سونداي-اق, كۇيشى قازانعاپ تىلەپبەرگەن ۇلىنىڭ «تورى ات» كۇيى, جۇبان مولداعاليەۆتىڭ «تورى ات باسى» عاجايىپ تۋىندىسىندا دا وسى تۇسكە ايرىقشا ءمان بەرەدى. مۇنداي مىسالدار جۇزدەپ سانالادى. كەيبىر ءسوز ءتىركەستەرىنە كوز جۇگىرتسەك, «سۇلۋ تورى ات بولۋ» اسا قۇرمەت ەكەنى اڭعارىلادى. قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى مۇحتار اۋەزوۆ تە «ادەبيەتتىڭ ەڭبەك تورىسى» دەگەن ءسوزدى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن تابانداپ وتىرىپ تياناقتى زەرتتەگەن, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى ەسماعامبەت سامۇرات ۇلى ىسمايىلوۆقا بايلانىستى قولدانعان ەكەن. وسىدان-اق, كورەر كوزگە كوڭىل تولاتىن, ىسىنە مىعىم, ەڭبەكقورلىعىنا جان كەلمەيتىن ءمىنسىز مىنەز يەلەرىنە وسى تەڭەۋ لايىق بولعان ءتارىزدى.
ماسەلەن, كەشكەن عۇمىرى, اتقارعان ەلدىك قىزمەتى, جاستارعا دەگەن قامقور پەيىلى, ەل تاعدىرىنا الاڭداعان دارحان كوڭىلى بار فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, كسرو پەداگوگيكا عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, ۇعا اكادەميگى, قازاقستان ءجانە قىرعىزستان رەسپۋبليكالارى عىلىمىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى سەرىك سمايىل ۇلى قيراباەۆتى دا سولاي اتاۋ ابدەن لايىق.
جەكە تۇلعانىڭ ءمىنەز-قۇلقى ارقىلى تۇتاس توپتىڭ, قوعامنىڭ ءومىرىن تۇسىنۋگە بولادى. ءويتكەنى, ادام قوعامسىز ءومىر سۇرە المايدى. ادامنىڭ بەلسەندى تۇردە ەڭبەكپەن شۇعىلدانۋى, الەۋمەتتىك قاتىناستارعا ءتۇسىپ, ءوزارا بايلانىس جاساۋعا تولىق قابىلەتى بار تىرشىلىك يەسى بولىپ قالۋى عانا ونىڭ تۇلعالىق بەينەسىن جوعارىلاتا تۇسپەك.
ءبىز مۇنى سەرىك سمايىل ۇلى قيراباەۆتىڭ 1927 جىلى 23 ناۋرىزدا قاراعاندى وبلىسى, جاڭاارقا اۋدانى, اتاسۋ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەننەن باستاپ, 1951 جىلى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, اسپيرانتۋرادا وقي ءجۇرىپ, قازاقتىڭ مەملەكەتتىك كوركەم ادەبيەت باسپاسىنىڭ اعا رەداكتورى, «ادەبيەت ءجانە يسكۋسستۆو» جۋرنالىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, 1952-1955 جىلدارى «پيونەر» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى, 1955-1958 جىلدارى «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىندە مەڭگەرۋشى, رەداكتسيالىق القا مۇشەسى بولعانىنداعى قىزمەتىنەن اڭعارامىز.
1958 جىلدان اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا 30 جىل بويى دوتسەنت, پروفەسسور, فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ينستيتۋت رەكتورىنىڭ وقۋ ءىسىن باسقاراتىن ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارعان, 1988-1995 جىلدارى قازاق كسر عا م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولعان كەزدەگى تىندىرعان ءولشەۋسىز ەڭبەكتەرىنەن تانىپ-بىلەمىز. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قىرۋار قوعامدىق جۇمىستار اتقارۋى, ءوندىرتە عىلىمي ەڭبەكتەر جازۋى, تاريحتىڭ اقتاڭداق كەسىرىنەن جازىقسىز جازالانعان جانداردى اقتاپ الۋعا جانتالاسقان ءورشىل قيمىلىنان كورەمىز.
