وڭتۇستىكتە قارعىن سۋدى پايدالانۋدىڭ جوباسى جاسالىپ جاتىر

وبلىس اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆ كوك­تەمگى سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ, جاع­داي­دى تارازىلاۋ ماقساتىندا ۇلى دا­ريا­نىڭ بو­يىندا وتىرعان اۋدانداردى ارا­لادى. سىرداريانىڭ ەتەگىندە وتىرعان ماقتا­ارال اۋدانىنا جىلداعىداي وڭاي ءتيىپ جاتقان جوق. اتاكەنتتە كوكتەم اي­لا­­رىنىڭ وزىندە ىزا سۋ جەرگە سىڭە الماي, اۋىل-اۋىل­داعى ەگىس جەردى قويىپ, بەي­ىتتەردى شاي­ىپ كەتكەن ۋاقىتتار بولعان. بيىل دا ءبىراز ءۇيدىڭ اۋلاسىنا قارعىن سۋ كى­رىپ كەتكەن. ونىڭ ۇلكەن سەبەبى, اۋىلعا جاقىن ورنا­لاس­­قان ماقتالى القاپتاردا كوك­تەمگى ماق­تا شي­­­­تىن وتىرعىزۋ الدىن­دا سور شايۋ ءجۇر­گى­ز­ى­­لەدى. القاپقا جىبەرىلگەن قى­زىل سۋ جەر­دە­گى تۇزداردى ەرىتىپ, تومەنگە كەتۋى كەرەك. تو­لاس­سىز جاۋعان جاڭبىر, ەرى­گەن قار ءىشى­نە ساز بال­شىق تولىپ, قامىس ءوسىپ كەتكەن يە­سىز كانالداردى تولتىرىپ, سىرتقا شى­عىپ كەتكەن. وبلىس اكىمىنە اۋدانداعى وسىنداي جاعدايلاردى بايانداعان ماقتاارال اۋ­دا­­نى­نىڭ اكىمى ع. يسمايلوۆ تاسقىن سۋ با­س­ۋ­ى­نا تۇرعىنداردىڭ دا كىناسى بارىن اي­­تىپ قال­دى. «شىعاسىعا يەسى باسشى» دە­گەن بار. قۇ­رىلىس جۇرگىزگەن كەيبىر «پى­سىقايلار» كان­الداعى قورعانىس ءبو­گەت­تەرىنە ۇيىلگەن تو­پىراقتى تاسىپ كەت­ك­ەن. ماقتاارالدا وڭ­تايسىز جەكە­شە­لەن­­دىرۋ كەزىندە كانالدار­دى وزىنە قارا­تىپ العان كاسىپكەرلەر بار, كەيبىرى يەسىز قال­عان. وبلىس باسشىسى قاۋىپسىزدىك شارالارىن ساقتاماعان جەكەمەنشىك كانال يەلەرىنە جۇمىسىن جۇيەلەندىرۋ ءۇشىن ەسكەرتۋ جاسادى. ال يەسىز قالعان كانالداردى «قازسۋشار» مەكەمەسىنە وتكىزۋدى بۇيىردى. سوندا ۇلكەن شارۋاشىلىقتىڭ كومەگىمەن كانالداردى تازالاۋعا جانە درەناج جۇيەسىن قالىپقا كەلتىرۋگە بولادى. ايماق باسشىسى مىنگەن تىكۇشاق شاردارا سۋ قويماسىن جانە كوك­ساراي سۋ رەتتەگىشىن اۋەدەن شولىپ شىقتى. سودان سوڭ تۇركىستان, ارىس, شاردارا جانە وتىرار اۋداندارىنىڭ اكىمدەرى مەن سالا باسشىلارىنىڭ باسىن قوسىپ, كوشپەلى جيىن وتكىزدى. وبلىستا ارىس, كەلەس جانە بادام سەكىلدى ءىرى وزەندەردىڭ قاتارىندا تاۋدان باستاۋ الىپ اعىپ جاتقان جۇزدەن استام وزەن بار. ولاردىڭ بارلىعى اۋىل-اۋىلداردى ارالاپ, شارۋاشىلىق جۇ­مىس­تارىنا پايدالانىلىپ بارىپ, سىر­داريا وزەنىنە قۇيىلادى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دە­پار­تامەنتىنىڭ باسشىسى ن.