كەيبىر ماسەلەلەر بويىنشا ءالى كۇنگە دەيىن ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلعانىمەن, باعدارلاما قابىلداندى, ەندى ونى ىسكە اسىرۋعا بارلىعىمىز بىلەك سىبانا كىرىسۋىمىز كەرەك. اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋعا دەگەن جۇيەلى ءتاسىل – اتالعان باعدارلامانىڭ باستى ارتىقشىلىعى. ماسەلەن, ءبۇگىندە بىرقاتار كورسەتكىشتەر بويىنشا ارتتا قالعان استىق كەشەنىن الايىق. ءبىرىنشى كەزەكتە, بۇل استىق ساپاسىنا قاتىستى. جوعارى دەڭگەيدەگى پروتەين ارقاشان قازاقستاندىق بيدايدىڭ الەمدىك نارىقتاعى ارتىقشىلىعى بولعان, بۇل ۇننىڭ ساپاسىن جاقسارتۋشى رەتىندە سۇرانىسقا يە. ەگەر تاريحىن ەسكە تۇسىرسەك, سەكسەنىنشى جىلدارى قازاقستاندا جوعارى پروتەيندى 1-2 كلاستى بيداي 3,5 ملن تونناعا دەيىن وندىرىلگەن. ال 2016 جىلدىڭ ناتيجەسى بويىنشا, بىزدە قانداي كورسەتكىشتەر بار؟ ءۇشىنشى كلاستىق ساپادان تومەن استىق ۇلەسى 60-70%-عا دەيىن وسكەن. وتىز جىل بۇرىنعى كورسەتكىشكە قاراعاندا, قازىر ءبىز, ەڭ جاقسى ءونىم العان جىلداردىڭ وزىندە جوعارى پروتەيندى بيدايدى 10 ەسە از الامىز. سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ نەگىزگى باسەكەلەسىمىز رەسەي تاياۋداعى بەس جىلدا بيداي القابىن 24,4 ملن گەكتارعا دەيىن كەڭەيتۋدى, ال ەكسپورتتاۋدى 4-5 ملن تونناعا كوبەيتۋدى جوسپارلاپ وتىر. وسىعان بايلانىستى, باستى استىق ءونىمىمىزدىڭ ساپاسىن جانە باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا جۇمىستاردى جۇيەلەۋ تۋرالى اسا جاۋاپتىلىقپەن ويلانۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قارجىلىق احۋالى بيداي ەكسپورتتاۋمەن بايلانىستى.
اۋا رايى جاعدايىنا قانشا سىلتەسەك تە, مامان رەتىندە ماعان انىعى: قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالار ساقتالعاندا, كەز كەلگەن اۋا رايىنا ءتوزىمدى سۇرىپتارعا, حيميالاندىرۋ قۇرالدارى قولدانىلعاندا, بۇگىندە ەگىن جانە ونىڭ ساپاسىنا قاتىستى شىعىندار ءالدەقايدا از بولۋى مۇمكىن ەدى. وسى ورايدا, كورنەكتى عالىم, اكادەميك الەكساندر باراەۆتىڭ «جەردى الداي المايسىڭ, ونى ءتۇسىنۋ كەرەك» دەگەن سوزدەرى ەسكە تۇسەدى. جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن ونىڭ باسشىلىعىمەن «ەگىنشىلىكتىڭ توپىراق قورعاۋ جۇيەسى» ازىرلەنگەن. ول تىڭ يگەرۋ ايماقتارىنىڭ جاعدايىنا قاراي قولدانىلىپ, ەرتە ۇسىك شالۋ تاۋەكەلدەرىن تومەندەتىپ, ساپالى بيدايدان تۇراقتى ءونىم الۋ ءۇشىن, ەگىن جيناۋ ناۋقانىن 20 قىركۇيەككە دەيىن اياقتاۋعا باعىتتالعان. مىسالى, سولتۇستىك قازاقستاندا ايازسىز قىسقا ارالىقتا 30% ورتاشا ەرتە پىسەتىن سۇرىپتار جانە 70% ورتاشا پىسەتىن سۇرىپتار سەبىلەتىن. مۇندا كەش پىسەتىن سۇرىپتار تۋرالى ءسوز بولۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. وسىلايشا, ءار ايماق ءۇشىن ءارتۇرلى مەرزىمدە پىسەتىن بيداي سۇرىپتارىنىڭ جيىنتىعى ۇسىنىلىپ, اۋا رايى جاعدايىنا قاراماستان, تۇراقتى ءونىم جانە استىقتىڭ جوعارى ساپاسىمەن قامتاماسىز ەتۋ رەتتەلگەن.
