تۇركىستان ەجەلدەن رۋحاني استانا بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل جولى ايتىس قازاق حالقىنىڭ كەمەڭگەر ۇلدارىنىڭ ءبىرى, الاش تاعدىرى تەزگە تۇسكەندە جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ ەل ىرگەسىنىڭ سوگىلمەۋىنە ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن قازىبەك بي كەلدىبەك ۇلىنىڭ 350 جىلدىعىنا ارنالدى. قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حقتۋ سارايىندا وتكەن ەكى كۇندىك ايتىسقا ەلىمىزدەگى مىقتى اقىنداردان بولەك, كورشى قىرعىزستاننان ازاننان سالساڭ كەشكە دەيىن اۋىزىن جاپپاي تۇيدەك-تۇيدەك سۇبەلى جىر اقتاراتىن قوس مىقتى كەلىپتى.
ءبىرىنشى كۇنگى قيدالاسقان ايقاستان سوڭ اقتىق كەزدەسۋگە التى جۇپ ءوتتى. بۇلار دا سۇزگىدەن ءوتىپ, ەڭ جوعارى ۇپاي جيناعان ءتورتەۋ ەڭ مىقتىنى انىقتاۋ ءۇشىن تاعىدا ۇكىلى دومبىراسىن قولعا الدى.
ءۇش كەزەڭدە دە شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماعان قوستانايلىق ايبەك قاليەۆ باس بايگەگە ءتىگىلگەن التىن كومبە − 3 ميلليون تەڭگەنى جەڭىپ الدى. ونىمەن ۇزەڭگى قاعىستىرىپ, ءبىر ۇپاي عانا جوعالتقان وڭتۇستىكقازاقستاندىق جارقىنبەك ناۋشاباەۆ ءبىرىنشى ورىندى يەلەندى. ەكى ەكىنشى ورىنعا ايتىسا وتىرىپ رەتىنە قاراي ءتۇرلى ءان اۋەزىنە سالىپ, جۇرتشىلىقتى جەلپىندىرىپ وتىراتىن وڭتۇستىكتىڭ وعلانى نۇرلان ەسەنقۇلوۆ پەن قىرعىزستانداعى «ايتىس» ورتالىعىنىڭ باسشىسى, كومەيىنەن لاعىل مارجان ءتوگىلەتىن اسىلبەك ماراتوۆ يە بولدى.
ەلىمىزگە بەلگىلى قالامگەر كوپەن امىربەك جۇرگىزگەن ەكى كۇندىك الامان ايتىس داۋ-شارسىز ءوتتى دەسەك, شىندىققا جاناسپاس ەدى.
ءبىرىنشى كۇنى جارقىنبەك ناۋشابەكوۆ پەن سارا توقتامىسوۆا ايتىسقاندا, قازىلار القاسىنا سىن ايتقان ازاماتتار بولدى. ەكەۋى دە ەشكىمنەن ساۋعاعا ءسوز سۇرامايتىن مىقتى اقىندار. ءازىل-قالجىنعا دا ءايدىك ۇستا. سىرت كوزگە ەڭ جوعارى ۇپايعا لايىق كورىنگەنىمەن, ازىلگە وڭ يىعىن بەرىپ تۇراتىن سارا ايتىستاعى ارقاۋ تاقىرىپتى كەڭىنەن اشۋدا جارقىنبەكتەن ءسال كەمشىن ءتۇستى. قازىلار القاسىنىڭ ءبىر ءمۇشەسى تاتيانا بۋرميستروۆاعا سارانىڭ جارقىنبەكتىڭ جەكە باسىن ارتىعىراق مىنەگەنى ۇناعان جوق. سارا – باس جۇلدەگە لايىق اقىن. بىراق, قازىرگى ايتىس ونەرىنىڭ اقتاڭگەرى بەكارىس شويبەكوۆ قارىنداسىنا جول بەرگەنىمەن, ءازىلدىڭ شوعىن كوبىرەك قاعىستىرىپ كەتكەن سارا نەگىزگى تاقىرىپتى جالاڭداۋ شولىپ, تاعى دا نەسىبەسىنەن قاعىلدى. ايتپەسە, حالىق اقىنى اسەلحان قالىبەكوۆا ءتورايىمدىق ەتكەن قازىلار القاسىنىڭ ەشكىمدە التى الاسى, بەس بەرەسى جوق, نەگىزگى تاقىرىپتى تەرەڭ بويلاعان اقىندارعا باسىمدىق بەرگەنىن ەشكىم زاڭسىز دەي الماس.
ايبەك – ويلى اقىن. بۇقارانىڭ بويىنداعى اششى شىندىقتى ايتامىن دەپ شەندىلەرگە جاقپاي قالىپ جۇرەتىن, داۋىلپاز اقىن ءسال ءمۇلت كەتسەڭ, قيىپ تۇسەدى.
