مۇستافا شوقاي ەل تاريحىنداعى جارىق جۇلدىزدارىنىڭ ءبىرى بولدى. وكىنىشكە قاراي, ءبىز ونى ءالى دە جان-جاقتى ناسيحاتتاي الماي كەلەمىز. بۇل – بۇگىنگىلەرگە پارىز, بولاشاقتىڭ جۇمىسى.
مۇستافا شوقايدىڭ ەڭ باستى ءۇش قاسيەتىنە توقتالار ەدىم. ءبىرىنشىدەن, ونىڭ دانالىق قابىلەتى. ءماسەلەن, 1916-1917 جىلدارى رەسەيدە پاتشانىڭ بودانى بولعان ءاربىر ەل ازاماتتارى ءوز حالقىنىڭ بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسىپ جاتقاندا, مۇستافا ءاربىر ەلدىڭ جەكە كۇرەسىنەن ناتيجە بولمايدى, ۇلكەن كۇش جانشىپ تاستايدى. سوندىقتان, قازاق, وزبەك, قىرعىز, تۇرىكمەن, تاتار, ءتىپتى مۇسىلمان حالىقتارى بولىپ, تۇركىستان رەسپۋبليكاسى ءۇشىن كۇرەسكە شىعۋىمىز كەرەك, دەگەن ەدى. ماقساتقا باستاۋ رەتىندە, مۇستافا ورىنبوردا 1917 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قازاق اۆتونومياسىن جاريالاپ, ۇكىمەت سايلاعان بۇكىلقازاقتىق قۇرىلتايعا قاتىسىپ, قۇتتىقتاپ, ءسوز ءسويلەدى. سودان سوڭ ءوزى ورىنبورعا تۇراقتاماي, تۇركىستان اۆتونومياسىن جاريالاۋعا اسىقتى. بىراق, جاڭا كەڭەس ۇكىمەتىن قۇرعان بولشەۆيكتەر تۇركىستان اۆتونومياسىنىڭ, ارتىنشا الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ ءۇنىن ءوشىردى, جولىن كەسىپ تاستادى. دەسەك تە, مۇستافا ۇرانى كەڭەس ۇكىمەتىنە قاتتى شانشۋ بولىپ قادالىپ, ۇرەي تۋعىزدى. كوپتەگەن ەل قايراتكەرلەرى «پانيسلاميست», «پانتيۋركيست» دەپ ايىپتالىپ, جازالاندى. بىراق مۇستافانىڭ ويى ورىندالماسا دا, بۇل وتە ماڭىزدى پىكىر ەدى. سوندىقتان, مۇستافا شەت ەلدە ءجۇرىپ ويىن ءىسكە اسىرۋعا تىرىستى. پاريجدە «ياش تۇركىستان» دەپ اتاپ, جۋرنال شىعارىپ, ويىن ءارى قاراي ءورىستەتىپ, الەمگە تاراتتى. مۇستافا شوقايدىڭ سول يدەياسى تاريحتا كورنەكتى ورىن تاۋىپ, ول ءالى كۇنگە دەيىن كۇشىن جويعان جوق.
ەكىنشىدەن, مۇستافا كورەگەن, تىعىرىقتان شىعاتىن جول تابا ءبىلەتىن تۇلعا بولدى. «تۇركىستان» يدەياسىن ءوز ەلىندە جۇزەگە اسىرۋ قيىن بولعان سوڭ, شەت ەلگە كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. ءسويتىپ, تۇراقتاۋعا پاريجدى تاڭدادى. قالتاسىندا قاراجاتى بولماسا دا, ءاۋ باستاعى ەلىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن ارپالىسىن توقتاتقان جوق. ءبىر كۇنى جۇبايى ماريا: «ءبىر عانا دوللارىمىز قالدى, نە ىستەيمىز», دەپتى ابىرجىپ. سوندا مۇستافا: «سول ءبىر دوللارعا بورشش جاساپ, وسىندا ءجۇرگەن ءبىر-ەكى رەسەيلىكتى شاقىر», دەپتى. ايتقانىن ورىنداعان, تاماقتانۋعا كەلگەن ەكى ادام ءبىر-ءبىر دوللاردان تاستاپ كەتىپتى. وزدەرىنە دە بورشش قالادى. ەرتەڭىنە ماريا بورششتى ەكى دوللارعا جاساپ, بىرتە-ءبىرتە تۇرعان ءۇيىن كافەگە ۇقساتىپ, مۇستافا وتباسى تىرشىلىك ەتە باستايدى. ونىڭ ۇستىنە كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي ماقالالار جازعان مۇستافا باسىلىمداردان قالاماقى الا باستايدى. سودان, ءبىر ادامعا ءبىر تيىن تەگىن بەرمەيتىن ەلدە ءجۇرىپ, قاراجات جيناپ, «ياش تۇركىستان» جۋرنالىن شىعارا باستايدى.
1925 جىلى پاريجدە وتكەن حالىقارالىق كورمەگە كسرو-دان كەلگەن امىرە قاشاۋباەۆ, تامارا حانۋم باستاعان ونەر ادامدارىن رەستورانعا شاقىرىپ, سىي-قۇرمەت كورسەتكەن, ونەرلەرىن تاماشالاپ, رۋحاني سەزىمگە بولەنگەن. مۇنىڭ ءبارى مۇستافانىڭ ەلدەن شالعاي ءجۇرگەندەگى ءومىر ءسۇرۋ ءتاسىلى ەمەس, كۇرەس جۇرگىزۋ ءۇشىن قاجەت ارەكەت ەدى. رەسەيدەن ەميگراتسياعا كەتكەن پاتشا ۇكىمەتى گەنەرالدارى مەن ادميرالدارى مۇساپىرلىك جاعدايدا جۇرگەندە, مۇستافا رۋحىن بيىك ۇستاپ, ءوزىن دە, يدەياسىن دا ءبۇكىل الەمگە تانىتا ءبىلدى. مىنە, قىسىلعاندا دا ساسپاي, دۇرىس جول تابۋ – بۇل ۇلكەن كورەگەندىك.
ۇشىنشىدەن, مۇستافا جانكەشتى ەر جۇرەك باتىر بولدى. ونى دا سالىستىرۋ ارقىلى كورسەتۋگە بولادى. الدىمەن, ا.گەرتسەندى الايىق. ول لوندونعا بارىپ, تۇراقتاپ, رەسەيدەگى «باسىبايلىلىق قۇقىعىنا» قارسى شىعىپ, ونىڭ رەسەي دامۋىنا كۇشتى كەدەرگى ەكەنىن كورسەتىپ, «كولوكول» اتتى گازەت, «پوليارنايا زۆەزدا» اتتى جۋرنال شىعاردى. بۇل ەلدە ا.گەرتسەن قاراجاتتان قيىندىق كورگەن جوق. ءويتكەنى, ول ماسكەۋدەگى ءىرى باي, يمپەراتورمەن سىبايلاس وتباسىنىڭ تۋماسى. ونىڭ ۇستىنە
ءى نيكولايمەن ماقساتى ءبىر بولدى. يمپەراتور تاۋەكەلگە بارا الماعان جۇمىستى گەرتسەن اتقاردى. ءويتكەنى, «باسىبايلىلىقتى» رەسەيدىڭ ءبۇكىل ۇستەم تاپتارى قولدادى. ا.گەرتسەن سولارعا قارسى كۇرەستى, سوندىقتان تاريحقا رەۆوليۋتسيونەر-دەموكرات بولىپ ەندى. ال
ءى نيكولاي ويىن ىسكە اسىرىپ, 1861 جىلدىڭ ناۋرىزىندا جارلىق شىعارىپ, «باسىبايلىلىقتى» جوي-
عان I نيكولايدىڭ ۇلى يمپەراتور ءىى الەكساندردىڭ ءومىرىن قيدى. ال مۇستافا, ەشكىمنىڭ قولداۋىنسىز, جالعىز ءوزى ورتا ازيا حالىقتارىن وتارشىلدىقتان بوساتۋ ءۇشىن كۇرەستى. سولاي بولسا دا, مۇستافانى ەشكىم رەۆوليۋتسيونەر-دەموكرات دەپ اتاعان ەمەس.