ال وتاندىق فەرمەرلەر, وكىنىشكە قاراي, بۇل ءتاسىلدى ەستەن شىعارعان. ونىڭ ۇستىنە ايماقتاردا كەز كەلگەن قولايسىز اۋا رايى جاعدايىنا بەيىمدەلگەن, اۋرۋلارعا از ۇشىرايتىن بيداي سۇرىپتارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى سەزىلەدى, ال مۇنداي سۇرىپتاردى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن, قازىرگى زامانعى گەنەتيكالىق جانە مولەكۋليارلىق ءادىستەرمەن زەرتتەۋ جاساۋدى مەڭگەرگەن بىلىكتى سەلەكتسيونەرلەر كەرەك.
مىسالى, كانادا مەن اۆستراليادا قولدانىلاتىن سۇرىپتاردىڭ ساپاسىنا قاراي سۇرىپ اۋىستىرۋ ورتا ەسەپپەن 5-7 جىل سايىن جۇزەگە اسىرىلادى. ال سولتۇستىك قازاقستاننىڭ ەگىس القاپتارىندا كوپتەگەن بيداي سۇرىپتارى – 20-30, ءتىپتى 40 جىل بويى قولدانىلۋدا. قاراعاندى وبلىسىندا ءالى كۇنگە دەيىن 1957 جىلى اۋدانداستىرىلعان «ساراتوۆ-29» سۇرپى ەگىلەدى. بۇل وتاندىق سەلەكتسيونەرلەردىڭ تىعىرىققا تىرەلۋى دەر ەدىك. اقمولا, قاراعاندى جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ ايماقتىق عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرىندە ءداندى داقىلدار بويىنشا عىلىمي دارەجەسى بار نەبارى 4 (!) سەلەكتسيونەر قالدى. ءارى ونىڭ ەكەۋى – 70 جاستان اسقان.
تۇقىم شارۋاشىلىعىنىڭ جاي-كۇيى ۇلكەن الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى. بىلتىر 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا, سەبىلگەن جاڭا تۇقىم ۇلەسى 25%-عا, ال ەليتالىق تۇقىم ۇلەسى 29%-عا ازايعان. بۇل – سوڭعى جىلدارى وندىرىسكە ءبىرىنشى رەپرودۋكتسيالى تۇقىمداردى دۇرىس سۋبسيديالاماۋدا جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەر ناتيجەسى. تۇقىم شارۋاشىلىعىنداعى مۇنداي ساياسات سۇرىپتاردى جاڭارتۋ مەرزىمدەرىن كۇرت ۇلعايتۋعا الىپ كەلدى.
كەلەسى ماسەلە – ەگىستىك قۇنارلىلىعىنىڭ اپاتتى جاعدايعا ۇشىراۋى. ماماندارعا بەلگىلى, توپىراق – بۇل كۇردەلى بيولوگيالىق نىسان, ونىڭ جەكەلەگەن كورسەتكىشتەرى تومەندەسە, قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن بولمايدى. عالىمداردىڭ مالىمەتى بويىنشا, سولتۇستىك قازاقستاننىڭ ەگىستىك توپىراقتارىندا 20 جىل ىشىندە قاراشىرىك قۇرامى 20-30%-عا, ال كەيبىر جاعدايلاردا 40%-عا دەيىن تومەندەگەن. وسىدان 30 جىل بۇرىن ەگىستىكتىڭ ءبىر گەكتارىنا مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى قولدانۋ دەڭگەيى 29 كگ NPK قۇراعان. ءبۇگىندە تەك 4 كگ, ياعني قاجەتتى ءمولشەردەن 15 ەسە از ءمولشەردە. باسقاشا ايتقاندا, قولدانىلعان مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ ءمولشەرى بويىنشا ءبىز وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى دەڭگەيىندە قالىپ وتىرمىز. مينەرالدى تىڭايتقىشتار استىقتىڭ ونىمدىلىگىن عانا ەمەس, تۇقىم ساپاسىن جاقسارتۋعا دا ءمۇمكىندىك بەرەدى. ەگەر ءبىزدىڭ ديقاندارىمىز فوسفورلى تىڭايتقىشتاردى جەتكىلىكتى مولشەردە قولداناتىن بولسا, وندا بيدايدىڭ ءپىسىپ-جەتىلۋ كەزەڭىن شامامەن 5-7 كۇنگە قىسقارتۋعا بولار ەدى.
جاڭا باعدارلاما جوعارىداعى ماسەلەلەردى شەشۋگە قالاي كومەكتەسەدى؟
بىرىنشىدەن, اگرارلىق عىلىمدى تۇبەگەيلى رەفورمالار كۇتىپ تۇر. استانا مەن الماتىدا ەلىمىزدىڭ ەكى اۋىل شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ بازاسىندا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى قۇرىلادى. ءبىز قازاقستان ءۇشىن جاڭا, بىراق دامىعان ەلدەردە كەڭىنەن قولدانىلاتىن ىرگەلى جانە قولدانبالى سيپاتتاعى زەرتتەۋلەردى بىرىڭعاي جۇيەدە بىرىكتىرەتىن اكادەميالىق ورتانى (زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن), شەتەلدىك تەحنولوگيالار ترانسفەرتىن, كادرلار دايارلاۋ مەن قايتا دايارلاۋدى, يننوۆاتسيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋدى قالىپتاستىرامىز.