– ادەبيەت – ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ ءبىر سالاسى. ونىڭ دامۋى ۇلتتىڭ تىلىمەن, دىلىمەن, ۇعىم-تۇسىنىگىمەن, پاراساتىمەن, دۇنيەتانىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى. وسىنىڭ ءبارى كوركەم تۋىندى ارقىلى كورىنىپ, حالىقتىڭ ساناسىنا سىڭە وتىرىپ, ونىڭ رۋحاني ءومىرىن قالىپتاستىرادى. سول جولدان اۋىتقىماۋىن قاداعالاۋعا مىندەتتىمىز, – دەپ عالىم وسى ۇدەرىستىڭ ءبارىن ادەبيەت اياسىندا سالىستىپ قاراستىرادى, جاستارعا ءتۇزۋ جول نۇسقايدى.
سەرىك قيراباەۆ ەسىمى ۇلتتىق ءمادەنيەتىمىزدىڭ اسا كورنەكتى وكىلى رەتىندە رەسپۋبليكا كولەمىندە عانا ەمەس, جاقىن شەت ەلدەرگە دە تانىس. ول ادەبيەتىمىزدىڭ اتاقتى قالامگەرلەرىنىڭ شىعارماشىلىعىن مونوگرافيالىق ۇلگىدە جان-جاقتى زەرتتەۋ ءتاسىلىن جەتە يگەرگەن عالىم. ونىڭ ابايتانۋ سالاسىنداعى تىندىرعان كۇردەلى ەڭبەگىنە قازاق ەلى اسا قۇرمەتپەن قارايدى. بۇل سالاداعى جەمىستى ەڭبەگى ءۇشىن كەزىندە ينستيتۋتتىڭ ءبىر توپ عالىمدارىمەن بىرگە مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولعانى – وسىنىڭ ايعاعى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا ۇلتتىق يدەيانىڭ تۋى مەن وركەندەۋىنە جول اشۋى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. جاڭاشا كوزقاراس قالىپتاستىرعان «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» اتتى ىرگەلى ەڭبەكتىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى عانا ەمەس, رەداكتسيالىق القانىڭ توراعاسى رەتىندە تىندىرعان ءىسىن اركىم وزىنشە پايىمداي الادى دەپ ەسەپتەيمىن.
ءومىر تالقىسىنان سۇرىنبەي ءوتىپ, سان الۋان قيىندىقتىڭ تارازىسىندا شىڭدالعان, سىناقتىڭ قاندايى بولسا دا تۋرا بيدەي ءادىل شەشىمىن تابا ءبىلگەن عالىم اعامىزدىڭ تاعى ءبىر بەلەسى – قازاق ادەبيەتى وقۋلىقتارىنىڭ اۆتورى ەكەندىگى. قازاق جاستارىنىڭ تالاي بۋىنى وسى وقۋلىقتان بويىنا ءبىلىم ءسىڭىرىپ, ءومىرلىك ءتالىم الىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك, عالىم كوتەرگەن جۇكتىڭ سالماعى ايقىندالا تۇسپەك.
اكادەميك سەرىك قيراباەۆ عىلىمي شىعارماشىلىق ونەرىندە 40-تان استام مونوگرافيا مەن سىن, زەرتتەۋ كىتاپتارىن, 17 وقۋلىق پەن وقۋ قۇرالدارىن شىعاردى. 1994 جىلى «جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ» اتتى كىتابى ۇعا-نىڭ ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىعىنا يە بولعان عالىم كوپتەگەن وردەندەرمەن, مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك ءسىڭىرگەن قايراتكەرى, «وتان» وردەنىنىڭ يەگەرى بولدى.
ىبىراي التىنسارين ءبىر سوزىندە: «جاقسى مىنەز بەن اقىل كۇشى بىرىكسە – بۇلار ادامگەرشىلىك قاسيەتتەر», – دەپ ادامگەرشىلىگى مول جاندارعا ءۇمىت ارتاتىنىن بىلدىرگەن ەكەن. ادامگەرشىلىك – ادام بويىنداعى ەڭ اسىل قاسيەت جانە ادامزات بالاسىنىڭ ەڭ جوعارعى ماقساتىنا باعىتتالادى. بۇل قاسيەت ادامدى مەيىرىمدىلىككە, وتانىن, ەلىن, وتباسىن سۇيۋگە ۇيرەتەرى انىق.
مىنە, سونىڭ ءبارىن 67 جىلدان بەرى جۇپتارى جازىلماي بەرىك وتباسىن قۇرعان سەرىك اعا مەن ءاليا اپامىزدىڭ بويىنان كورىپ, كيەلى شاڭىراعىندا قالىپتاسقان تاماشا قاسيەتتەرىنەن زامانداستارى مەن شاكىرتتەرى, اعايىن-تۋىستارى ۇلگى الادى.
مەن بۇل وتباسىن كوپتەن بىلەمىن. سوندىقتان دا ويىمدى سارالاي كەلە, حالقىمىزدىڭ «جاقسى ادام – قازىنا» دەگەن ناقىل ءسوزىن ەسكە الدىم. ءوزدەرىنىڭ بىلىمىمەن, بىلىكتىلىگىمەن, تەرەڭ ماعىنالى عۇمىر كەشۋىمەن, وزگەگە ونەگە بولۋىمەن حالىقتىڭ قازىناسىنا اينالعان سەرىك قيراباەۆ پەن ءاليا بەيسەنوۆانىڭ ومىرلەرىنە كوز جىبەرسەك, ولاردىڭ وتە باي عۇمىر كەشىپ كەلە جاتقانىن بايقايمىز.
ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى رەتىندە ايتارىمىز, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرىك قيراباەۆ پەن گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءاليا بەيسەنوۆانىڭ شاڭىراعىن ەل «اكادەميكتەر وتباسى» دەپ تانيدى. بىلە بىلگەنگە, ءبىر وتباسىنان ەكى بىردەي اكادەميكتىڭ شىعۋى – سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس. وعان سەبەپكەر تاتۋ تىرلىك, ءبىر-ءبىرىنە دەگەن ادال ماحاببات جەمىسى ەكەنى انىق. ونى مىنا اڭگىمەدەن اڭعارامىز. «...اپالارىڭ جاس كەزىندە سۇلۋدىڭ سۇلۋى ەدى. ءالى دە سىرى كەتسە دە, سىنى كەتپەگەن قالپىندا وتىر عوي, ءمىنە. ءبىر كورگەننەن-اق عاشىق بولدىم, ءسويتىپ 18 جاسىندا ۇيلەنىپ الدىم, – دەگەن سەرىك اعا ءازىل-قالجىڭى ارالاس ماقتانىشىن جاسىرمايدى. راسىندا, ءاليا اپامىز مىنەزگە باي جان.
«ادامگەرشىلىككە تاربيەلەۋ قۇرالى – ەڭبەك پەن اتا-انا ۇلگىسى» دەيتىن ىبىراي التىنسارين اتامىزدىڭ, «اعاش ءتۇزۋ ءوسۋ ءۇشىن وعان كوشەت كەزىندە كومەكتەسۋگە بولادى, ۇلكەن اعاش بولعاندا ونى تۇزەتە المايسىڭ» دەگەن حالقىمىزدىڭ دانا ءسوزى بار. وسى رەتتە بالانىڭ بويىنا جاستايىنان ىزگىلىك, مەيىرىمدىلىك, قايىرىمدىلىق, ياعني ادامگەرشىلىكتىڭ قۇندى قاسيەتتەرىن ءسىڭىرۋدە ۇلگىلى وتباسى مەن پەداگوگتەر شەشۋشى ءرول اتقاراتىنىن ەسكە سالعىم كەلەدى.
شۇكىر, قوس عالىمنىڭ ۇياسىنان تۇلەپ ۇشقان تۇڭعىش ۇلى نۇر بولسا, ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ, اسپيرانتۋرادا وقىپ, سول جاقتا كانديداتتىعىن, دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اتاندى. بۇگىندە رەسەي حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى-عىلىمي پرورەكتورى.
پروفەسسور نۇر سەرىك ۇلىنىڭ عىلىمي ىستەر جونىندەگى پرورەكتور رەتىندە تىندىرعان جۇمىس اۋقىمى وتە كولەمدى. ونى رەسەي حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سوڭعى بەس جىل ىشىندە بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارى مەن رف ۋنيۆەرسيتەتتەرى اراسىندا 3-4 ورىندى يەلەنىپ كەلگەنىنەن, سونداي-اق حالىقارالىق دەڭگەيدەگى رەيتينگىسىنىڭ جوعارىلاي تۇسكەنىنەن دە اڭعارۋعا بولادى. بۇل ولاردىڭ حالىقارالىق عىلىمي قارىم-قاتىناسىن ارتتىرىپ, كادرلار دايارلاۋداعى عىلىمي بىلىكتىلىگىن جوعارىلاتا تۇسۋدە.
ۇزاق جىلدار پروفەسسور نۇر سەرىك ۇلى قيراباەۆ رەسەي فەدەراتسياسى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ گۋمانيتارلىق بىلىمدەر جونىندەگى كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ, 15 جىل رف ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ فيلوسوفيالىق عىلىمي-ءادىستەمەلىك كەڭەسىن باسقاردى.
وسىدان-اق, ونىڭ جۇمىسقا جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ جوعارىلىعى, تاباندىلىعى, ىسكەر باسشى ەكەندىگى اڭعارىلادى. «قازاق حالقىنداعى «اكەگە تارتىپ ۇل تۋسا يگى, اتا جولىن قۋسا يگى» دەگەن تىلەكتىڭ جۇزەگە اسقانىنا بۇل دا ءبىر نەگىز.
ورتانشى ۇلى ءادىل ەلىمىزدىڭ ءىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە جاۋاپتى قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ, جول اپاتىنان قايتىس بولعان-دى. كەنجە ۇلى ءالىم, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە امەريكا دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.
ەندى, اياۋلى اپامىز جايلى بىرەر ءسوز. رەسمي تىلمەن ايتار بولساق, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ءاليا بەيسەنوۆانىڭ ۇسىنىسىمەن 1986 جىلى قازپي-ءدىڭ فيزيكالىق گەوگرافيا كافەدراسىنىڭ جانىنان «لاندشافتتار ەكولوگياسى جانە تابيعاتتى قورعاۋ» اتتى لابوراتوريا ۇيىمداستىرىلدى. 1989 جىلى ءاليا ءسارسەنقىزىنىڭ ۇسىنىسى جانە تىكەلەي قاتىسۋىمەن قازپي-ءدىڭ جاراتىلىستانۋ-گەوگرافيا فاكۋلتەتىنىڭ قۇرامىندا ەكولوگيا ءبولىمى اشىلىپ, قازپي-دە گەوگرافيا جانە ەكولوگيا فاكۋلتەتى ۇيىمداستى.1991-1999 جىلدارى گەوگرافيا جانە ەكولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, قازاقستان گەوگرافياسى جانە ەكولوگياسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ سايلاندى.
وسىنشاما جۇكتى ارقالاي ءجۇرىپ, ءۇلگىلى وتباسىن قالىپتاستىرۋ وڭايعا ءتۇسپەيدى. ءاليا اپامىز ءۇشىن ول قالىپتى جاعداي. ەندى, كەلىنى, استانا قالاسىنداعى «دارىن» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى شولپان قيراباەۆانىڭ لەبىزىنە زەر سالايىق: «...اتا-ەنەمنىڭ سۇيىكتى ۇلى ءادىل كەرەمەت ازامات ەدى. اسكەري ادام بولاتىن. تاعدىردىڭ جازۋىنا نە دەرسىڭ. بار بولعانى 11 جىل سىيلاستىقتا ءومىر كەشتىك. ماشينا اپاتىنان قايتىس بولدى. ارتىندا ەرجان, سانجار دەگەن ەكى ۇلى قالدى. قازىر ولار ۇلكەن ازامات دارەجەسىندە. ءبىرى حالىقارالىق قۇقىق ماماندىعىن يگەرسە, ەكىنشىسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك اكادەمياسىن ءبىتىردى. ەكەۋى دە مەملەكەتتىك قىزمەتتە. مەنىڭ بۇل اراداعى ايتپاعىم, «اتا-ەنەڭ جاقسى بولسا, قىزىنداي ەتىپ وسىرەدى» دەگەن قازاقى قاعيدانىڭ راستىعىنا كوز جەتكىزۋ.
تالايىما قاراي قازاقتىڭ بايتاعىنداي نيەتتەرى بار, كورگەندەرى كوپ, كوڭىلگە تۇيگەندەرى مول ەكى اسىلىم, ارداقتى اتا-ەنەم مەنىڭ بەتىمنەن قاققان ەمەس. ۇزاتاتىن قىزداي الاقاندارىندا ۇستادى.
ءوزىم دە الدارىن قيىپ وتپەدىم, ايتقاندارىن ەكى ەتپەدىم. اكەمدەي بولعان اتاممەن, انامداي بولعان ەنەممەن قاتار, سول وتباسىنىڭ بارلىق ءۇلكەن-كىشىسىن, ءاسىرەسە, ەنەمنىڭ شەشەسى اقىل-پاراساتى مول رىمبالا اپامدى ەرەكشە قادىر تۇتتىم. ول كىسىدەن قالعان ءبىر كەرەمەت ۇلگىنى وسى ارادا ايتا كەتسەم دەيمىن. كۇن سايىن ەرتەڭگىسىن تۇرعاندا بارىمىزبەن امانداساتىن.
«قالدارىڭ قالاي, جاقسى تۇردىڭدار ما؟» دەيتىن. ءبىز ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا وتىرىپ, بۇل كىسىنىڭ مۇنىسى نەسى دەپ تاڭدانىس بىلدىرسەك:
«ە, جاسسىڭدار عوي. كەيىن مەندەي بولعاندا سولاي ەكەن-اۋ دەيسىڭدەر. ءتۇن ءتۇنەك قوي. ودان تاڭەرتەڭگى جارىققا جەتۋ ءبىر عانيبەت ەمەس پە!؟ «تۇننەن تاڭعا تۇگەل جەتەيىك» دەگەن ءسوزدى بۇرىنعىلار بەكەر ايتقان با؟» دەيتىن. سول ءسوزدىڭ اقيقاتىنا ەندى كوز جەتىپ كەلەدى.
مەن ماماندىعىما قاراي ءومىر بويى بالا تاربيەسى سالاسىندا قىزمەت ەتىپ كەلەمىن. مەنىڭ بار جاقسى ءتىرلىگىم, ۇرپاق تاربيەسىندەگى اتقارىپ ءجۇرگەن جۇمىسىم سول اتا-انامداي بولىپ كەتكەن اتا-ەنەمنىڭ ۇلگى-ونەگەسى دەپ ءبىلەمىن».
قازاقستاننىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى زياتكەرلىك قوعام قالىپتاستىرۋ باعىتىنداعى قارىشتى قادامى, ۇلتىق قۇندىلىقتى باياندى ەتۋ, ءتول تاريحىمىزدى جاڭعىرتۋ, ەكونوميكامىزدى ءورىستەتۋدە جاستارىمىزعا جان-جاقتى ءبىلىم قاجەت. ول ءۇشىن ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ۇسىنعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن جەدەل جۇزەگە اسىرۋعا ءبارىمىز دە اتسالىسۋعا مۇددەلىمىز.
وسى ىستە قوس مەرەيتوي يەلەرى, ءبۇگىندە 90 جاستى ەنشىلەگەن سەرىك سمايىل ۇلى قيراباەۆ پەن 85 جاسقا جەتكەن ءاليا ءسارسەنقىزى بەيسەنوۆا ورتامىزدى تولتىرىپ جۇرە بەرۋلەرى ءۇشىن باقۋاتتى ءومىر, زور دەنساۋلىق تىلەيمىن.
سارسەنعالي ءابدىماناپوۆ,
قازاق ەكونوميكا, قارجى جانە حالىقارالىق ساۋدا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
رەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
