«ماعان قازاق ونەرى تاريحىندا وشپەس قولتاڭباسىن قالدىرعان قاليبەك قۋانىشباەۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, شاكەن ايمانوۆ, كۇلاش بايسەيىتوۆا سياقتى كوپتەگەن ساحنا ساڭلاقتارىمەن بىرگە ويناپ, باستى رولدەردى سومداۋ باقىتى بۇيىردى. ومىرگە ەكى اينالىپ كەلمەيتىن الىپتاردى ساعىنعاندىقتان بولار, ارتتا قالعان جىلدارعا اڭسارىم اۋىپ تۇرادى», – دەيدى ءالى تىڭ ەكەنى ءتىل قاتىسىنىڭ وزىنەن انىق اڭعارىلىپ تۇراتىن 101 جاستاعى اتاقتى حالىق ءارتىسى ايشا ابدۋللينا. ەكەۋارا اڭگىمەمىز دە سول ساحنا ساڭلاقتارى تۋرالى سىر سۋىرتپاقتاۋدان ءوربىدى.
«جارىقتىقتاردىڭ ارقايسىسى جەكە ءبىر تەاتر ەدى...»
– ءالى ەسىمدە. ەندى عانا ون التى جاسقا تولعان, ءالى وڭ-سولىن دا تولىق تانىپ ۇلگەرمەگەن قارشاداي قىز كەزىم عوي, قازىرگى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاتردىڭ ەسىگىن يمەنە اشىپ كىردىم. مۇحتار اۋەزوۆ, كۇلاش بايسەيىتوۆا, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, قاليبەك قۋانىشباەۆ بەسەۋى كورەرمەندەر زالىندا كەڭەسىپ وتىر ەكەن. «كەل, كەل» دەپ قۇشاق جايا قارسى الدى. مىنە, وسى كۇننەن باستاپ اسقار تاۋداي اعا-اپالارىمنىڭ قامقورلىعىن كوپ كوردىم...ەڭ ءبىرىنشى رەت ويناعان باستى ءرولىم – «ەڭلىك-كەبەك» قويىلىمىنداعى ەڭلىك ەدى, – دەيدى ول داۋىسىنان تولقىنىس سەزىلىپ. – كۇلاش بايسەيىتوۆا ءبارىڭىز ءبىر كوشەدە تۇرىپسىزدار... – ءيا, سولاي. مەن الماتى قالاسىندا تۋعانمىن. ايگىلى كۇلاش بايسەيىتوۆامەن ءبىر كوشەنىڭ بويىندا تۇردىق. كۇلاش درامانىڭ اكتريساسى ەدى. تەاتردا دايىندىق باستالعاندا مەن اتاعى جەر جارعان ارتىستەرگە ەرە الماي اۋلاقتاۋ تۇستا ۇندەمەي تۇراتىنمىن. كۇلاش كەلىپ, قولىمنان جەتەكتەپ, ساحناعا الىپ شىعادى. «ساحناعا شىققاندا كيىمىڭدى جوندەي بەرمە, ەتەگىڭدى ۇستاي بەرمە», دەپ اقىل-كەڭەستەرىن ايتاتىن. كەيبىر ادۋىندى اتاقتى ارتىستەر ماعان قاراپ: «مىنا قىزدى نەگە الدىڭدار؟», دەپ تۇرىمە سىناي قارايتىنى ەسىمدە قالىپتى. ال كۇلاش جارىقتىق, وتە كىشىپەيىل بولاتىن. مىناۋ جاس, مىناۋ ۇلكەن دەمەي, بىلمەگەنىڭدى ۇيرەتۋدەن جالىقپايتىن. مەرەكەلىك ءىس-شارالاردا ءان ايتاتىنبىز. الدىمەن كۇلاش, سودان كەيىن مەن. ومىردەن ەرتە كەتتى عوي, جارىقتىق... دراما تەاتردا باستى رولدەردى سومداپ جۇرگەن داڭقتى كۇلاش بايسەيىتوۆا وپەرا تەاترىنا اۋىسىپ, ونى الماستىرۋ مىندەتى ماعان تاپسىرىلدى. باسقا-باسقا, كۇلاش بايسەيىتوۆانىڭ ورنىن جوقتاتپاۋ وڭايعا سوعا ما؟ بۇل مىندەتتى اتقارۋعا بار كۇش-جىگەرىمدى جۇمسادىم. شۇكىرشىلىك, ەڭبەگىم باعالانىپ, توككەن تەر تەككە كەتپەدى. قىسقاسى, مەنىڭ ساحناداعى باعىمدى اشقان ادام – كۇلاش بايسەيىتوۆا. – شاكەن ايمانوۆتىڭ باعى مەن بابىن كەلىستىرگەن «ادال جارى» اتانىپسىز. – شاكەن (ايمانوۆ) اعامىز جاستاردى باسقارىپ جۇرەتىن كوشباسشى ەدى. استىق باستىرۋ, ءتول الۋ سەكىلدى ناۋقانداردا ارباعا ءمىنىپ, شالعاي اۋىلدارعا ساپار شەگەتىنبىز. ول كەزدە قازىرگىدەي مادەنيەت ءۇيى كايدا؟ ەگىن القابىنىڭ باسىندا, ءتىپتى, مال قامايتىن قورالاردا ويىن كورسەتەمىز. ويىندى كەيدە تۇنگە قاراي قويامىز. ويتكەنى, ەلدىڭ جينالۋى كەرەك قوي. جەل تۇرسا, مايشام جالپ ەتىپ وشەدى. سودان سيىردىڭ تەزەگىن جاعارمايعا مالىپ, سونىڭ جارىعىمەن ويىنىمىزدى قايتا جالعاستىرامىز. مۇنىڭ اياعى 1-2 ساعات اۋەلەتە ءان شىرقاۋعا ۇلاسادى... شاكەن ايمانوۆتىڭ وزىمەن دە ساحنادا سەرىگى بولعان كەزىم كوپ. ءبىر عانا مىسال, «قوبىلاندى» قويىلىمىندا شاكەن حالىقتىڭ قامىن جەگەن حاس باتىر قوبىلاندى بولسا, مەن باتىردىڭ بابى مەن باعىن كەلىستىرگەن ادال جارى قۇرتقا بولدىم. 1940 جىلى شاكەن ايمانوۆ ەكەۋمىز «ەڭبەكتەگى ەرلىگى» ءۇشىن مەدالىمەن ماراپاتتالدىق. – ساحنا ساڭلاقتارىنا شەتىنەن قىسقاشا توقتالىپ ءوتىڭىزشى. – ول جارىقتىقتاردىڭ ارقايسىسى ءوز الدىنا ءبىر تەاتر ەدى عوي. ەلۋباي ومىرزاقوۆ ەرەكشە تاپسىرىسپەن جاسالعان دومبىراسىن وزگە تۇگىلى, ءوزىنىڭ تۋعان ءىنىسى, كەرەمەت ءانشى كەرەيگە دە ۇستاتپايتىن. سەركە قوجامقۇلوۆتىڭ اكتەرلىك شەبەرلىگى تۋرالى اۋىزبەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. اۋىل-اۋىلدى ارالاپ, سپەكتاكلدى بىرگە قويدىق. ول كوركەمسوز وقىعاندا كوپشىلىك سىلتىدەي تىنىپ تىڭدايتىن. قاليبەك قۋانىشباەۆ ۇزاتىلاتىن قىزدىڭ سىڭسىپ جىلاعانىن, ونى قيماي قوشتاسقان كەمپىردىڭ داۋسىن, ءيتتىڭ ۇرگەنىن, سيىردىڭ موڭىرەگەنىن, جىلقىنىڭ كىسىنەگەنىن اينىتپاي سالاتىن. ول كەزدە قازىرگىدەي تەحنيكا جوق. قالەكەڭنىڭ كوزىن كورگەندەر مەن ءىزىن قۋعان جاستاردىڭ وسىناۋ وزگەشە ونەردى مەڭگەرۋگە شاراسىزدىق تانىتۋى مەنى ءالى كۇنگە دەيىن تاڭداندىرادى. اۆتوكولىككە ەلۋىنشى جىلدارى قول جەتكىزدىك. ەسىمدە, كولىكتىڭ قورابىنا «جالىندى سالەم» دەپ جازىپ قويىپ, تاشكەنتكە جول تارتتىق. شارشادىق, شالدىقتىق دەمەيمىز. ونەرىمىزگە باس يگەن حالىقتىڭ كۇرمەتىنە قۋانامىز. ات ءمىنىپ, شاپان كيىپ جاتقان ەشكىم جوق. ەسەسىنە, قاي ەلگە بارساق تا, ەلاعاڭ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ سياقتى ونەر تارلانىن حالىق توبەسىنە كوتەرىپ, ءتورىن ۇسىنادى. ۇن, قۇرت, ماي, ىرىمشىك بەرەدى. ەل سىيلاعان ەلاعاڭ جۇرت نە بەرسە دە, اسىن اۋزىنان جىرىپ, بارىمىزگە تەڭدەي بولەتىن. نارىنقولداعى ءبىر شارۋاشىلىقتان باس-باسىمىزعا ءبىر قوي الىپ, قارىق بولعانىمىز بار. سوندا دەيمىن-اۋ, ەلاعاڭ, جانىنداعى قالاعاڭ, سەراعاڭ سەكىلدى دارابوزدار بىزدەرگە ۇلەستىرمەي-اق, وزدەرى قورالى قوي ايداپ قايتسا, كىم نە دەر ەدى؟.. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اۋدارۋىمەن گوگولدىڭ «رەۆيزورى» قويىلعاندا, قاليبەك قۋانىشباەۆ دۋانباسىنى سومدادى. «ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىس» اتاعىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ العان ماليكە شاموۆا دۋانباسىنىڭ ايەلى بولدى. ماعان دۋانباسىنىڭ قىزى ماريانىڭ ءرولى بۇيىردى. بەينەتاسپاعا باسىپ الىنعان وسى قويىلىمدى بىردە تەلەديداردان كورسەتىپ قالدى. سونداعى كوڭىلىمنىڭ تولقىپ, جۇرەگىمنىڭ ءلۇپ-ءلۇپ سوققانى-اي! جانارىم ەرىكسىز جاسقا شىلاندى... قاليبەك قۋانىشباەۆتىڭ زايىبى قاجي اپاي, قانداي كەرەمەت ادام ەدى. ءۇي شارۋاسىندا جۇرگەن ايەل بولسا دا ءارتىستىڭ جايىن تۇسىنەتىن, جاعدايىن جاسايتىن. الماتىعا بارسام, قاليبەكتىڭ نەمەسە