شىراعىم, سارا, سەندەي تۋماس بالا, شەجىرە تۋارمىسىڭ مۇنداي دانا. ءبىرجان سال
قازاقتا قىز بەن جىگىت ايتىسى تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا كىمدە-كىمنىڭ بولسىن الدىمەن اۋزىنا تۇسەتىن ەسىم – اقىن سارا دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ساحنا تورىنە ايتىسۋعا شىققان ايتىسكەر قىزدارىمىز ونىڭ ارۋاعىنا سىيىنىپ, «اپالاپ» مەنشىكتەپ الاتىندىعىن ايتپاعاندا, پوەزيا پاديشاسى فاريزا وڭعارسىنوۆا جەتىسۋ جەرىنە كەلگەن سايىن «مەنىڭ ءپىرىم – اقىن سارا» دەپ ايتىپ وتىراتىندىعىن دا ەل اعالارىنان تالاي ەستىگەنبىز.
«ءبىر تەڭىم بولمادى ما ۇلدان مەنىڭ»
ارىندى اقسۋ وزەنىنىڭ بويىن جايلاعان ەلدە تاستانبەك دەگەن ورتا شارۋانىڭ وتباسىندا سارا 1878 جىلى ومىرگە كەلىپتى. نەبارى ءۇش جاسىندا اكەسىنەن ايىرىلىپ, ون جاسار اعاسى ساحاريا جانە قارتايعان اناسى جانشوكە (جانوكشە) ۇشەۋى عانا قالادى. ولارعا اكەسىنىڭ ەمشەكتەس ءىنىسى جايساڭبەك قامقورشى بولىپ, تورتەۋى تاعدىردىڭ جازعانىنا كونىپ, اعايىندى پانالاپ, كۇنەلتەدى. سول ءبىر كۇندەردى اقىن سارا «قۇداي-اۋ, اكەمدى الدىڭ تۋا سالا, اتاندىق جەسىر قاتىن, جەتىم بالا.تەزەگىن تەرىپ ەلدىڭ, وتىن جاقتىم, جوق بولىپ بوساعامدا جالعىز قارا» دەپ ءبىر شۋماق ولەڭمەن ءورىپ بەرەدى. بىراق اسىلدىڭ سىنىعى مويىمايدى. اللادان اماندىقتارىن تىلەپ, ءار كۇنىنە, اتقان تاڭىنا تاۋبە ايتىپ, قاتىقسىز قارا سۋدى قاناعات تۇتىپ ەل ىشىندە جۇرە بەرەدى. قۇدايدىڭ قۇدىرەتىنە شەك بار ما. تۇلا بويىنداعى تۋما تالانتى ۋاقىتى كەلگەندە جارىپ شىعادى. ەن دالادا تەزەك تەرە ءجۇرىپ ايتقان اندەرىن بىرتىندەپ جۋسان شاۋىپ, سۋعا بارعان قىز-كەلىنشەكتەردىڭ اراسىندا شىرقاي باستايدى. ءتىپتى, ولاردىڭ سالعان اندەرىن سول زاماتىندا-اق قاعىپ الىپ, قايتا ايتىپ تا بەرەتىن زەرەكتىگىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. زەردەلى قىز ارعى-بەرگىنى تارازىلاي كەلە ءارى كارى شەشەسىن ويلاپ مۇڭايىپ تا جۇرەدى. تۇرمىس تاۋقىمەتىنىڭ اۋىرلىعىنان كوپشىلىكتەن جىراق قالعان جەتىم قىز ەندى ەل اۋزىنا ءىلىنىپ, جيىن-تويعا شەشەسىن ىلەستىرە بارىپ, ازدى-كوپتى قوشەمەتكە بولەنە باستاعانىمەن, شەرلى جاننىڭ كوڭىل سەرپىلتەر سول كۇندەرى كوپكە سوزىلمايدى.