ەكىنشىدەن, بيىلدان باستاپ جوعارى ءونىمدى تۇقىمداردى سۋبسيديالاۋ قالپىنا كەلتىرىلدى. ءبىز بىرنەشە جىل بۇرىن بۇزىپ العان تۇقىم شارۋاشىلىعىن جۇيەلى قولداۋدى قايتادان قالپىنا كەلتىرەمىز, سوندىقتان شارۋالاردى ساپالى تۇقىممەن قامتاماسىز ەتۋ جاعدايى جاقسارادى دەگەن ءۇمىت پايدا بولادى.
ۇشىنشىدەن, مەملەكەت تىڭايتقىشتاردى ارزانداتۋ جولىمەن پايدالانۋعا قولداۋ جاساۋ شارالارىن كۇشەيتۋدە. جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ ءجونىندەگى فۋنكتسيالاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە بەرىلۋىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋدا مەملەكەتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋ بويىنشا ۋاقىتى جەتكەن رەفورمالار باستالاتىن بولادى.
تورتىنشىدەن, ەكسپورتتىق ساياساتتىڭ تاسىلدەرى ايتارلىقتاي كۇشەيتىلەدى. بۇل ماسەلەمەن جۇيەلى نەگىزدە جەكە قۇرىلىم – اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ەكسپورتتىق ورتالىعى اينالىساتىن بولادى. ايتا كەتۋ كەرەك, ۇكىمەتتىڭ بەلسەندى ۇستانىمىنىڭ ناتيجەسىندە, قازاقستاندىق بيداي ەكسپورتىنىڭ گەوگرافياسى كەڭەيتىلۋدە. مىسالى, قىتايعا وتاندىق استىقتى ەكسپورتتاۋ شارتتارىن ايتارلىقتاي جەڭىلدەتتىك جانە العاش رەت ۆەتنام نارىعىنا شىقتىق.
جاڭا باعدارلامانى تالقىلاۋ كەزىندە «وسىمدىك شارۋاشىلىعىن ارتاراپتاندىرۋعا باسىمدىق بەرۋ ءبىزدىڭ باستى ەكسپورتتىق داقىلىمىز – بيدايدىڭ ءوندىرىلۋ كولەمىن قىسقارتۋعا الىپ كەلەدى» دەگەن پىكىرلەر ايتىلدى. شىن ءمانىندە, باعدارلاما بيدايدىڭ جالپى ءونىمىن قىسقارتۋدى كوزدەمەيدى, كەرىسىنشە, ءونىمنىڭ شىعىمدىلىعىن جانە ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. ءارتاراپتاندىرۋ وتاندىق اگرارلىق سەكتوردى نەعۇرلىم تۇراقتى ەتۋ, ءجيى وزگەرەتىن ءونىم باعاسىنا شارۋالار تابىسىنىڭ تاۋەلدىلىگىن السىرەتۋ ءۇشىن قاجەت.
وسىلايشا, اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلاماسى رەسۋرستاردى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ناقتى پروبلەمالارىن شەشۋگە جانە سالانى ستراتەگيالىق ماقساتپەن دامىتۋعا كەشەندى تۇردە شوعىرلاندىرادى. استىق كەشەنى توڭىرەگىندەگى ءماسەلەلەردى تالقىلاي وتىرىپ, قازاقستاندى وڭىرلىك جانە جاھاندىق اۋقىمداعى «استىق سەبەتىنە» اينالدىرۋدىڭ قالاي جۇزەگە اسىرىلاتىنىنا كۋا بولامىز.
قازىر, ەڭ باستىسى, جەرگىلىكتى جەرلەردە باعدارلامانىڭ باستى ءوزگەرىستەرى تۋرالى قاراپايىم, ءتۇسىنىكتى جانە ساپالى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك. ءار فەرمەر, اۋىلدىڭ ءار تۇرعىنى قانداي مۇمكىندىكتەر اشىلاتىنىن انىق كورىپ, ونى ءوزىن ءوزى دامىتۋعا پايدالانۋى كەرەك. سوندا پرەزيدەنتىمىزدىڭ وتاندىق اگروونەركاسىپ كەشەنىن ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ درايۆەرىنە اينالدىرۋ كەرەك دەگەن تاپسىرماسىن ورىنداي الامىز.
اقىلبەك كۇرىشباەۆ,
س.سەيفۋللين اتىنداعى
قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور, ۇعا كوررەسپوندەنت مۇشەسى