ايتىس باستالعاننان جوعارى ۇپاي جيناپ كەلە جاتقان نۇرلان ەسەنقۇلوۆتى ەكى مارتە سوزىنەن وڭدىرماي ۇستاعان قاليەۆ بارلىق ايتىسىندا بويىنا قىلاۋ جۇقتىرعان جوق. كەيبىرەۋلەردەي ءار قيىرعا الىپ قاشىپ, ارزان سوزگە مالدانبايتىندىعىن تانىتتى. ونىڭ قارسىلاسى ساۋعاعا جولىن سۇراعاندا, جەڭىستى قازىلار القاسى بەرەتىنىن ەسكەرتىپ, ايتىستان ەمەس, ارسىزداردان كۇندە جەڭىلىپ جۇرگەنىن ايتقانىن قازىلار القاسىنىڭ ءمۇشەسى, كورنەكتى اقىن ءحانبيبى ەسەنقاراەۆا بۇگىنگى ايتىستىڭ ەڭ ۇلكەن ولجاسى ءومىر شىندىعى دەپ باعا بەردى. تۇركىستان تورىندە وتكەن حالىقارالىق ايتىستىڭ ەڭ ۇلكەن ولجاسى – قالىپتى ايتىسقا رەفورما جاسالعاندىعى.
تۇركسوي-دىڭ وكىلى, قازىلار القاسىنىڭ مۇشەسى اسقار تۇرعانباەۆ قازىلار القاسىنىڭ جۇپتاۋىمەن ەمەس, جەرەبە تارتىپ ايتىسۋعا باستاما كوتەردى. ياعني, اقىندار ايتىسار الدىندا عانا جەرەبە تارتادى. سوندا الدىن الا دايىندالعان «زاگوتوۆكا» جايىنا قالىپ, ناعىز ايتىسقا ورىن بەرىلمەك.
بۇل كورشى قىرعىزستاندا بۇرىننان بار تاجىريبە ەكەن. قازىلار القاسىنىڭ مۇشەسى, قىرعىزستانداعى رەسپۋبليكالىق «ايتىس» قاۋىمداستىعىنىڭ ءتوراعاسى رىسباي يساقوۆتى ءاڭگىمەگە تارتقانىمىزدا, وسى جايتتى تولىعىراق ايتىپ بەردى.
«ايتىس» ورتالىعىنا ءار ايدىڭ ون كۇنىندە ايتىس اقىندارى جينالادى ەكەن. ولارعا كەز كەلگەن تاقىرىپ ۇسىنىلادى. ءماسەلەن, قاسىق نەمەسە سىپىرعى. وسىدان ءبىر ءسات اۋىتقىماي جىر ءتوگۋىڭ كەرەك. جەرەبە دە ايتىس الدىندا تارتىلادى. تاقىرىپ تا سول مەزگىلدە ايتىلاتىن ءتاجىريبەلەرى بار.
اسقار تۇرعانباەۆتىڭ باستاماسىن اقىندارىمىز بىردەن قۇپتاي قويعان جوق. بۇرىنعى جۇپتاۋدىڭ كوبەسى سوگىلىپ, ايتىس الدىندا بولماسا دا جەرەبە تارتىلدى. سونىڭ ءوزى ايتىسقا ايتارلىقتاي قانات ءبىتىردى. ءبىزدىڭ اقىنداردىڭ وسالى جوق قوي. ناعىز ايتىسقا كورەرمەندەر دە وتە رازى بولدى. توسىلىپ قالعان ەشكىم جوق, كوڭىلدەگى كۇدىك سەيىلدى. ەندى جەرەبەنى ايتىس الدىندا سۋىرساڭ دا ناعىز ايتىس اقىنىنىڭ بايپاڭداپ قالماسىنا كوز جەتكىزدىك.
ايتىس ونەرىنە تازالىق كەرەك. كۇللى تۇرىك قاۋىمىنىڭ رۋحاني استاناسى, التى الاش ءۇشىن ەڭ ارداقتى مەكەن تۇركىستاندا وسىنداي تاۋەكەل جاسالدى. دايىندىقسىز ايتىسۋ – بۇرىننان قازاق اقىندارىنا ءتان قاسيەت. بۇرىنعىنى ايتپاعاندا, وسى وڭتۇستىكتىڭ اقبەرەندەرى كوپباي اتا, ءتاۋشەن اپالارىمىز الدىن الا دايىندالۋ دەگەندى ويلارىنا الماي ءوتىپتى. جاقسى ءداستۇردىڭ تامىرىنا بالتا سىلتەگەن باسقا-باسقا ەمەس, ءوزىمىز. ەندى ناعىز ايتىسقا جول اشاتىن العاشقى قادام جاسالدى. ءتۇركىستانداعى حالىقارالىق ايتىس ۇلى ونەرىمىزدىڭ قايتا ورلەۋىنىڭ باسى بولماق.
باقتيار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى
تۇركىستان قالاسى