ازۋلى اعايىنى ارناي بولىس سارانىڭ كىشى اكەسى مەن باۋىرىنىڭ ەڭبەگىن جەپ ىشسە تاماققا, كيسە كيىمگە جارىتپاعان سوڭ ولار جاماعايىنىنا وكپەلەپ, «ءبىر شاپاعاتى تيەر مە ەكەن» دەگەن ۇمىتپەن تۇرىسبەك قاجىنىڭ اۋىلىنا كوشىپ بارىپ, ءبىر جاعىن جارعا تاقاپ, ەكىنشى جاعىن قامىسپەن جاۋىپ باسپانا جاساپ الادى. مومىن جاندار جاڭا قوڭسىلاستارىنا تەز ءسىڭىسىپ كەتەدى. بىراق شىنجىربالاق بولىستار ءوزارا ءسوز بايلاسىپ تال-شىبىقتاي بۇرالا ءوسىپ, اقىلىنا كوركى ساي بولعان بويجەتكەندى قۇرىققا ءتۇسىرۋدى ويلاستىرادى. قولى ۇزىن جاندار ارام پيعىلىنا تەز جەتۋ ءۇشىن جايساڭبەككە «ءبىر وگىزىمدى ۇرلاپ سويىپ الدى» دەگەن جالعان جالا جاۋىپ, تۇرمەگە توعىتادى. ال وسى وقيعانىڭ الدىندا عانا ساحاريا كۇنكورىس قارەكەتىمەن بايدىڭ مالشىلارىمەن بىرگە وتار-وتار قويدى قىستان امان الىپ قالۋ ءۇشىن اقسۋدان بالقاش بويىنا كەتەدى. بۇل جايتتار كۇندەلىكتى ءومىر اعىمى ىسپەتتى بولعانىمەن اقىن ساراعا تۇزاق سالۋدىڭ العاشقى ادىمى-تىن.
نەگىزى, اقىن سارانى اتاستىرعان جيەنقۇل تۇرىسبەك بايدىڭ مالشىلارىن باسقارىپ, جالپى شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ جۇرگەن, قاجىنىڭ نە ايتقالى وتىرعانىن ەمەۋرىنىنەن-اق اڭعاراتىن ءارى ءسوزىن سىرتقا شىعارماي كوڭىلىندەگىسىن ءدوپ باسا ورىندايتىن, ءازىل-قالجىڭعا جۇيرىك, قۋ ءتىلدى, پىسىقاي جاماعايىنى ەكەن. بالا كەزىندەگى قۇنىستان بەلى بۇكىر بولىپ, سىنىقتان ءبىر اياعى شولاقتاۋ بىتكەن ءارى بەت الپەتى دە سۇرىقسىز ادام بولعاندىعى دا «جازۋشى» باسپاسىنان 1985 جىلى جارىق كورگەن «اقىن سارا» اتتى كىتاپتا انىق جازىلعان. ءسويتىپ, باي-ساۋداگەردىڭ ىشكى ەسەبى جۇزەگە اسىرىلۋى ءۇشىن اقىن سارا 13 جاسىندا وزىنەن جيىرما-جيىرما بەس جاس ۇلكەن, كەمتارلىعىن ايلاكەرلىگى جاپقان كەمتار جانعا اتاستىرىلادى.