تاعى دا ءبىر سالىستىراتىنىمىز – ل.تروتسكي. مەكسيكادا تۇرىپ, ول تەك ءبىر ادامعا عانا قارسى كۇرەستى. ونىڭ ۇستىنە تروتسكي كەڭەس جۇيەسىنە قارسى بولعان جوق, بيلىك ءۇشىن تالاستى. ول: «رەۆوليۋتسيۋ پريدۋمىۆايۋت گەني, سوۆەرشايۋت فاناتيكي, رەزۋلتاتامي پولزۋيۋتسيا پروحوديمتسى», دەپ جازدى. مىنە, تروتسكيدىڭ وسى ءسوزى, باسقا دا ارەكەتتەرى, مەكسيكادا قورعاندى ءۇيدە تۇرىپ جاتقان ونىڭ ءومىرىن قيۋعا سەبەپشى بولدى. ال تروتسكيگە قاراعاندا مۇستافا جەكە ادامعا ەمەس, ءتىپتى تاققا دا ەمەس, تۇتاس جۇيەگە قارسى شىقتى, ايعا شاپقان ارىستانداي بولدى.
سونداي-اق, ءپاريجدى باسىپ العان فاشيستىك گەرمانيا الدىمەن مۇستافانى اباقتىعا وتىرعىزىپ, كەيىن ونى بەرلينگە الدىرادى. ويتكەنى, كسرو-عا قارسى سوعىسقا دايىندالىپ جاتقان گيتلەر مۇستافانى ءوز ماقساتىنا پايدالانباق بولدى. بىراق, ۋلى جىلان ورداسىندا تۇرعان مۇستافا گيتلەرگە دە قىزمەت ەتپەي, ءسوزىن دە قولدامادى, قايتا تۇركىستان تۋرالى ءوزىنىڭ ۇرانىن جالعاستىرا بەردى. بۇل گيتلەردىڭ «بارباروسسا» جوسپارىنا تىكەلەي قايشى ەدى. سوندىقتان, نەمىس فاشيستەرىنە مۇستافا كەرەك بولماي, ونى 1941 جىلى جەلتوقساندا ۋلاپ ءولتىردى. مۇستافانىڭ سونداي اۋىر, قاۋىپتى كەزەڭدەردە دە قايىسپاي, مويىماي, ماقساتى ءۇشىن كۇرەسىن ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن جۇرگىزە بىلگەندىگى ەرەن ەرلىك, جوعارى ازاماتتىق ەدى.
اقىر سوڭىندا ايتارىمىز, فاشيستىك گەرمانيا سوعىستا تالقاندالعاننان كەيىن, ونىڭ ءارحيۆىن انگليا, فرانتسيا, اقش, كەڭەس ەلى زەرتتەۋشىلەرى پاراقتاپ تەكسەردى. ەگەر سوندا مۇستافا ايتقان, نە جازعان, قولتاڭبا قالدىرعان ءبىر قۇجات تابىلسا, مۇستافانى جەرىنە جەتكىزىپ, قارالاعان بولار ەدى. بىراق, ونداي فاكتى تاپقان جوق. سوندىقتان, مۇستافانى فاشيزمگە دە, كەڭەس جۇيەسىنە قارسى تۇرىپ, كۇرەسكەن قايراتكەر دەپ جاريالادى. ءسويتىپ, مۇستافانى جاقتاپ, اتىن الەمگە تانىتقان باتىستىڭ زەرتتەۋشىلەرى بولدى.
ال ءبىزدىڭ قايراتكەر تۇلعانىڭ رۋحىمەن تىلدەسە وتىرىپ ايتارىمىز: «مىنە, بۇگىن سول اڭساعان ەلىڭە ورالدىڭ, حالقىڭمەن قاۋىشتىڭ, ونىڭ قۇشاعىنا ەندىڭ. ءوزىڭ كەلمەسەڭ دە, رۋحىڭ كەلدى, اشىق ءۇنىڭ پارمەندى ماگنيت لەنتاسىنا جازىلعان داۋىسىڭ, قاعازعا جازىلعان شىعارمالارعا اينالعان
اۋقىمدى 12 تومدىق جالىندى ويلارىڭ كەلدى. سۇلدەڭ كەلمەسە دە بەينەڭ كەلدى, مۇسىنگە اينالىپ, ءوزىڭ سۇيگەن, وقىپ-وسكەن قالا ورتالىعىنا ورنالاستىڭ. قوش كەلدىڭ, مۇستافا, جولىڭ وڭدى, قايراتكەرلىك ەڭبەگىڭ ونەگە بولسىن».
دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ,
ۇعا اكادەميگى