دەربىسوۆ وسى جاع­داي­لاردى بايانداي كەلە, تاعى دا ادام­دار تا­را­پىنان ورىن الىپ وتىرعان كەلەڭ­سىز­دىك­تەر جايىندا ايتتى. «وسى وزەندەردە تاسقىننىڭ پايدا بولۋىنا قۇم, تاس الۋ بويىنشا كارەر جۇ­مىستارى كەسىرىن تيگىزۋدە. وزەندەردىڭ كەز كەلگەن جەرىنەن شىنجىر تابان تەح­ني­­كالاردىڭ كۇندىز-ءتۇنى شاعال تاستاردى ارتۋىنان قازىرگى تاڭدا وبلىستاعى بار­لىق وزەننىڭ ارنالارى وزگەرىپ, ۇلتانى ءبىر­نەشە مەترگە وتىرعان. جاعالاۋلارى كە­مەرلەنە شايى­لىپ, قۇزدانىپ كەتكەن. سال­دارىنان جىل سايىن وزەن بويىنداعى ەلدى مەكەندەرگە, اۆتوجول مەن كوپىرلەرگە, جوعارى قۋاتتى ەلەكتر جۇيەلەرىنە, ەگىس­تىك جەرلەرگە, ما­زا­رات­تارعا جانە باسقا دا شا­رۋاشىلىق نى­سان­دارعا قاۋپىن تي­گى­زۋ­دە», – دەدى ول. كوكتەمگى قارعىن سۋ قاۋپىنەن قورعانۋ جايىن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن ماجىلىسىندە پرەمەر-مينيستر ب.ساعىنتاەۆ قاداپ ايتىپ, وبلىس جانە سالا باسشىلارىنا بەيقام وتىرماي, قاۋىپسىزدىك شارالارىن نىعايتۋدى تاپسىرعان. ياعني, ارتى اۋىر زارداپتارعا ۇرىنباس ءۇشىن بوگەت, توعانداردى باقىلاۋعا الىپ, ىشكى رەزەرۆتەن قارجى ءبولىپ, قاۋىپتى تۇستارىن بەكەمدەۋ قاجەتتىگىن ايتقان. سوناۋ ءبىر جىلدارى جەر توڭى جىبىمەي جاتىپ كۇن كۇرت جىلىعاندىقتان, قار تەز ەرىپ, مۇلدە سۋ تاسقىنى بولادى دەپ كۇ­تىل­مەگەن قىزىل اسكەر اۋىلىن توپان سۋ باسىپ قالعان. ءۇش اۋداندا كانال­دار ارناسىنان شىعىپ, ەكى مىڭعا تار­تا ءۇي سۋعا قاراپ بولعان ەدى. وسى جا­عىن باسا ايتىپ, قاۋىپسىزدىك شارالا­رىن كۇشەيتۋدى تاپسىرعان وبلىس اكى­مى قازىرگىدەي مول سۋدى شارۋاشىلىق قا­جە­تىنە پايدالانۋدىڭ جوسپارىمەن ءبو­لىستى. ەندىگى جەردە وڭتۇستىك قازاقستان وب­لى­سىنداعى وزەندەردەگى قىستىڭ كۇنى جي­نالعان سۋ بوس جاتقان سايلار مەن ءبو­گەت­تەردە جانە ويپاتتارعا تولتىرىلىپ, كوك­تەمدە ەگىستىككە پايدالانىلماق. قازىر وڭتۇستىكتە كۇن جىلى, قاۋىپ جوق دەپ ارقانى كەڭگە سالىپ وتىرا بەرۋ­گە بول­­­مايدى. ايماقتاعى ەڭ ءىرى سۋ قويماسى – شار­­داراعا 5 ملرد 200 ملن شارشى مەت­ر­­­دەي سۋ سىيادى. قىرعىز الاتاۋىنان جي­­­­­نالاتىن مول سۋ قىس بويى توقتاعۇل گەس-­­ىنە ءتۇسىپ, ەلەكتر قۋاتىن الۋ رەجى­مى­­­­­نە اۋىستىرىلادى. ايىر قالپاقتى اعا­­ي­­­ى­ن­نىڭ كۇنكورىسىن ايىرىپ وتىرعان باي­­­­­لىقتارىنىڭ ءبىرى – وسى ەلەكتر قۋاتى بول­­­عاندىقتان ولار قازاقستان جاعىنىڭ «سۋ­ىڭ­­­دى ازىرگە جىبەرمەي تۇرا تۇر» دەگەن ءوتى­­نىشىنە پىسقىرىپ تا قارامايدى. قايسىبىر جىلدارى شاردارا قويماسى ەرنەۋىنەن شىعا مەيمىلدەي تولىپ, الىپ قازاندىقتىڭ جاقتاۋلارى سىقىرلاپ كەتكەن. ارناساي ارقىلى وزبەكستان جاعىن زور­­عا مامىلەگە كەلتىرىپ, ولار سوققان دام­با­لارعا قارعىن سۋ جىبەرىلگەن ەدى. ەكى جاق­­­قا دا «ءلاپپايلاپ», سۇراعانىن