قاپان بادىروۆتىڭ ۇيىنە تۇسەتىنمىن. بىردە ۇجىم بولىپ قالەكەڭنىڭ ۇيىنە بارعانىمدا قوي سويىپ, قوناق ەتتى. قاجي اپاي مەنى جىبەرمەدى. «سەن وسىندا جاتىپ دەمال, ەرتەڭ ساحناعا شىعاسىڭ, قوناق ۇيگە بارساڭ, امانداسامىز دەپ اناۋ كەلەدى, مىناۋ كەلەدى, ۇيقى بەرمەيدى», دەپ مەنى ۇيىنە قوندىرعان. ءارتىستىڭ جانىن تۇسىنەتىن مۇنداي جان سيرەك قوي. بىردە الماتىدا سپەكتاكل قويىپ جاتساق, زالدان بىرەۋ «ايشا» دەپ ايقايلادى. قاراسام, قاجي اپايىمىز. بۇل كەزدە قارتايعان, بالاسى سۇيەپ جۇرەدى ەكەن. قاپان بادىروۆتىڭ ايەلى ورىس ەدى. ۋاقتىسىندا ول بىزگە ورىس تىلىنەن ساباق بەرگەن. قايسىبىر جىلى, قازاقتىڭ مەملەكەتتىك م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ 70 جىلدىعىنا بارعاندا قاپان بادىروۆ ەكەۋمىز ەمەن-جارقىن سويلەستىك. شەكسپيردىڭ «وتەللاسىن» قويعاندا قاپان وتەللانى ويناسا, مەن دەزدەمونا بەينەسىن سومداعانىم بار... وسىنداي قامقور اعا-جەڭگەلەرىڭدى قالاي ۇمىتاسىڭ؟! ە, ە, كونەكوزدەردىڭ ءپاني دۇنيەدەگى تالقانى تاۋسىلعالى قاشان. كوزى تىرىلەردەن كىمدەر قالدى دەيسىڭ؟ ساۋساقپەن ساناۋعا دا كەلمەيدى... سول ابزال اعالارمەن ساحنادا بىرگە جۇرگەن كەزدەگى سۋرەتتەر الماتىنىڭ مۇراجايىندا تۇر. قاليبەك اعانىڭ كەنجە بالاسى سول مۇراجايدى باسقاراتىن. بىردە بارعانىمدا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقاندىقتان كورە الماي كەتكەن ەدىم. ودان كەيىن ءساتى تۇسپەدى.
«مەنى جۇزگە كورەرمەنىمنىڭ نيەتى جەتكىزدى»
– ءسىز وزىڭىزگە قۇتتى شاڭىراق بولعان شىمكەنتتەگى جۇمات شانين اتىنداعى دراما تەاتردا ۇزاق جىل جۇمىس ىستەدىڭىز. قازاقتىڭ العاشقى كاسىبي تەاترىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, بيىل 125 جىلدىعىن اتاپ وتكەلى جاتقان جۇمات شانين قانشالىقتى ەسىڭىزدە قالدى؟ – ول كەزدە ءالى الماتىداعى تەاتردان شىمكەنتكە اۋىسا قويماعان كەزىم. جاڭىلماسام كەرەك, 1936 جىلى جۇمات شانين ءبىزدى ماسكەۋگە الىپ باردى. «قىز جىبەكتى», «جالبىر» پەسالارىن دايىندادىق. مەن ول كەزدە جاسپىن, «ماسسوۆكاعا» عانا قاتىستىم. ەكى سپەكتالدى جوعارى دەڭگەيدە قويدىق. ءستاليننىڭ ءبىزدىڭ قويىلىمعا ريزاشىلىعى سونشالىق, كرەملگە شاقىرىپ, قوناق بولدىق. سول جولى كۇلاش بايسەيىتوۆا «كسرو-نىڭ حالىق ءارتىسى» اتاعىن الدى. قۇرمانبەك جانداربەكوۆ باستاعان ءبىر توپ ارتىستەرگە وردەن بەرىلدى. ەكى ايلىق سىياقى الىپ, مارە-سارە بولعانىمىز دا ەسىمدە قالىپتى. جۇمات ءشانيننىڭ ايەلى دە اكتريسا ەدى (قازىر اتىن ۇمىتىپ وتىرمىن). كەمپىرلەردىڭ ءرولىن كەرەمەت وينايتىن. ال ۇلى سكريپكاشى بولاتىن. كوپشىلىك قاسىمحان ءشانيندى جۇمات ءشانيننىڭ بالاسى دەپ ويلايتىن. قاسىمحان – جۇمات ءشانيننىڭ ءىنىسى اكىشتىڭ بالاسى. اكىش شانين دە ءارتىس. ول قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى. قاسىمحان ءشانيننىڭ ءوزى دە جاقسى اكتەر بولدى. ساحنادا شوقاننىڭ ءرولىن وينادى. ونىڭ رەجيسسەرلىگى ءوز الدىنا ءبىر توبە. 1947 جىلى شىمكەنتكە قونىس اۋدارىپ, قازاقتىڭ ج.