«سان جۇيرىك ىلەسە الماس سامعاعاندا»
نەگىزى ءبىرجان-سارا ايتىسى 1895 جىلدىڭ جازىندا جەتىسۋ الاتاۋىنىڭ ءبىر سىلەمى ەشكىولمەس تاۋىنىڭ باۋرايىنداعى كوشكەنتال جايلاۋىندا وتكەن ەكەن. ون سەگىز جاسقا تولىپ, وزگەشە ونەرپازدىعىمەن ەلىنىڭ ەركەسىنە اينالعان سارانىڭ ناعىز بابىنا كەلگەن كەزى بولسا كەرەك. تەك ىشىندەگى جەگىقۇرتتاي جەگەن جيەنقۇلدان قالاي قۇتىلۋدىڭ قامى عانا العا باسقان ادىمىن تەجەي بەرەتىنى بار. سونداي قينالعان ساتتەردە اناسى جانشوكە قامىعا وكسىگەن قىزىن جۇباتىپ «كەتەسىڭ جىلاي بەرسەڭ قور بولىپ, جاسىپ, قورلىقتان قۇتىلمايسىڭ ءبۇيتىپ قاشىپ. ونان دا قۇتىلارلىق جولىڭدى ىزدە. اقىلىڭ مەن قايراتىڭ سۋداي تاسىپ» دەگەن اقىلىن ولەڭمەن ورنەكتەپ ايتاتىن كورىنەدى. بۇل اقىل زەردەلى جاننىڭ ىشكى ويىن تولقىتا شيرىقتىرا شابىتىن شاقىرار الاپات كۇشتىڭ جولىن اشسا كەرەك. سارانىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىرا ايتىلعان پايىمدى دا پاراساتتى جىر شۋماقتارى جۇرتشىلىققا وي سالسا كەرەك, اقىق, مونشاق, جىبەك ءشالى, ءشايى كويلەك, قامزول تىگەتىن قاتيپا اكەلىپ بەرىپ كوپ تۇكىرسە كول بولاتىنىن ءبىر دالەلدەپ تاستايدى. ءسويتىپ, باردى ۇقساتا الاتىن ىسمەرلىگىمەن ءوز كيىمىن ءوزى تىگىپ, بەلىن قىناي وقالى قامزول, كەۋدەسىنە, باسىنا ۇكىلى كامشات بورىك كيىپ سىلانا شىققاندا, نۇر توگىلە جايناعان ءجۇزىن وڭ جاق بەتىندەگى مويىلداي قارا مەڭى ارلەندىرە تۇسەتىنىن كوز كورگەندەر ايتىپ, حاتقا ءتۇسىرتىپ كەتكەنىن: «كىرى جوق وتىز ءتىسىم مەرۋەرتتەي, ەرىنبەي تىزدىرگەندەي ادامزاتقا-اق. موينىم سۇڭعاعىنداي جۇزگەن قۋدىڭ, لەبىزىم شىرىنىنداي شەربەت سۋدىڭ. قاققاندا توڭكەرىلگەن قاس ءبىتىسىم, اشىلعان ايباتىنداي جىبەك تۋدىڭ» دەپ, اقىن سارا ءبىرجان سالمەن ايتىسىندا ءوزىن سۋرەتتەپ, تولىقتىرا تۇسەدى.
ءبىرجان-سارا ايتىسىنىڭ ءبىرىنشى نۇسقاسى قازان قالاسىنداعى يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تيپو-ليتوگرافياسىندا 1898 جىلى جۇسىپبەك قوجا شايقىسلام ۇلى جازىپ الىپ باستىرعان العاشقى ۇلگىسىمەن سالىستىرىلىپ, تۇزەتىلىپ تاسقا باسىلعان. سول جازبا الماتىداعى «جازۋشى» باسپاسىنان 1985 جىلى سايلاۋباي قاينارباەۆ قۇراستىرعان «اقىن سارا» اتتى كىتاپقا ەنگىزىلىپ, قايتا باسىلسا, ەكىنشى نۇسقاسى زايسان قالاسىنان قازان قالاسىنداعى تيپو-ليتوگرافياسىنا 1899 جىلى جىبەرىلىپ, سول جىلى جارىق كورگەن. بۇل كىتاپتان تىس اقىن سارا تۋرالى جارىق كورگەن كىتاپتار دا بارشىلىق. سول تۋىندىلاردى وي ەلەگىنەن وتكىزە وتىرىپ كوكەيگە ءبىر تۇيگەنىمىز, ءبىرجان سال كەلە جاتىر دەگەن داقپىرتتى الدىن الا ەستىگەن ەل ايتىستى تىڭداۋعا دايىندالسا كەرەك. ويتكەنى, اقىن سارا اۋىلدان سابا ارتىپ جايلاۋعا جىلجىعان جەڭگەلەرىنە ىلەسە تۇرىسبەكتىڭ ۇيىنە كەلگەنىندە ءبىرجان سال اتتان تۇسپەي ءانىن اۋەلەتە اقىن ساراعا بىردەن تيىسە, ولەڭىن باستاپ جىبەرەدى. سوندا قىز «كىسى ەكەن وتىز ەكى جولاۋشىمەن, اق ءۇيدىڭ جابىعىنان كورسەم ساناپ» دەپ تىڭدارمانىن حاباردار ەتەدى. ايتىسكەرلەر ارعىن مەن نايماننىڭ جاقسى-جايساڭدارىن دا ولەڭگە قوسۋمەن قاتار, قىز نازىن دا ۇمىت قالدىرمايدى. ەڭ باستىسى, ءبىرجان سال اقىن سارانى مالعا ساتقان ەسىمبەك پەن تۇرىسبەكتى سىناي كەلە قاجىعا:
«سارانى جيەنقۇلعا بەرە كورمە,
قىز تۇگىل ەر قۇنىنا كەلەر شاماڭ.