بەرگەن قازاق­ستاننىڭ وڭتۇستىكتەگى جاعدايى ءمۇش­كىل تارتا باستاعان سوڭ ەلباسى كوكساراي سۋ رەت­­تەگىشىن سالۋعا پارمەن بەر­گەن بولاتىن. شار­­دارا سۋ قويماسىنا 5 ملرد تەكشە مەتر سۋ سىيسا, كوكساراي سۋ رەت­تەگىشى 3 ملرد-تىڭ ۇستىندە سۋ جيناي الا­دى. وسى سۋ جاز بويى وڭتۇستىكتىڭ سىر جا­عالاپ وتىرعان ا­ۋ­داندارىنىڭ جەرىن سۋ­لان­دىرىپ, ارال­عا قو­­سىلادى. كوكساراي سۋ رەتتەگىشىنىڭ ار­قا­سىن­دا كىشى ارال ايدى­نىنا جان ءبىتىپ, جا­عا­دان الىستاپ كەتكەن تەڭىز قايتىپ جاتىر. قىستىڭ سوڭى, كوكتەمنىڭ باسى قارعىن سۋمەن ارپالىساتىن وڭتۇستىك وڭىرىنە سۋ جازدا ناعىز كەرەك بولعاندا قاسقالداقتىڭ قا­نىنداي قات دۇنيەگە اينالادى. تالاي ءمار­تە كۋا بولدىق. تالاي ديقاندار كوز الدىن­دا ءشول قىسىپ, سولىپ جاتقان باۋ-باق­شاسىن كورگەندە ەكى قولىن توبەسىنە قوي­ىپ, اۋىلدان بەزىپ كەتتى. ماقتالىقتى سۋا­رۋ كەزەگى كەزىندە سۋعا تالاسقان ديقاندار, كە­شەگى دوس-جار ازاماتتار, ءبىر-بىرىنە كەتپەن الىپ ءجۇ­گىردى. ياعني, سۋ ناعىز كەرەك كە­زىندە جەتپەي قا­لادى. سوندىقتان, وبلىس اكىمى كوكتەمدە ساي-سايدى قۋالاپ, سا­عا ىزدەپ بوسقان قارعىن سۋ­لاردى اۋىل شا­رۋا­شىلىعىنا جاراتۋدىڭ جول­دارىن ويلاستىرعان. «ءبىزدىڭ ءبىرىنشى ماقساتىمىز – وبلىستاعى سۋ كولەمىن ءتيىمدى پايدالانىپ, ەگىستىك جەر­لە­رىن ۇلعايتۋ جانە تۇرعىنداردى جۇ­مىس ورىندارىمەن قامتاماسىز ەتۋ. وڭ­تۇس­تىكتە كوكتەمدە كوپ مولشەردە جاۋاتىن جاڭ­بىر كەزىندە تاسقىننان قاۋىپتەنەدى. وسى مə­سەلە جىلدا قايتالانادى. ال جاز كە­­زىن­دە ەگىستىككە سۋ تاپپاي قينالادى. وسى ءتۇي­ت­كىل­دى شەشۋ ءۇشىن سىرداريانىڭ اڭ­ع­ارىنان سۋ توقتاتاتىن بوگەتتەر سالىپ, كوك­تەمگى تاس­قىن كەزىندە ارتىق سۋدى وسىندا بۇ­رىپ, ەگىس­تىك ءۇشىن جيناۋ قاجەت. وسىعان باي­لانىستى ءار­­بىر اۋدان مۇمكىندىگىنە قاراي ۇسى­نىس ءازىر­لە­سىن», – دەدى ج.تۇيمەباەۆ. كوشپەلى جيىندا جوعارىدا اتالعان 4 اۋداننىڭ اكىمدەرى سۋارمالى جەرلەردىڭ كو­لەمىن ۇلعايتۋ بويىنشا جاسالعان جو­بالا­رىن ۇسىندى. وتىرار اۋدانىنىڭ اكىمى ە.ايتاحانوۆ اۋدانداعى كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارىمەن تانىس­تىردى. وندا اۋدان اكىمى 368 شاقىرىمدىق درەناجدىق جۇيە مەن 55 شاقىرىمدىق باس كوللەكتوردىڭ جوندەۋ جۇمىستارى جانە «سىرداريا – ارىس» سۋ ارنالارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ قۇرىلىستارى بيىل اتقارىلاتىنىن مالىمدەدى. ناتيجەسىندە 7 مىڭ گەكتار سۋارمالى القاپ اينالىمعا قو­سى­لىپ, 12 مىڭ گەكتار جەردىڭ جەر استى سۋى ءتو­مەندەيدى. جانە دە ول جەرلەر تۇزدان ارى­لىپ, ونىمدىلىگى ارتادى. سونداي-اق, اۋدان