شانين اتىنداعى وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ ۇجىمىندا تاپجىلماستان 65 جىل تەر توكتىم. توككەن تەردىڭ وتەۋى شىعار, ونەر ادامدارىنىڭ اراسىندا «وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ يەلەندىم. ودان بەرى 20 جىلداي ۋاقىت سىرعىپ ءوتتى. ەڭبەگىمدى ەسكەرىپ, قۇرمەتتى اتاققا ۇسىنسا, توسبەلگىسىن تاقسا, العىستان باسقا نە ايتامىن؟ «پاراسات», «قۇرمەت» وردەندەرىن بەرگەنى تاعى بار. قۇدايعا شۇكىرشىلىك, اتاق-ابىرويدان كەندە ەمەسپىن. ەشكىمگە وكپە-رەنىشىم, ەشنارسەگە مۇقتاجدىعىم جوق. – 95 جىلدىق مەرەيتويىڭىزدى سول شانين تەاترىندا اتاپ وتكەننەن كەيىن ساحنامەن ءبىرجولاتا قوش ايتىسىپ, بىشكەكتە تۇراتىن جالعىز قىزىڭىز ايگۇلدىڭ جانىنا قونىس اۋداردىڭىز. سوڭعى ويناعان ءرولىڭىز ەسىڭىزدە مە؟ – ءيا, 95 جاسىما دەيىن ساحنادان قول ۇزگەم جوق. توقساننىڭ بەل ورتاسىندا ساحنادا ءجۇرۋ دەگەنىڭىز وڭاي ەمەس. ءبىر ەسىمدە قالعانى, قويىلىم بىتكەن سوڭ كورەرمەندەر «اپا, قانشاعا كەلدىڭىز؟», دەپ سۇرادى. «توقساننىڭ بەسەۋىنە كەلدىم», دەيمىن. «جۇزگە كەلدىم» دەپ ايتىڭىز, اپا», دەۋشى ەدى. مىنە, قالىڭ كورەرمەنىمنىڭ سول نيەتى ورىندالىپ, جۇزدەن اسىپ وتىرمىن. قازىر شانين تەاترىنداعى الدى سەكسەنگە تولىپ ۇلگەرگەن ءماجيت ىلياسقاروۆ, ساپار وتەمىسوۆ, مۇقان شاكىروۆ, ەركىن شىمىرقۇلوۆ سياقتى ساحنا مايتالماندارى, سونداي-اق ولاردىڭ ءىزىن باسقان تالانتتى قىز-جىگىتتەر بار. سولارعا وكىمەت نەگە اتاق بەرمەيدى دەپ ويلايمىن. ساپار لەنيننىڭ ءرولىن باياعىدا ويناعان ءارتىس ەمەس پە ەدى؟ – نەگە لەنيندى ايرىقشا اتاپ ايتتىڭىز؟ – وي, بالام-اي, باياعى كەڭەس وداعى تۇسىندا لەنيننىڭ ءرولىن ويناۋ تالانتىڭدى تانىتۋدىڭ ناعىز شارىقتاۋ شەگى سەكىلدى سانالاتىن. سول كەزدە جىگىتتەر جاعى لەنيننىڭ ءرولىن ويناۋعا قاتتى قىزىعاتىن. ول-ول ما, الماتى تەاترىنداعى تالانتتى اكتەرلەردىڭ ءبىرى لەنيننىڭ رولىندە ويناماعانىنا اراز بولىپ, سوناۋ لاتۆياعا كوشىپ كەتكەن. – ساحنادا ونەرگە قىزمەت ەتكەن 80 جىل شاماسىندا 200-دەن استام ءرولدى سومداپسىز. دەگەنمەن, سىزگە دە ويناۋدىڭ ءساتى تۇسپەگەن, ارمان كۇيى قالعان ءرولىڭىز بار ما؟ – ساحنادا جاستى دا, كارىنى دە, قازاقتى دا, وزبەكتى دە, تاتاردى دا, وزگە ۇلتتاردىڭ وكىلىن دە وينادىم. تاۋبە دەيىن, ساحنادا جۇرگەندە 200-دەن استام ءرولدى سومداۋ ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرا بەرمەيتىن تاعدىر. تاعدىرىما ريزامىن. دەي تۇرعانمەن, جاسىرمايىن. كەڭەستىك جۇيەنىڭ ساياساتى سانانى جاۋلاعانى سونشالىق, سوناۋ ءبىر جىلدارى نادەجدا كرۋپسكايانىڭ ءرولىن سومداۋدى ارمانداعانىم بار ەدى. سول ءرولدى سومداۋدىڭ ءساتى تۇسپەگەنى راس. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ يدەولوگياسىن مىقتاپ قالىپتاستىرا الساق, قازىر دە ساحنادا جۇرگەندەرگە اتاقتى باتىر بابالارىمىزدى, تاريحتاعى ايتۋلى انالارىمىزدى سومداۋدى اسقاق ارماندارىنا اينالدىرسا كانەكەي, شىركىن؟! – شىمكەنتكە ءجيى بارىپ تۇراسىز با؟ – مەن ءالى كۇنگە شىمكەنتتە تىركەۋدە تۇرامىن. جىلىنا كەم دەگەندە ەكى-ءۇش رەت بارامىن. تويدا بولامىز. شانين تەاترىنداعى ارتىستەردىڭ ءبىرى بالامداي, ءبىرى قىىمداي بولىپ كەتكەن. ولار عانا ەمەس, ۇل-قىزدارى, نەمەرەلەرى دە تەلەفون شالىپ تۇرادى. شىمكەنتكە بارعاندا جولىعىسامىز. قىرعىزستانعا جولى تۇسكەندەرى بولسا, كەلىپ جاعدايىمدى سۇراپ كەتەتىندەرى دە بار. جاقىندا ءبىر ءارتىستىڭ نەمەرەسى ۇيلەنگەلى جاتىر ەكەن, «ايشا اپاي, مەنىڭ تويىمدا بولۋعا ۋادە ەتكەنسىز, ءسىزسىز توي وتپەيدى», دەپ حابارلاسادى. ۋادە – قۇداي ءسوزى, بارامىز ەندى. جيىندارعا شاقىرادى. بىلتىر 100 جىلدىعىم شىمكەنتتە كەڭ كولەمدە تويلاندى. وبلىستىڭ سول كەزدەگى باسشىسى بەيبىت اتامقۇلوۆ 8 ناۋرىز مەرەكەسى قارساڭىندا ارنايى قابىلدادى. مامىر ايىندا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ۇلاسبەك سادىبەكوۆتىڭ, مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى كۇليا ايداربەكوۆانىڭ ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋىمەن 65 جىل تەر توككەن ج.شانين اتىنداعى وبلىستىق اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ ۇجىمى «عاسىرعا ۇلاسقان عۇمىر» اتتى ونەر كەشىن وتكىزدى. جيىنعا وسى قىرعىزستاننان ارنايى قوناقتار دا باردى. جان-جاقتان قۇتتىقتاۋلار اعىلدى. كەشكىسىن «التىن ساراي» مەيرامحاناسىندا مەرەيتويلىق داستارقان جايىلدى. جۇمات شانين تەاترىنىڭ ۇجىمى قالانىڭ جاڭا ورتالىعىنداعى ءزاۋلىم عيماراتقا كوشىپتى. بۇرىنعى عيماراتتا ورىس تەاترىمەن بىرگە قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ وتىراتىن ەدىك. وبلىستىڭ قازىرگى جاڭا اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆتىڭ ونەرگە, ونەر ادامدارىنا ەرەكشە جاناشىرلىق تانىتىپ, ۇلكەن قولداۋ تانىتىپ جۇرگەنىن جۇرتتان ەستىگەن سايىن سىرتتاي قاتتى ءسۇيسىنىپ وتىرامىن. ارا-تۇرا الماتىعا دا بارامىن. 1 ناۋرىزدا الماتىداعى اۋەزوۆ تەاترىنا شاقىردى. ءاسانالى ءاشىموۆ اكتەرلەردىڭ باسىن قوسىپ, جاڭادان ۇيىم قۇرعان كورىنەدى. سونىڭ العاشقى وتىرىسىن ايشا اپايىمىز اشادى دەپتى.«ساحنا تازالىقتى سۇيەدى»
– 1958 جىلى سىزگە «قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى» اتاعى بەرىلدى. بۇل اتاقتى الاردا قانداي ەڭبەكتەرىڭىز ەسكەرىلدى؟ – «حالىق ءارتىسى» اتاعىن الۋىما قازاقتان شىققان العاشقى ايەل-رەجيسسەرلەردىڭ ءبىرى عاينيجامال حايرۋللينا قوماقتى ۇلەس قوستى. ونىڭ 1958 جىلى ازىرلەگەن ءتورت قويىلىمىنىڭ تورتەۋى دە ۇزدىك شىققانىن ماسكەۋدەگى ساحنا مايتالماندارىنىڭ وزدەرى مويىنداپ, جوعارى باعا بەردى. «شوقان ءۋاليحانوۆ» اتتى قويىلىمدا ورىس قىزى ەكاتەرينا گۋتكوۆسكايانىڭ ءرولىن وينادىم. وستروۆسكيدىڭ «جازىقسىز ايىپتىلارىندا» ەسى اۋىسقان كەمپىر – گالچيحا بولدىم. «بالزاكتىڭ «وگەي شەشەسىندە» وگەي شەشە – گەرترۋدانى سومدادىم. جازۋشى-دراماتۋرگ ءالجاپپار ابىشەۆتىڭ «كىم مەنىڭ اكەم؟» اتتى قويىلىمىندا ولگا دەگەن ورىس قىزىنىڭ ءرولىن وينادىم. سول قويىلىمدا اكەسىن ىزدەگەن ۇل ءرولىن ءساتتى سومداعان تالانتتى اكتەر وتىزباي جۇمابەكوۆ ومىردەن ەرتە ءوتتى. – ەڭ جاقسى كورەتىن ءرولىڭىز قايسى؟ ءرول تاڭداۋدا ساحناداعى ارىپتەسىڭىزبەن نەمەسە رەجيسسەرمەن كەلىسپەي قالاتىن تۇستارىڭىز بولدى ما؟ – بارلىق ءرولىمدى جاقسى كورەمىن. جاقسى كورمەسەڭ قالاي وينايسىڭ؟! ساحناداعى بەينەلەرىمدى اۋىل-اۋىلدى ارالاعاندا قاراپايىم ادامداردان الدىم. ءبىر كەمپىردىڭ بويىنداعى ەرەكشەلەۋ مىنەزدى, قىلىقتى كورسەڭ, «ءا, مىنانى ساحناعا الىپ شىعۋعا بولادى ەكەن» دەيمىن. «حالىق ءارتىسىمىن» دەپ بۇلدانباي ۇلكەن-كىشى رولدەردىڭ ەشقايسىسىنان باس تارتقانىم جوق. «ماسسوۆكاعا» قوسىلا كەتۋدەن دە ارلانعان ەمەسپىن. اركىمگە قارىم-قابىلەتىنە قاراي ءرول بەرىلەدى. سوندىقتان, رولگە بايلانىستى تۋىندايتىن ۇرىس-كەرىستى ونشا تۇسىنكىرەمەيتىنمىن, داۋعا ارالاسپايتىنمىن...كەمپىردىكى قانشا شەبەر شىقسا دا, ءبارىبىر قىزدىڭ ءرولىن ويناۋى قيسىنسىز. جاسىنا سايكەس ءرول اۋىستىرىپ وتىرۋ قاجەت. ءوز باسىم جاس ەرەكشەلىگىمە قاراي كىزدىڭ دا, كەلىنشەكتىڭ دە, كەمپىردىڭ دە رولىندە باعىمدى سىناپ كوردىم. ايتالىق, عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋىندا» بايان ءرولىن جاس شاعىمدا سومداسام, ارادا جىلدار جىلجىپ وتكەن سوڭ ونىڭ اناسى بولىپ وينادىم. باياعىدا... «ابايدى» قويعان دياكوۆ دەيتىن رەجيسسەرمەن داۋلاسىپ كالعانىم بار. ابايدىڭ شاكىرتى, تۋعان پەرزەنتىندەي بولىپ كەتكەن ايداردىڭ جانىن اۋرۋ قيناپ, ءولىم اۋزىندا جاتقاندا ماعان, ياعني ايدارعا دەگەن انالىق ماحابباتى شەكسىز ايگەرىمگە ىشكە كىرمەي, ەسىكتىڭ سىرتىندا كۇتىپ تۇرۋىڭ كەرەك دەيدى. مەن ايداردىڭ اۋزىنا سۋ تامىزىپ, جانىندا بولعانىم ءجون دەيمىن. ارى-بەرى ايتىپ كوردىم. كونبەيدى. نە ىستەۋ كەرەك؟ ىشتەگى ادام قينالىپ جاتسا, قاي قازاق ەسىكتىڭ سىرتىنان قاراپ تۇرۋشى ەدى؟! قويىلىم ءجۇرىپ جاتقاندا, تاۋەكەلگە بەل بايلاپ, ىشكە كىرىپ كەتتىم. بۇل توسىن ارەكەتىم ارتىستىك شەبەرلىكپەن ۇشتاسىپ, ۇتىمدى شىققاندىقتان, ارتىنان دياكوۆ تا ۇرىسقان جوق. اقىلعا كەلدى. ومىردەگى ۇساق-تۇيەك تىرلىككە بولا ايتىسىپ-تارتىسقانشا, ونەردەگى ادىلەتسىزدىكپەن كۇرەسۋ الدەقايدا ءتيىمدى. – ساحناعا كوتەرىلەر كەزدە ساقتايتىن ەرەجەڭىز قانداي ەدى؟ – الدىمەن اللاعا, اتا-بابا ارۋاعىنا سىيىناتىنمىن. ساحنا تازالىقتى سۇيەدى. تەاتردى ەكىنشى مەشىت دەپ ەسەپتەيمىن. ساحناعا جۋىنىپ-شايىنىپ, تازالانىپ شىعاتىنمىن. – جالپى, ونەر جولىنا تۇسۋىڭىزگە نە سەبەپ بولدى نەمەسە كىمنىڭ اسەرى ءتيدى؟ – ۇلكەن اعام نۇرمۇحانبەتتى نۇردان اعا دەپ اتايتىنبىز. ونەرگە ءبىر تابان جاقىن بولعانمەن بۇل سالاعا بەت بۇرمادى. ديماش احمەت ۇلىنىڭ دوسى ەدى. ءبارى بىرگە جۇرگەن. قاراعاندىداعى ەت كومبيناتىندا باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارعان. ەلۋگە جەتپەي ومىردەن ەرتە كەتتى. ودان كەيىنگى اعام پىرمۇحامەد وزىمنەن ەكى جاس ۇلكەن بولاتىن. حالىق ءارتىسى كامال قارمىسوۆتىڭ قاسىندا جۇرەتىن. مەنىڭ ءارتىس بولۋىما وسى اعام سەبەپكەر بولدى. ەكەۋمىز تەاتر جانىنداعى ەكى جىلدىق ستۋدياعا ەمتيحان تاپسىرۋعا كەلگەنىمىز ەسىمدە. اعام «سەن ءالى جاسسىڭ عوي, قابىلداماي قويماسا بولعانى» دەگەن ەدى. الايدا ەمتيحاندى ءساتتى تاپسىرىپ, وقۋعا قابىلداندىق. ستۋديانى ۇزدىك ۇلگەرىممەن بىتىرگەن اعام ءامينا ومىرزاقوۆا, حاديشا بوكەەۆا, اعايىندى ابدۋلليندەر, تاعى باسقا دا تالانتتى ادامدارمەن بىرگە لەنينگرادتا وقىپ قايتتى. امال قانشا, اكتەرلىك قىرى اشىلا باستاعاندا ايىقپاس اۋرۋعا شالدىعىپ, 35 جاسىندا ومىردەن ءوتتى.
قارتتار ۇيىندەگىلەردىڭ تاعدىرى الاڭداتادى
– بەيىمبەت مايلينمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولىپسىز... – بەيىمبەتپەن عانا ەمەس ساكەنمەن, ىلياسپەن دە جاقسى قارىم-قاتىناستا بولدىم. ەسىمدە, ساكەن اعا بىردە ءبارىمىزدى ماشيناعا وتىرعىزىپ, شيپاجايعا الىپ كەتتى. بەيىمبەت مايلين وسىندا ءۇي تىككىزىپ دەمالىپ جاتىر ەكەن. «بارىپ سالەم بەرەيىك» دەدىك. بارعاننان كەيىن بەيىمبەت اعا «تاماق ءپىسىپ قالدى, ءدام اۋىز تيمەي كەتپەيسىڭدەر» دەدى. بەيىمبەت وتە سىپايى جان ەدى. بەيىمبەت ءمايليننىڭ, ساكەن سەيفۋلليننىڭ, ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ جازعان دۇنيەسىن ساحنالاساق, ولار قويىلىم ەلگە كورسەتىلىپ بىتكەنشە تەاتردان اتتاپ شىقپايتىن. ءاربىر ارتىسپەن ەگجەيتەگجەيلى اڭگىمەلەسىپ, جازىلعان دۇنيەدەگى ءار ءسوزدىڭ ءمان-ماعىناسىن, تاريحىن تۇسىندىرەتىن. بياعانىڭ, بەيىمبەتتىڭ ۇيىنە دە تالاي رەت بارعانبىز. تەاتردا ايتىپ تاۋىسا الماعان ويلاردى وسىندا تالقىلايتىنبىز. كىشكەنتايلارى تىزەسىنە تالاسىپ, جەلكەسىنە ءمىنىپ وتىرسا دا, بەيىمبەت جازۋىن جالعاستىرا بەرەتىن. ول كەزدە جازۋشى دەگەندى جۇرت قاتتى سىيلايتىن. ۇشەۋى دە جازىقسىز اتىلىپ كەتتى عوي. مۇحتار (اۋەزوۆ) اعام عانا قالدى. ول ماسكەۋ جاققا قاراي قاشىپ, امان قالعان ەكەن. مۇحتار اعا قويىلىمنىڭ دايىندىعىنا ءوزى كەلىپ قاتىساتىن. زالدا وتىرىپ, اقىل كەڭەستەرىن ايتاتىن. بىردە ۋكراين قىزىنىڭ ءرولىن سومدايتىن بولدىم. شاشىمدى ۋكراين قىزدارى سياقتى بايلاپ العانمىن. سوندا مۇحاڭنىڭ «قازاقتىڭ قىزى بۇلاي بايلامايدى, شاشىن ءورىپ قويادى» دەگەنى ەسىمدە قالىپتى. ءاربىر نارسەنى ءتۇسىندىرىپ, «مىناۋ بىلاي بولادى» دەپ, ەسكەرتۋ جاساپ وتىرۋشى ەدى. قايران, اعالارىم-اي. – بۇگىنگى دراماتۋرگتەردەن كوڭىلىڭىزگە جاقىن كىمدەردى اتاي الاسىز؟ – مەن ساحناعا شىقپاعالى التى جىلدان استى. ءوزىم قويىلىمعا قاتىساتىن جىلدارى دراماتۋرگتەردەن دۋلات يسابەكوۆ ۇنايتىن. ارتىستەردى اڭگىمەگە تارتىپ, تۋىندىسىنىڭ قىر-سىرىنا قانىقتىرادى. مەنىڭ قارنىم اشاتىنى كەيبىرەۋلەر شيماي-شاتپاعىن تەاتر باسشىلىعىنا تاستاپ كەتەدى. سودان قاراسى ۇزىلەدى. دۇمبىلەز دۇنيەسىن كۇزەيسىڭ بە, تۇزەيسىڭ بە, وندا جۇمىسى جوق. ۇيدە جاتىپ الىپ, حابار كۇتەدى. ايتەۋىر, قويىلىم قويىلسا بولعانى. بۇل – ۇلكەن قاتەلىك. ءاربىر دراماتۋرگ بەيىمبەت, ءىلياس, ساكەن سياقتى جازعان دۇنيەسىنە جاناشىرلىقپەن قاراۋى قاجەت. – اپا, ءسىز كينوعا دا ءتۇستىڭىز... «قان مەن تەردەن» باسقا كينوعا تۇسۋگە شاقىرعان جوق پا؟ – «قان مەن تەر» كينوفيلمىنە ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ ءوزى شاقىردى. اقبالانىڭ اناسى بولىپ وينادىم. بۇرىن-سوندى تانىستىعىمىز بولماسا دا, مامبەتوۆ مەنىڭ ونەرىم تۋرالى قانىق ەكەن… بۇدان بىرەر جىل بۇرىن ماناپ دەگەن جاس رەجيسسەر اقتاۋعا الدىردى. بۇل رەجيسسەردىڭ فيلمىندە بولىستىڭ ايەلىنىڭ ءرولىن ورىندادىم. كينونىڭ يدەياسى, ءتۇسىرىلۋى ءتاپ-ءتاۋىر ەدى. الايدا, كينونىڭ كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلعان-ۇسىنىلماعانىن سول كۇيى بىلمەيمىن. وسىلاردان وزگە كينولارعا شاقىرتۋ بولمادى. بۇلاردان بولەك ەكى كليپكە ءتۇستىم. بىرەۋىندە جالعىز ۇلى سىيدىرماعان سورلى انانىڭ ءرولىن, ەكىنشى كليپتە كەلىنى بەت-باقتىرماي, ۇيدەن قۋىپ شىققان بايعۇس كەمپىردىن ءرولىن بەينەلەدىم. مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن؟ مەنى تۋعان پەرزەنتىنەن تەپەرىش كورگەن قارتتار ۇيىندەگى ادامداردىڭ تاعدىرى الاڭداتادى. ەكى كليپكە تۇسۋگە كەلىسىم بەرگەنىم دە سودان. و زامان دا, بۇ زامان, قاي داۋىردە قانداي قازاق ءوز اتا-اناسىن قاراشاڭىراعىنان قۋشى ەدى؟ اتا-اناسىنا قامقورلىق جاساۋ باستى پارىز ەكەنىن ءاربىر پەرزەنت ۇمىتپاۋى ءتيىس. مەنى الاقانىنا سالىپ ايالاپ وتىرعان قىزىم ايگۇل مەن كۇيەۋ بالام سايدقا ريزاشىلىعىم شەكسىز. – ءسىز سوعىسقا دا باردىڭىز... – سوعىسقا كۇلاش بايسەيىتوۆا دا بارعان. الماتىدان اتتاندىق. بارمايمىن دەگەن جوقپىن. ول كەزدە قىزىم كىشكەنتاي. ونى اجەمە قالدىردىم دا اتتانىپ كەتتىك. الدىمەن ماسكەۋگە بارىپ, ارنايى كوميسسيانىڭ سىنىنان وتتىك. كوميسسيا ونەرىمىزدى جوعارى باعالادى. وسىدان كەيىن ەكىنشى بەلارۋس مايدانىنا باعىت الدىق. جەرمەن-جەكسەن بولعان قالالاردى كوردىك. سوعىستان كەيىنگى كيەۆتىڭ جاعدايىنا دا كۋاگەر بولدىم. ءبارى قيراعان. ۇيىندىلەردىڭ ۇستىندە ءۇيدىڭ تەك مۇرجالارى عانا قالادى ەكەن. قان مايداندا جۇرگەن جاۋىنگەرلەرگە جەرتولەلەردە كونتسەرت بەرىپ, رۋحىن كوتەردىك. – كورەرمەندەرىڭىزگە, ەل-جۇرتقا ايتار قانداي تىلەگىڭىز بار؟ – ەندىگى تىلەگىم ەلىمىز امان بولسىن, سوعىس ءورتى قايتا تۇتانباسىن, مەيلى ءبىر-بىرىمەن اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس قازاقستان مەن قىرعىزستان دەيىك, مەيلى باسقا جاقتاردا دەيىك, قايسىبىر مەملەكەتتە بولسىن تىنىشتىق, تاتۋلىق, تۇراقتىلىق سالتانات قۇرسىن. ءار وتباسى بالا-شاعامىزدىڭ قىزىعىن كورەيىك. مەن جاقسى كورەتىن, ەرەكشە باعالايتىن ەلباسىنىڭ ساياساتىن قولداپ قازاقستاننىڭ دامۋىنا, وركەندەۋىنە, ىنتىماعى بۇزىلماۋىنا ۇلەس قوسۋعا كەلگەندە ءاربىر ازامات شارشاماي, ايانباي تەر توكسە, بىرلىگىن بىلدىرسە, ءبىز المايتىن اسۋ جوق. اڭگىمەلەسكەن عالىمجان ەلشىباي, «ەگەمەن قازاقستان» شىمكەنت – بىشكەك – شىمكەنت