بار بولسا سۇيەگىڭدى ويلارسىڭدار,
«ءولى ءتىلىن ءتىرى الماس» دەپ, جالپى جاميعاتقا, البەتتە, ەلدىڭ جاقسى-جايساڭدارىنا ەلدىكتىڭ, ازاماتتىقتىڭ بەلگىسىن بىلدىرە ايتىستى ءتۇيىندەيدى.
تالانتقا تاعزىم
ءبىرجان سال مەن اقىن سارانىڭ ايتىسى ەل ىشىنە تەز تارايدى. قۇيماقۇلاق جاندار «ءبىرجان سال بىلاي دەگەندە, اقىن سارا ءبۇيتىپ ايتىپتى» دەگەن دالەلدەرىن دە توگىلتىپ جۇرەدى. ەل ىشىندە اقىن سارانىڭ باسىنا بوستاندىق بەرۋ تۋرالى ماسەلە وتكىر كوتەرىلىپ, قىزۋ تالقىعا تۇسە باستايدى. سوندا حالىق ءسوزىن قولداپ ەسىمبەك باي, ءمۇساپىر باتىر, دۋبەك بولىس سىندى بەدەلدى جاندار ساليقالى اڭگىمە قوزعاۋعا كىرىسەدى. تۇپتەپ كەلگەندە, اقىن سارانىڭ تاعدىرى ءبىر عانا تۇرىسبەك قاجىنىڭ قولىندا تۇرادى. ءارىسى, ورىس, وزبەك, قىتاي ساۋداگەرلەرىمەن ارالاسا داۋلەتى تاسىپ, قازاق دالاسىندا «مامانيا» مەكتەبىن اشقان مامان-تۇرىسبەك تۇقىمدارى ويلانا وتىرىپ 1896 جىلى اقىن سارانى سۇرىقسىز جيەنقۇلدان قۇتقارادى. بۇل باقىتتى اقىن سارا باعالاي ءبىلدى. ءومىر بويعى ارمانىما قول جەتكىزۋىمە اۋەلگى كەزەكتە اللا سەبەپشى بولسا, ەكىنشى – ونەرىم دەپ ءبىلىپ موينى ۇزىن, شاناعى كەڭ اق دومبىراسىن قولىنان تاستامادى. كوركىنە اقىلى ساي, ەڭ باستىسى, ونەرىمەن ورلەگەن باسى بوس بويجەتكەنگە ىنتىعا دامەلەنگەندەر سانى كۇن ساناپ ارتا بەردى. سىي-سياپاتقا جەڭگەلەرى دە, اۋىلداستارى دا قارىق بولا باستادى. مۇنى بايقاعان اقىن سارا ىشتەي قۋانىپ, «كەزىندە ەلىمنەن العانىمدى ونەرىمنىڭ ارقاسىندا قايتارعانىم» دەپ تە باعالادى. ەڭ باستىسى, وتپەلى ءومىردىڭ ساتتىك قۋانىشىنا بوگەلىپ, ماساتتانباي وتاۋ يەسى بولىپ, انا اتانۋدى ويلاستىردى. سۇڭعىلا جان جۇرەك قالاۋىنا ەرىك بەرىپ, وزىنەن سەگىز جاس ۇلكەن بەكباي دەگەن ازاماتقا جار بولدى. بۇل تاڭداۋدى ومىرلىك قوساعىنىڭ اناسى «اقىن سارا مەنىڭ بالامنىڭ بايلىعىنا قىزىققانىنان ەمەس, تەكتىلىگىن تانىپ بىلگەندىكتەن كەلىسىمىن بەردى» دەپ باعالادى. تاعى ءبىر باسا ايتار جايت – اقىن سارانىڭ ونەرىنە جۇبايى كەدەرگى كەلتىرمەدى. قايتا قوشەمەتتەپ ەل شاقىرعان توي-تومالاققا اقىن سارانىڭ اتىن ەرتتەپ بەرىپ, اق دومبىراسىن الدىنا وڭگەرىپ ەر ازاماتى بىرگە باراتىندىعىن كونەكوزدەر ايتادى. وسى ونەرىنىڭ قۇرمەتى اقىن سارانىڭ كوڭىلىن وسىرۋمەن قاتار, كەزىندە تىزەسىن باتىرعان باي-ماناپتاردىڭ دا باسىن يگىزدى. بىراق جانۇيالىق باقىت تاعى دا ۇزاققا سوزىلماي, اقىن سارانىڭ قارشاداي كەزىندە تارتقان تاۋقىمەتىنىڭ سالدارى ما, ءبىر مۇشەل جاسقا تولار-تولماسىندا جاسالعان وزبىرلىقتىڭ اسەرى مە, ايتەۋىر, بەلگىسىز اۋرۋعا دۋشار بولادى. وڭىردەگى باقسى-بالگەر, ەمشى, تاۋىپتەردىڭ جاساماعان ەمى قالمايدى. ىرگەلەس جاتقان جالايىر ەلىنىڭ جاقسى-جايساڭدارى قاراتال وزەنىنىڭ بويىنا ارنايى ءۇي تىگىپ, بالىقتىڭ سورپاسىمەن دە ەمدەپ كورەدى. بىراق شىر اينالدىرعان اۋرۋ اقىرى اقىن سارانى الىپ تىنادى. ءسويتىپ, 1916 جىلى نەبارى 38 جاسىندا اقىن سارا ءفاني دۇنيەدەن وتەدى. بەكباي مەن سارا بەس پەرزەنت كورەدى. امال نەشىك, ەرتە شەتىنەگەن قوس ۇلدىڭ ارتىنان ەكى قىزى دا كەتەدى. تەك ورتانشى قىزى رۋحيانىڭ عانا ۇرپاعى ءوسىپ, بۇگىندە امان-ەسەن ءجۇر. تالانتقا تاعزىم ەتۋ قازاقى قۇندىلىقتىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. دەسەك تە, الاشتىڭ ارىسى ءىلياس جانسۇگىروۆ تە كەزىندە اقىن سارانىڭ ارۋاعىنا ءتاۋ ەتىپ, قارا شاڭىراعىن كۇزەتىپ قالعان اسىل جارى بەكباي قاريامەن تىلدەسىپ, اقىن سارانىڭ شاڭ باسقان اينالى اق دومبىراسىن ۇستاپ كورىپ قايتقانىن مارقۇم تاڭىربەرگەن قاليلاحانوۆتىڭ «اقىن سارا» اتتى كىتابىنان وقىپ, بىلدىك. ال اقىن ساراعا ارنالىپ جاسالعان ەسكەرتكىش بەلگى قويۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەنىن سول كەزدە تالدىقورعان وبلىسىن باسقارعان وتىرعان ءارىپباي الىباەۆتان ەستىگەن دىنمۇحامەد قوناەۆ بىردەن «اقىن ساراعا ەسكەرتكىش بەلگى ورناتىلسىن» دەپ شەشىم شىعارعانىن دا مۇراعات قۇجاتتارى راستايدى. بۇگىندە تالدىقورعان قالاسىندا جانە اقسۋ اۋدانىندا (ەكى جەردە) اقىن سارانىڭ ەسكەرتكىشى قويىلعان. ال الماتى – وسكەمەن كۇرەجولىنىڭ بويىندا پانو ىسپەتتى اقىن سارانىڭ دومبىراسىن, ءومىرىن بەينەلەگەن ەسكەرتكىش-بەلگى قالاي ەكەنى بەلگىسىز بۇزىلىپ, توپىراققا كومىلگەن.
ماسكەۋدە قالعان ءمۇسىن
اقىن سارانىڭ بەينەسىن ەڭ ءبىرىنشى بولىپ سالۋ باقىتى ارحيتەكتور, ءمۇسىنشى مارگاريتا ۆاششەنكوعا بۇيىرىپتى. تىڭ يگەرۋ كەزىندە قازاقستانعا كەلىپ, بەرتىندە شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ەسكەرتكىشىن سالۋعا قاتىسقان ءمۇسىنشى اقىن سارانىڭ اۋىلىندا اپتالاپ جاتىپ ونىڭ كوزىن كورگەن ادامداردىڭ ايتۋلارى بويىنشا بەينەسىنىڭ ەسكيزدەرىن سان مارتە جاساپ, تولىقتىرىپ, وزگەرتىپ تۇبىندە اۋىل اقساقالدارىنىڭ, جالپى, ەلدىڭ قۇپتاۋىمەن جۇمىسىن ءبىتىرىپ, ءتيىستى رەسمي ورىنعا بەكىتتىرەدى. سول سۋرەتتى نەگىزگە الا ەسكەرتكىش تە سومدالادى. كەزىندە بەلگىلى قايراتكەر التىنبەك سارسەنباەۆ ءمۇسىنشى مارگاريتا ۆاششەنكونىڭ ماسكەۋدەگى ۇيىندە بولىپ «لەنينشىل جاس» گازەتىندە «سارا بەينەسىنىڭ جاسالۋى» اتتى ماقالاسىن جاريالاپتى. ماقالاداعى «ءوزىڭىز دە تۇسىنەرسىز. قازاقستاننان كەتكەنىمە دە ءبىراز جىلدار بولىپ قالدى. ۋاقىت تا ەسەسىن جىبەرەر ەمەس. مەن جاساعان مىنا سارا مۇسىندەرى (ولار ءمۇسىنشى ۇيىندە بىرنەشەۋ) كەيىن قاراۋسىز قالا ما دەيمىن. اقىن اۋىلىنان, مەكتەبىنەن ءمۇسىندى الامىن دەۋشىلەر بولسا, تەگىن-اق بەرەر ەدىم... جاقىندا مارگاريتا ماركيانوۆنادان حات الدىق. حاتىنىڭ سوڭىندا «سارا ءمۇسىنىن سۇراۋشىلار بار ما ەكەن؟ بىلە الدىڭىز با؟ دەپتى دەگەن جولدار نازار اۋدارارلىق. تاعى ءبىر قۇندى دەرەك, اقىن سارا تۋرالى قۇندى مالىمەتتەردەن مۇراعات جاساپ قالدىرعان اقسۋ اۋدانىنىڭ تۇرعىنى امانتاي سماعۇلوۆتىڭ قىزى گۇلناردىڭ ماسكەۋدەگى مارگاريتا ۆاششەنكونىڭ قىزى گەليا تيموفەەۆنادان العان حاتىنداعى «مەنىڭ قولىمدا اقىن سارانىڭ مايلى بوياۋمەن سالىنعان كولەمدى پورترەتى بار. ەگەر دوستارىڭىزدىڭ جولى ءتۇسىپ جاتسا, تەلەفون سوقسىن, اقىن سارانىڭ پورترەتىن قۋانا سىيلايمىن» دەگەن جولدار بولىپ تۇر. ر.S. تاياۋدا تالدىقورعاندا اقىن سارانىڭ قايتىس بولعانىنا 100 جىل تولۋىنا بايلانىستى اس بەرىلدى. ونى تانىمال تەلەجۋرناليست نۇرتىلەۋ يمانعالي اشىپ, ساليقالى سوزىمەن قازاقى بىرتۇتاستىقتى ساقتايتىن يگىلىكتىڭ جالعاسۋىن نىقتاپ, تىڭ تۇجىرىمىمەن ەلدى ۇيىتا ءبىلدى. وسى باسقوسۋدا كەلەر جىلى اقىن سارانىڭ تۋعانىنا 140 جىل تولاتىندىقتان جازيرالى جايلاۋدا ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوساتىن ءدۇبىرلى اس بەرىلەتىندىگى حابارلاندى. مۇمكىن, سول اسقا دەيىن اقىن سارانىڭ ماسكەۋدەگى مۇسىندەرى مەن پورترەتى العىزىلار. بۇيىرسا, ولارعا دا ورىن تابىلار. نۇربول الدىباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى وبلىسى