باسشىسى وسىدان 30-40 جىل بۇرىن «قىزىلقۇم ءماسسيۆىنىڭ» ءىىى – IV كەزەڭىن يگەرۋگە ارنالعان جوبانىڭ اياقسىز قالعانىن ايتىپ, اتالعان ماسەلەنى قايتا كوتەرۋدى ۇسىندى. اۋدان اكىمىنىڭ اي­تۋىنشا, قىزىلقۇم جوباسى ىسكە اسقان جاع­دايدا وتىرار اۋدانىندا 48 مىڭ گەكتار سۋار­مالى جەر ىسكە قوسىلىپ, 4 مىڭعا جۋىق ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلار ەدى. سۋارمالى جەرلەردى كوبەيتىپ, ەگىس­تىك ال­قاپتاردى ۇلعايتۋ بويىنشا جاسال­عان قالعان اۋدانداردىڭ جوبالارىمەن تا­نىس­قان ايماق باس­شىسى وتىرار, شار­دارا اۋدان­دارى مەن ارىس قالاسىنىڭ اكىم­دە­رى­نە جانە ءتيىستى باس­قارما باسشىلارىنا جا­ڭا جەرلەردى اي­نا­لىمعا قوسۋ ماقساتىندا ءبىر­لەسىپ بىرىڭعاي باع­دارلاما جاساپ, قايتا ۇسىنۋدى تاپسىردى. اتالعان جوبالار ىسكە اسقان كەزدە بۇل اۋ­دانداردا جالپى 149 مىڭ گەكتار جاڭا جەر اي­نالىمعا ەنەتىن بولادى. بۇل – ءوز كەزەگىندە تۇر­عىندار ءۇشىن جاڭا جۇمىس ورىندارى دەگەن ءسوز. كەزدەسۋدە, سونىمەن قاتار, وبلىس اكىمى وڭ­تۇستىك قازاقستاندا 375 شاقىرىمعا سوزى­لىپ جاتقان سىرداريا وزەنىنىڭ بويىنا ەلدى مەكەندەر ورنالاستىرۋ جايىن ءسوز ەتتى. «شاردارا مەن تۇركىستان ارالىعىنداعى قۇنارلى القاپتىڭ باسىم بولىگى بوس جاتىر. كورشى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ بارلىق اۋداندارى مەن ەلدى مەكەندەرى وزەن بويىندا ورنالاسقان. ەگەر بۇل جوبا جۇزەگە اسىپ جات­سا, قانشاما حالىق جاڭا جەرگە قو­نىس­تا­نىپ, جۇمىسپەن قامتىلادى جانە تا­بىس كوزى ارتادى. ديقاندىق كəسىپكە بەيىم ءəرى حالقى تىعىز قونىستانعان اۋدانداردىڭ تۇر­عىندارى ءۇشىن قوسىمشا تىنىس اشىلادى. سوندىقتان دا اۋدان اكىمدەرى مەن ءتيىستى سالا باسشىلارى وسى باعىتتاعى جۇمىستى كۇ­شەيتۋى كەرەك. بۇل جوبا بىزگە جىل سايىن قاي­­تالاناتىن تاسقىننىڭ الدىن الۋعا دا ءتى­­كەلەي سەپتىگىن تيگىزەتىن بولادى», – دەدى اي­­ماق باسشىسى. سونىمەن قاتار, اكىم جوبانى دايىن­داۋ با­رىسىندا مەكتەپ, بالاباقشا, دەن­ساۋ­لىق ساق­­تاۋ نىساندارى مەن حالىققا قا­جەتتى بار­لىق كوممۋنيكاتسيالار ەسكەرىلۋ قا­جەتتىگىن ايتتى. وبلىس باسشىسى ۇسىنىلعان جوبالاردى كە­­ڭىنەن تالقىلاپ, جاساندى سۋ قويمالارىن جا­­ساۋ ءۇشىن اەروعارىشتىق ءتۇسىرۋ ادىستەرىن پاي­دالانۋ جانە وسى جۇمىسقا عالىمداردى تار­تۋ ماسەلەسىن ايتتى. جوبالار تولىق ىسكە اسقان جاعدايدا سىر جاعالاپ وتىرعان ءتورت اۋداننىڭ ەرنى كەزەرىپ, يگەرىلمەي جاتقان جەرلەرىنە تىرشىلىك كوزى – سۋ بارادى, ەلدىڭ الەۋەتى ارتادى. باقتيار تايجان, «ەگەمەن قازاقستان» وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى