتكەنى, حالىقتىڭ كۇنكورىس, تۇرمىس دەڭگەيىنىڭ ءوسۋى وسى ورتا جانە شاعىن بيزنەستىڭ قاي جەردە بولسا دا بوي كوتەرۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ەلباسى ءوز جولداۋىندا ءاربىر وسى سالاداعى كاسىپكەرلەردىڭ ارقايسىسىنا 16 ملن تەڭگەدەن كومەك بەرۋدى ۇسىندى. دۇرىس شەشىم, بۇرىنعىدان كولەمدىرەك جاردەم. دەگەنمەن, بۇل دا ازدىق ەتەتىن سياقتى. ءوز باسىم 2016 جىلعى بيۋدجەتتە يگەرىلمەي قالعان 32 ملرد تەڭگەنى وسى ورتا-شاعىن بيزنەستى قوسىمشا قولداۋ ىسىنە جۇمساۋدى ۇسىنار ەدىم. اۋىلداعى, قالاداعى بيزنەسمەندەر وسى مۇمكىندىكتى دۇرىس پايدالانا الاتىنىنا كۇمان جوق. نەسيەنىڭ ازدىعى بيزنەستىڭ قولىن بايلاپ وتىرعانىن كورمەۋگە بولمايدى. ەندەشە, وسى ايتىلعانداردى جيناقتاساق, ىستەيتىن شارالارعا كوز جىبەرسەك, الداعى كەزەڭ كۇردەلى جانە ەل بولمىسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە اكەلەتىن ماڭىزدى ىستەر كەزەڭى بولعالى تۇر. سوندىقتان دا پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەندەي, بۇل كەزەڭدى قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋ كەزەڭى دەيمىز. جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ كۇرەسىنە شىقتىق, الەم وركەنيەتىنىڭ تاعى ءبىر كوكجيەگىنە شىعۋدى ماقسات ەتتىك. ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ادامي سيپاتىن, ادامي بولمىسىن زامان تالابىنا ساي سومداۋ كەرەكتىگىن زەردەمىزگە تۇيدىك.
كوپتەن ايتىلىپ جۇرگەن ساياسي رەفورمالار دا العاشقى قادامىن جاساي باستادى. وسىدان كەيىن ۇكىمەت ءوز ءىسىن ءوزى باعدارلاپ, ونى ىسكە اسىرۋعا تىكەلەي جاۋاپ بەرمەك. پارلامەنتتىك بيلىك كادر جاساقتاۋدا, بيۋدجەتتى قاراپ, بەكىتۋ ىسىندە بۇرىن بولماعان قۇزىرەتىنە يە بولادى. ءسويتىپ, ەلىمىزدىڭ زامان تالابىنا ساي دامۋىنا ولاردىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى ەسەلەپ ارتادى. ولار وسى جاڭا جاۋاپكەرشىلىككە دايىن بولۋى كەرەك. مۇمكىن ولار دا ءوز قاتارىن جاڭاشا جاساقتايتىن بولار.
وتكەن 25 جىلدا تالاي قيىندىقتى باستان كەشىردىك, ولاردى جەڭە دە بىلدىك. الەم داعدارىسىنىڭ اسەرىنەن ءجۇرىسىمىز باياۋلادى, بىراق كەيبىر الىس-جاقىن ەلدەردەي كەيىن كەتكەنىمىز جوق. تۇراقتى قالپىمىزدى ساقتادىق.
زامان تالابىنىڭ زور ەكەندىگىن ۇعىپ وتىرمىز. الداعى ءىس-قيمىلدىڭ جوباسى بار, ارناسى انىق. الەمدەگى ەڭ وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى كوزدەگەن «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق جوبا بار. پرەزيدەنت ۇسىنعان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى دا بار. جولداۋدا اتاپ كورسەتىلگەن ءۇشىنشى جاڭعىرۋ كەزەڭىنىڭ بەس ارناسى بەلگىلەندى. مىنە, ەگەمەندىگىمىزدىڭ ەكىنشى شيرەك عاسىرىندا جۇرەتىن جولىمىزدى وسىلاي انىقتاپ, الاتىن اسۋلاردى الىستا بولسا دا وسىلاي مەجەلەپ وتىرمىز. سوندىقتان دا وسى جان-جاقتى دايىندىق ەلىمىزدىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋىنا ساتتىلىك اكەلۋى ءتيىس. لايىم سولاي بولعاي!
كەنجەعالي ساعاديەۆ,
اكادەميك
