قادىرلى وقىرمان, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىندا جۇكتەلگەن مىندەتتەر مەن تاپسىرمالاردى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا جۋىردا «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اق پەن «ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعى» رمك ءوزارا ارىپتەستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويعانىن حابارلاعان بولاتىنبىز. وسى كەلىسىمگە سايكەس, تاراپتار باس باسىلىم بەتىندە بيىلعى مەكتەپ ءبىتىرۋشى تۇلەكتەر مەن جوعارى وقۋ ورنىنا قۇجات تاپسىرۋشى تالاپكەرلەردى ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋگە دايارلاۋعا ارنالعان ەكىجاقتى بىرلەسكەن جوبانى باستاپ وتىر. بۇگىن تۇساۋى كەسىلگەن تىڭ جوبا ارقىلى وقىرماندار ۇبت-نىڭ جاڭا فورماتىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك الادى. سونداي-اق, بۇل ارنايى جوبا ەلىمىزدەگى بارلىق مەكتەپتەردىڭ مۇعالىمدەرى مەن وقۋشىلارى ءۇشىن جانە ورتالىق قالالاردان شالعاي, ينتەرنەت جۇيەسىمەن قامتىلماعان الىس ەلدى مەكەندەردەگى وقۋشىلارعا وتە قاجەتتى ءارى پايدالى ادىستەمەلىك قۇرال مىندەتىن اتقارادى دەپ ويلايمىز. جوبا اياسىندا مامانداردىڭ كونسۋلتاتسيالىق كەڭەسىن دە قامتۋ كوزدەلىپ وتىر. تەست سۇراقتارىنىڭ جاۋابى الداعى سانداردىڭ بىرىندە جاريالاناتىن بولادى.
وقۋ ساۋاتتىلىعى
نۇسقاۋ: «ءماتىندى مۇقيات وقىپ, ماتىنگە بەرىلگەن تاپسىرمالارعا دۇرىس جاۋاپ بەرىڭىز». زايسان كولىن ەرتەدە موڭعولشا حۋنو-حۋتو-نور – «قوڭىراۋلى كول» دەپ اتاپتى. بۇل اتاۋ الىستان كوك تولقىننىڭ قوڭىراۋشا سىلدىرلاپ ەستىلۋىنە بايلانىستى ايتىلعان بولار. زايسان كولى, اسىرەسە جازدىگۇنى وتە ادەمى بولادى. ول جازدىڭ تىمىق كۇنىندە شەكسىز تەڭىزگە ۇقسايدى. كول وتە ۇلكەن, جاعالاي بىتكەن كوك قۇراق. قۇسى كوپ, اسىرەسە جازعىتۇرىم قاز قاپتاپ كەتەدى. جۇمىرتقالارىن قامىس قۇراققا سالادى. قايىقپەن ارالاپ ءجۇرىپ قاپتاپ الۋعا بولاتىن. قامىستاردا شاعالا, ۇيرەك, قاز, بىرقازان, اۋپىلدەكتەر, سۋىندا قۇندىز, ونداترلار مەكەن ەتەدى. مۇندا شاباق بالىق كوپ, ودان كەيىن شورتان, قارابالىق, سازان, الابۇعا. مىنە, زايسان كولى بۇرىن وسىنداي ەدى. (90 ءسوز ) نۇسقاۋ: «سىزگە بەرىلگەن بەس جاۋاپ نۇسقاسىنداعى ءبىر دۇرىس جاۋاپتى تاڭداۋعا ارنالعان تاپسىرمالار بەرىلەدى. تاڭداعان جاۋاپتى جاۋاپ پاراعىنداعى بەرىلگەن پانگە سايكەس ورىنعا, دوڭگەلەكشەنى تولىق بوياۋ ارقىلى بەلگىلەۋ قاجەت». 1. ەكىنشى ابزاتستا نە تۋرالى ايتىلعان؟ A) كولدى مەكەندەيتىن جاندىكتەر تۋرالى B) كولدەگى بالىقتار تۋرالى C) كولدىڭ كولەمى تۋرالى D) كول اتاۋى تۋرالى E) قامىستى قۇراقتاعى قۇستار تۋرالى 2. كولدىڭ «قوڭىراۋلى كول» اتالۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ A) كولدە جۇزگەن قۇس ءۇنىنىڭ جاعىمدىلىعىنا بايلانىستى. B) كولدىڭ ادەمىلىگىنە بايلانىستى C) كوك تولقىنداردىڭ جىلدامدىعىنا بايلانىستى D) كولدەن شىققان ەرەكشە دىبىسقا بايلانىستى E) كول تولقىندارىنىڭ بۇيرالىعىنا بايلانىستى نۇسقاۋ: «ءماتىندى مۇقيات وقىپ, ماتىندە بەرىلگەن تاپسىرمالارعا دۇرىس جاۋاپ بەرىڭىز». 1.ايدوستىڭ ءتۋفليى جىرتىلىپ قالدى. ەرتەسىنە ساباققا كيىپ باراتىن تۋفلي تابىلا قويمادى. اۋىلداعىلار اۋدانعا سەبەپسىز بارا بەرمەيدى. اكەسى جىرتىلعان ءتۋفليىنىڭ تابانىن الىپ, باسقا تابانى توزعان اياق كيىمگە تىگىپ بەردى. كوزگە قوراش كورىنەدى. وعان قاراپ تۇرعان اكەسى جوق. «تاماشا ەمەس پە؟» دەپ قويادى. 2. ەرتەسىنە ەرىكسىز الگى اياق كيىممەن مەكتەپكە باردى. گالوش سەكىلدى بىردەمە ءوزى. اشەيىندە پارتانىڭ ۇستىمەن جۇگىرىپ جۇرەتىن ايدوس وسى جولى تىنىش وتىردى. سۇراعاندارعا «اۋىرىپ وتىرمىن» دەي سالدى. اياعىنا ءبارى قاراپ وتىرعانداي. پارتانىڭ استىنا تىعىپ الەكتەندى. مۇعالىمدەر ساباق سۇرايدى, بۇل دايىن ەمەسپىن دەي سالادى. ولار دا جۋرنالعا ءتيىستى باعالارىن قونجيتىپ جاتىر. تاقتاعا دا شىقپادى. ءوزىن قور سانادى. تاماعىنا وكسىك تىعىلدى. 4 ساباق بىتكەنشە ورنىنان تاپجىلماي وتىردى. 3. ساباق اياقتالىسىمەن مەكتەپتەن جۇگىرە شىقتى. ەڭىرەپ جىلاپ ۇيگە كەلدى.ۇيگە كىرسە, جاڭا تۋفلي اكەلىپ قويىپتى. (113 ءسوز) kylynshak.wordpress.com/categor 3. 2-بولىمدە قانداي جاعداي تۋرالى ايتىلدى؟ 1. ايدوس كەلەڭسىز جاعدايعا تاپ بولدى. 2. سىنىپتاستارىنىڭ بارلىعى ايدوستىڭ اياق كيىمىنە كۇلدى. 3. ايدوس بۇگىنگى ساباعىن ادەتتەگىدەي وقىدى. A) ءۇشىنشى B) ءبىرىنشى C) ەكىنشى D) بارلىعى تەرىس E) بارلىعى دۇرىس 4. 1-ءبولىم بويىنشا ايدوس قانداي ارەكەتكە ىزا بولدى؟ A) اكەسى ايدوستىڭ پىكىرىن سۇراماعانىنا B) ەرتەڭ ساباققا باراتىنىنا C) اۋدانعا باراتىن ادامنىڭ بولماعانىنا D) اكەسىنىڭ باسقا تابان تىگىپ بەرگەنىنە E) ءتۋفليىنىڭ جىرتىلعانىنا 5. قانداي ماقال-ماتەل ايدوستىڭ قىلىعىنا سايكەس كەلەدى؟ A) بازاردا ءبارى بار, اقشاسىز ەشكىم بەرمەيدى B) قالاۋىن تاپسا قار جانار. C) قىرسىققان جىگىت مال تاپپاس. D) وتىرىك ايتقاننان ولگەن ارتىق. E) جىلاي-جىلاي جار قازساڭ, كۇلە-كۇلە سۋ ىشەرسىڭ. 6. ايدوس نەلىكتەن جىلاپ جىبەردى؟ A) ءتۋفليسىز قالعانىنا رەنجىپ B) بۇگىن باسىنان وتكەن جاعدايعا توزگەنىنە C) جاڭا تۋفلي اپەرگەنىنە قۋانىپ D) اتا-اناسىنا سەنبەگەنىنە رەنجىپ E) ساباق ايتپاي, ءتيستى باعا العانىنا نۇسقاۋ: «ءماتىندى مۇقيات وقىپ, ماتىندە بەرىلگەن تاپسىرمالارعا دۇرىس جاۋاپ بەرىڭىز». ءى. ەلىمىزدىڭ ءار قالاسىندا تەاتر بار. ءبىر الماتىنىڭ وزىندە 10 مەملەكەتتىك جانە ون شاقتى جەكەمەنشىك تەاتر بار ەكەن. ال وسى مادەنيەت وشاقتارىنا وقۋشىلارىمىز بارىپ ءجۇر مە؟ قازىر تەاترعا كورەرمەندى كوبىنە اكىمشىلىك جولمەن جينايتىنى جاسىرىن ەمەس. ال ەگەر بالالارعا ارنالعان قويىلىمدارعا كورەرمەندى ارنايى جيناپ اكەلمەسە شە؟ قانشا ادام كەلەر ەكەن؟ تەاترداعى كورەرمەن ماسەلەسى توڭىرەگىندە استانا قالالىق «جاستار» تەاترىنىڭ ادەبي قىزمەتكەرى نازەركە جۇمابايدى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. − قازىر تەاترعا بالالار ءوز ەرىكتەرىمەن كەلەدى دەي المايمىن. ءاردايىم ۇيىمداستىرۋمەن جينايمىز. اسىرەسە, قۋىرشاق تەاترلارىنا قازاق بالالارىنىڭ قىزىققانىن كورمەپپىن. ءىى. بالانىڭ تانىم-تۇيسىگىن كەڭەيتۋدە قۋىرشاق تەاترلارىنىڭ الار ورنى ۇلكەن. بىزدە دە, وزگە ەلدەردە دە بالاباقشا جاسىنان باستاپ, بۇلدىرشىندەرگە قۋىرشاقتارمەن كورىنىس قويۋ باعدارلاماعا ەنگىزىلەدى. اتى سولاي اتالىپ تۇرعان سوڭ, بۇل تەاترلاردا تەك قۋىرشاقتارمەن جۇمىس جاسايدى دەپ ويلايتىندار بار. ولاي ەمەس. بۇل ونەر وشاقتارى بالالاردىڭ ساناسىنا وتباسىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى, ەلىنە, جەرىنە پاتريوتتىق سەزىمدى قالىپتاستىراتىن قويىلىمداردى دا ساحنالايدى. بىراق وسى قۋىرشاقتار الەمىنە قازاق بالالارىنىڭ كوپتەپ اعىلىپ جاتقانىن بايقاي المادىق. مىسالى, الماتىداعى مەملەكەتتىك قۋىرشاق تەاترىنىڭ 200 ادامدىق ورنى بار. قويىلىمدارى ەكى تىلدە دە قويىلادى. ورىسشا قويىلىمدارىندا زالدىڭ كەم دەگەندە جارتىسى تولىپ وتىرادى. ەڭ قىزىعى, الدىڭعى قىمبات بيلەتتەر ءبىرىنشى ساتىلىپ كەتەدى. ال قازاقشا قويىلىمدارعا ءارى كەتسە 30 ادام كەلەدى. ونىڭ وزىندە دە اتا-انالار ەڭ ارزان بيلەتتەردى الۋعا تىرىسادى. «ارزان بيلەتتى الىپ, الدىڭعى بوس ورىندارعا وتىرا سالامىز» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. ءىىى. بۇگىندە قازاقتار شەتەلگە ءجيى ساياحاتتايدى. بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن الماتىعا قاراي ۇشاققا وتىراردا قاسىمداعى جەتكىنشەك قازاق بالانى سوزگە تارتتىم. «ال, ارابتاردىڭ امىرلىكتەرىنەن نە كورىپ قايتتىڭ؟» دەپ سۇرادىم. سول كەزدە 12-13 جاس شاماسىنداعى بالانىڭ جاۋابىنا كوڭىلىم تولماي قالعان ەدى. بار ايتقانى – انا شەتىندەگى جاعاجاي, مىنا شەتىندەگى جاعاجاي, بيىك-بيىك عيماراتتار, دۇكەندەر… ءوزىم تانىسقان بىرنەشە مۇراجايدى اتاپ ەدىم, «بارمادىق» دەپ باسىن شايقادى. «سوندا بۇل حالىق تۋرالى نە ءبىلىپ قايتتىڭ؟» دەپ سۇرادىم. تاعى دا ماردىمدى جاۋاپ بەرە المادى. سوندا ءبىر ەلگە بارىپ تۇرىپ, مادەنيەتى مەن تاريحىمەن تانىسۋعا قىزىقپاعاندارى قالاي؟ ءتىپتى, ءتىلىن تۇسىنبەيتىن بولساڭ دا, شەتەلدىڭ تەاترىنا باس سۇعىپ قايتساڭ, كوپ جايدى اڭعارىپ قايتۋعا بولادى. ماسەلەن, سەۋلدە فولكلورلىق «Nanta» اتتى تەاتر بار. بيلەتىنىڭ باعاسى ءبىزدىڭ تەاترلاردان ون ەسە قىمبات تۇرادى. الماتىداعى بالالار سپەكتاكلدەرىنىڭ بيلەت قۇنى – 400-600 تەڭگە, استانانىڭ جاستار تەاترىندا بالالار بيلەتى – 300 تەڭگە. ال «Nanta» بيلەتى شامامەن 5000 تەڭگە كولەمىندە. سونىڭ وزىندە, ەكى بارعانىمدا دا ۇلكەن زالدا بوس ورىن بولمادى. اتاۋى «رەتسىز دىبىستار» دەگەن ماعىنانى بەرەتىن بۇل تەاترعا كورەيلەر ءۇش جاسار بالاسىن دا ەرتىپ كەلەدى. ال بىزدە اكتەر بولۋدى ارماندايتىن كەي بالا تەاتر كورمەي وسەدى… IV. شىنى سول, قازاقتار بالا تاربيەسىنە مادەني وشاقتارعا بارۋ ماسەلەسىن قوسا بەرمەيدى. كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىكپەن ءجۇرىپ, ۇل-قىزدارىن اندا-ساندا بولسا دا, تەاترعا ەرتىپ بارۋدى ويلاستىرمايدى. قاجەت كورمەيتىندەرى دە بار. قارلىعاش دوسانوۆا («ۇلان»,10.02.2015) 7. ەكىنشى ابزاتستىڭ ءۇشىنشى ابزاتسقا قاتىسى قانداي؟ A) دالەلدەيدى B) زەرتتەيدى C) ناقتىلايدى D) سۋرەتتەيدى E) سيپاتتايدى 8. ءماتىننىڭ نەگىزگى ويى قاي سويلەممەن سايكەس كەلەدى؟ A) ەلىمىزدە تەاتر سانىن ارتتىرۋ كەرەك B) قۋىرشاق تەاترىنىڭ قويىلىمدارى ساپاسىز. C) بالا تاربيەسىنە مادەني وشاقتارعا بارۋ ماسەلەسىن قويۋ كەرەك. D) شەتەلدە دەمالۋدىڭ ءوزى – ءبىر باقىت E) تەاتر بيلەتىنىڭ قۇنىن ءوسىرۋ كەرەك 9. «ال بىزدە اكتەر بولۋدى ارماندايتىن كەي بالا تەاتر كورمەي وسەدى…» اۆتوردىڭ ايتپاق ويى قانداي؟ A) بالانى جاسىنان مادەنيەتكە ۇيرەتۋ كەرەك B) ونەر وشاعىنا ۇلكەيگەن كەزدە بارۋ كەرەك C) كىشكەنتاي بالاعا تەاتر قىزىق ەمەس D) كەز كەلگەن ارمانعا قول جەتكىزۋگە بولادى E) اكتەر بولۋ ءۇشىن تەاترعا بارۋ مىندەت ەمەس 10. اۆتوردىڭ ماقالاسىنا تۇرتكى بولعان جاعداي A) تەاتردىڭ ىشكى تىرشىلىگىمەن تانىسۋ B) اتا-انالاردىڭ قامقورلىعىن كورسەتۋ C) ونەر ورداسىنا بالالاردىڭ سيرەك بارۋى D) تەاتر قىزمەتكەرىن تانىتۋ E) ونەر وشاقتارىنىڭ سانىنىڭ ازدىعى تۋرالى 11. «ارزان بيلەتتى الىپ, الدىڭعى بوس ورىندارعا وتىرا سالامىز» دەگەن تۇسىنىكتىڭ ورىن الۋىنا نە سەبەپ؟ اتا-انالاردىڭ... A) باعاسى ءبىر دەپ ويلاۋىنان B) مادەني ورىندى سىيلاماۋىنان C) نەمقۇرايلىلىق تانىتۋىنان D) قاراجاتىنىڭ جوقتىعىنان E) ورەسىنىڭ تايازدىعىنان 12. ءۇشىنشى ابزاتستا اۆتوردىڭ قانداي كوڭىل-كۇيى بەرىلگەن A) دەگبىرسىزدەنەدى B) تاڭعالۋشىلىق C) الاڭداۋشىلىق D) كۇماندانادى E) نەمقۇرايلىلىق نۇسقاۋ: «ءماتىندى مۇقيات وقىپ, ماتىندە بەرىلگەن تاپسىرمالارعا دۇرىس جاۋاپ بەرىڭىز». جيھانكەز ءوزىنىڭ قىپشاعىن ەش ۋاقىت تاستاعان ەمەس. قىپشاعىنىڭ قوس ىشەگى الىستا قالعان تۋعان جەردىڭ شەرمەندى ءۇنىن قوزعاپ, وتكەن كۇندەردى, البىرت جاس شاعىن, وتباسىندا تۇرىپ ءان سالعان قىپشاقتىڭ جاس سۇلۋلارىنىڭ اسەم اندەرىن, ايلى تۇندەردەگى جەر سولقىلداتقان ساربازدار ءبيىن ەسكە سالاتىن. سوندايدا ول مۋزىكا جايلى كىتابىن بىتىرسە, تۋعان جەرىن ەسىنە تۇسىرەر وسىناۋ سۇلۋ سەزىمدى مۇڭلى سازداردان ايىرىلىپ قالاتىنداي بوپ قورقاتىن. تۋعان جەرىن ەسكە العاندا ونىڭ كوڭىلىن ىلعي جابىرقاۋ مۇڭ باساتىن. اسىرەسە, سوڭعى جىلداردا مۇلدە تورلاپ الدى. تۋعان جەرىنە ءبىر قيالمەن شارلاپ كەلمەي كوڭىلى ورنىنا تۇسپەيدى. ارينە, جەر ورتاسىنان اسقان شاقتا عۇمىرىنىڭ جارتىسىن ءبىلىم قۋىپ جات ولكەدە تەنتىرەۋمەن وتكىزگەن جاننىڭ كوكىرەگىندە بولار تابيعي ساعىنىش ەدى بۇل. (100 ءسوز) ءا.ءالىمجانوۆ «ۇستازدىڭ ورالۋى» نۇسقاۋ: «سىزگە بەرىلگەن بەس جاۋاپ نۇسقاسىنداعى ءبىر دۇرىس جاۋاپتى تاڭداۋعا ارنالعان تاپسىرمالار بەرىلەدى. تاڭداعان جاۋاپتى جاۋاپ پاراعىنداعى بەرىلگەن پانگە سايكەس ورىنعا, دوڭگەلەكشەنى تولىق بوياۋ ارقىلى بەلگىلەۋ قاجەت». 1. ءماتىننىڭ 1-ءشى بولىمىندە نە تۋرالى ايتىلعان؟ A) اسپاپ تۋرالى B) كىتاپ تۋرالى C) بي تۋرالى D) ءان تۋرالى E) قىزدار تۋرالى 2. ماتىندەگى ويعا سايكەس كەلەتىن ماقال-ماتەلدى تابىڭىز؟ A) كوشەرىن جەل, قونارىن ساي بىلەدى. B) وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا, ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول. C) مىڭ اساۋعا ءبىر توسۋ. D) جاماندىق قورمەي جاقسى بولماس E) تۋعان جەردەي جەر بولماس نۇسقاۋ: «ءماتىندى مۇقيات وقىپ, ماتىنگە بەرىلگەن تاپسىرمالارعا دۇرىس جاۋاپ بەرىڭىز». بۇرىن ءبىر تىشقان بولىپتى. ول وتە اقكوڭىل, دوستارىمەن تاتۋ ەكەن. بىراق جاڭا كەلگەن مىسىق ونى جەگىسى كەلىپ تىنىشتىق بەرمەپتى. ءبىر كۇنى ونىڭ ۇيىقتاپ جاتقانىن كورگەن مىسىق بايقاماعان بولىپ جالپاق تابانىمەن جانشىپ ءوتتى. شوشىعان تىشقان ورنىنان قارعىپ تۇرىپ مىسىققا: – مەن ەشقاشان باسقالارعا جاماندىق جاساعان ەمەسپىن. سەن نەگە ماعان وشىگىپ ءجۇرسىڭ؟ – دەيدى. مىسىق تاكاپپارلانا: – ساعان تىشقان بول دەگەن كىم؟ تىشقان ەكەنسىڭ, جەۋگە ءتيىسپىز! – دەيدى. ونىڭ تۇپكى نيەتىن بايقاعان تىشقان سودان بىلاي ساقتانىپ, بۇرىش-بۇرىشتا تىعىلىپ جۇرەتىن بولىپتى. ءبىر ءتاۋىرى مىسىق وتە ۇيقىشىل ەكەن. باسى جاستىققا ءتيدى بولدى, قورىلداي كەتىپ, قانشا وياتسا دا ويانبايدى ەكەن. مۇنى بىلگەن اقىلدى تىشقان ەبىن تاۋىپ, ۇيىقتاپ جاتقان دۇشپانىنىڭ موينىنا قوڭىراۋ بايلاپ قويىپتى. ءسويتىپ, جۇرگەن سايىن سىلدىرايتىن قوڭىراۋدىڭ ارقاسىندا الاڭسىز ۇيىقتاپ, ەركىن جۇرەتىن بولىپتى. 3. ءماتىن مازمۇنىنا ساي تاقىرىپتى تاڭداڭىز. A) ۇيقىشىل مىسىق B) جاڭا دوس C) تاتۋ-ءتاتتى ءومىر D) قۋلىعىن اسىرعان تىشقان E) مىسىق پەن تىشقان 4. ماتىننەن مىسىقتىڭ قاي قاسيەتى بايقالادى؟ A) وركوكىرەكتىگى B) ماقتانشاقتىعى C) ايلاكەرلىگى D) جالقاۋلىعى E) باتىرلىعى 5. تىشقاننىڭ الاڭسىز ءومىر سۇرۋىنە نەگىز بولعان جاعداي A) باتىلدىعى B) شىدامدىلىعى C) شاپشاڭدىعى D) تاپقىرلىعى E) ەپتىلىگى 6. ءماتىن مازمۇنىنا ساي ماقالدى تابىڭىز. A) ەجەلگى دۇشپان ەل بولماس B) جالعىز قازدىڭ ءۇنى شىقپاس C) ديىرمەندە تۋعان تىشقان تارسىلدان قورىقپاس D) ەكى قوشقاردىڭ باسى ءبىر قازاندا پىسپەس E) دوسى كوپتى جاۋ المايدى نۇسقاۋ: «ءماتىندى مۇقيات وقىپ, ماتىنگە بەرىلگەن تاپسىرمالارعا دۇرىس جاۋاپ بەرىڭىز». 1.بالاعا ات قويۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىنە ءمان بەرمەيتىندەر كوپ. سول سەبەپتى دە, ادەمى ەستىلەتىنىنە قىزىعىپ, كوبىنەسە ماعىناسىز اتتاردى قويا سالادى. 2.ءبىر قىزىعى, ءسابيدىڭ قاي مەزگىلدە, قاي ايدا دۇنيەگە كەلگەندىگى دە ونىڭ مىنەزىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەتىن كورىنەدى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قىستا ىنتالى, تالاپتى بالالار دۇنيەگە كەلەدى. كىلەڭ جۋان دىبىستاردان تۇراتىن قاتقىل ەسىمنىڭ قويىلۋى ولاردىڭ وسى قاسيەتىن ودان ءارى ۇشتاپ, دامىتا تۇسەدى. جەلتوقساندا تۋعان بالالار تىك مىنەزدى, وتە وكتەم, ال قاڭتار مەن اقپاندا تۋعان بالالار بايسالدىراق بولادى. «بىراق قىستا تۋعان سابيلەر ەسەيگەندە وزدەرىنىڭ قىرسىقتىعىنىڭ كەسىرىنەن ەشكىممەن سىيىسا الماي قينالادى. ولار ءاردايىم ەلدىڭ الدىندا بولعىسى كەلەدى. ەگەر ءسىز ونىڭ تابيعات بەرگەن قاتال مىنەزىن جۇمسارتقىڭىز كەلسە, جۇمساق ەسىم تاڭداڭىز», دەيدى ەكستراسەنس زامان سىپاتاەۆ. 3. سىپاتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, كوكتەمدە تۋعان بالالار تەز رەنجىگىش, سەزىمتال, اسەرشىل. ولاردىڭ كوبى تۋمىسىنان دارىندى, بىراق ءوزدەرىنە سەنىمدى ەمەس. وسى جاسقانشاق, جىگەرسىز جۇمساق مىنەزى ولاردىڭ كوشباسشى بولۋىنا كەدەرگى. سوندىقتان, قايراتتاندىرۋ ءۇشىن ولارعا قاتقىل ەسىم تاڭداعان ءجون. 4. جازدا تۋعان بالالارعا, نەگىزىنەن بەلسەندىلىك پەن تاكاپپارلىق, باتىلدىق ءتان. 5. كۇزدە تۋعان بالالار وتە امبەباپ, العىر جانە سابىرلى. نە ىستەسە دە, كوپ ويلانىپ-تولعانادى. بىراق مىنەزدەرى جەڭىلتەكتەۋ. ولارعا ات تاڭداۋ سونشالىقتى قيىن ەمەس, سەبەبى كۇزگى بالالاردىڭ تابيعاتىنا ەشتەڭە اسەر ەتپەيدى. 6. زامان مىرزا جالپى بالاعا ات قويۋدا ەسىمدەر قۇپياسىن ەسكەرۋ كەرەكتىگىن ايتادى. بىرىنشىدەن, ەسىم قالاي دىبىستالادى, سوعان ءمان بەرگەن ءجون. ءارى قاراي, ماعىناسىنا كوڭىل ءبولۋ كەرەك. ماسەلەن, قىز بالاعا سۇلۋلىق, پاراساتتىلىق, اقىلدىلىق قاسيەتتەرىن قامتيتىن ەسىمدەر لايىق. ال بالاڭىز ۇل بولسا جانە ءسىز ونىڭ بولاشاقتا قاجىرلى دا قايراتتى, داۋلەتتى جانە ەر مىنەزدى ازامات بولىپ وسكەنىن قالاساڭىز, ەسىمىن دە سوعان ورايلاستىرىپ قويعانىڭىز ابزال. ەڭ باستىسى, ءوز بالاڭىزدىڭ قانداي بولعانىن قالايسىز؟ ەسىمىن دە سوعان قاراي تاڭداڭىز. ات قويۋ – وتە جاۋاپتى ءىس. سونىمەن قاتار, ءاربىر اتا-انا ءوز بالاسىنىڭ باقىتتى, تابىستى بولۋىنا جانە ۇيلەسىمدى ءومىر سۇرۋىنە ىقپال ەتە الادى. (267 ءسوز) http://zhasalash.kz/otbasy/17073.html 7. ماتىندەگى مالىمەتكە سايكەس بالاعا ات قويار كەزدە نەنى ەسكەرۋ كەرەك؟ A) ءسوزدىڭ جاڭالىعىن B) ارىپتەردىڭ سانىن C) سوزدەردىڭ تىركەسۋىن D) ەسىمنىڭ دىبىستالۋىن E) ەسىمنىڭ ادەمىلىگىن 8. قاي كەزەڭدە تۋعان بالالاردىڭ مىنەزىن قاتقىل ەسىم وزگەرتە الادى؟ A) قىستا B) كوكتەمدە C) جازدا D) بارلىق مەزگىلدە E) كۇزدە 9. ءۇشىنشى بولىمگە سايكەس قانداي ەسىمدەر قويۋعا بولادى؟ A) جامال, اقىلگۇل B) دانا, سابىرجان C) قىمبات, اسەم D) جىبەك, مەرۋەرت E) قايسار, باتىرحان 10. قانداي پىكىر ماتىندەگى نەگىزگى ويعا سايكەس كەلەدى؟ A) ەسىمدى اي اتاۋىنا بايلانىستى قويعان ءجون B) بالاعا ادەمى ەستىلەتىن ەسىم تاڭداعان ءجون C) ەسىمنىڭ ماعىناسىنا نازار اۋدارعان ءجون D) ەسىمدى قۇرمەتتى ادامدارعا قويدىرعان ءجون E) ەسىمدى زامانىنا سايكەستەندىرىپ قويعان ءجون 11. قانداي مەزگىلدە تۋعان بالالاردىڭ مىنەزدەرى ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى؟ A) قىس-جاز B) جاز-كۇز C) قىس-كوكتەم D) كوكتەم-كۇز E) كۇز-قىس 12. ماتىندەگى ويعا سايكەس جاڭا تۋعان بالاعا نەنىڭ اسەرى كوپ؟ A) اتا-انا تاڭداۋى مەن اۋا-رايىنىڭ B) ەسىمى مەن كۇن مەزگىلىنىڭ C) جىل مەزگىلى مەن ەسىمىنىڭ قاتقىلدىعى D) اي اتاۋى مەن ەسىمىنىڭ قاتقىلدىعى E) اۋا رايى مەن جىل مەزگىلىنىڭ نۇسقاۋ: «ءماتىندى مۇقيات وقىپ, ماتىنگە بەرىلگەن تاپسىرمالارعا دۇرىس جاۋاپ بەرىڭىز». ءسىزدىڭ نازارىڭىزعا 2 ءماتىن ۇسىنىلادى. ءبىرىنشى ءماتىن – الەم چەمپيونى, قازاقستاندىق گەننادي گولوۆكيننىڭ جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتى. ەكىنشىسى – گەننادي تۋرالى تانىمال سپورتشىلاردىڭ ايتقان پىكىرلەرى. گەننادي گولوۆكيننىڭ سۇحباتىنان (1)«رينگتەن تىس جەردە مەنىڭ باسقا ءومىرىم بار. (2) رينگتەن باسقا جەردە مەن جاي عانا قاراپايىم جىگىتپىن. (3) ال سپورت – مەنىڭ جۇمىسىم, سوندىقتان مەن وعان وتە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايمىن. (4)ماسەلەن, مەن كەڭسەدە قىزمەت ەتسەم, ول جەردە دە ءدال سولاي ىستەر ەدىم. (5) شارشى الاڭعا شىعۋ – ويىن ەمەس. (6) مەن ءوز جۇمىسىمدا 100 پايىز قىراعى بولۋىم كەرەك. (7) ءوزىمدى وسى 34 جاسىمدا 25 جاسىمداعىداي سەزىنەمىن. (8)ال 40 جاسىمدا وسى سپورتتا قالا الامىن با؟ (9)مەن قۇداي ەمەسپىن. (10) مۇمكىن, مەن وسى كەزدەسۋدەن كەيىن سپورتتىق مانسابىمدى اياقتايتىن شىعارمىن. (11) بۇل – بوكس. (12) ال ءدال قازىر مەن ءوزىمدى وتە جايلى ءارى سەرگەك سەزىنەمىن», دەگەن بوكسشىنىڭ سوزدەرىن Daily Mail باسىلىمى كەلتىردى. بىلعارى قولعاپ شەبەرلەرىنىڭ سوزىنەن لەننوكس ليۋيس, اۋىر سالماقتاعى الەم ەكس-چەمپيونى: گەننادي الەمدەگى ۇزدىك ۇشتىككە كىرەتىن بوكسشى. ولار – مەيۆەزەر, ۋورد جانە گولوۆكين. شۋگار رەي لەونارد, امەريكالىق بوكسشى: گولوۆكين – كۇش. ەگەر, ول كوتتوعا قارسى جەكپە-جەك وتكىزسە, جانكۇيەرلەرگە ناعىز سىيلىق بولار ەدى. ادريان گونسالەز: امەريكالىق تانىمال بەيسبول ويىنشىسى: حۋليو سەزار چاۆەس مەنىڭ ءار ۋاقىتتاعى سۇيىكتى بوكسشىم بولعان. ال قازىر ماعان گەننادي GGG گولوۆكيننىڭ بوكسى ۇنايدى. ول – جاقسى بوكسشى. ساۋل الۆارەس: WBC نۇسقاسى بويىنشا الەم چەمپيونى: گولوۆكين – الەمنىڭ ۇزدىك بوكسشىسى. الداعى ۋاقىتتا ونىمەن جەكپە-جەك وتكىزگىم كەلەدى. دجيم لەمپلي, HBO تەلەارناسىنىڭ كوممەنتاتورى: گەننادي گولوۆكين – مايك تايسونعا ۇقسايتىن جالعىز بوكسشى. كىشى روي دجونس, 4 سالماق بويىنشا كاسىپقوي بوكستان الەم چەمپيونى: گەننادي گولوۆكين بوكستاعى – «قۇبىجىق». ول ورتا سالماقتاعى – جاس مايك تايسون. اندرە بەرتو, ورتا سالماقتاعى الەمنىڭ ەكس-چەمپيونى: گەنناديدىڭ قولى بالعا سەكىلدى. قارسىلاستارىن تەك نوكاۋتقا جىبەرۋگە ارنالعان سياقتى. ونىڭ قارسىلاستارى قانشا جەردەن بەتىن جاۋىپ قورعانعانىمەن, ءبارىبىر نوكاۋتقا ۇشىرايدى. كەن حەرشمان, HBO پرەزيدەنتى: مەنىڭشە, گەننادي گولوۆكين – بوكس الەمىنىڭ جۇلدىزى. گەنناديدە قازىر بارلىق مۇمكىندىك بار. بىرىنشىدەن, ول وتە مىقتى, ەكىنشىدەن ول كەز كەلگەن بوكسشىمەن سالماق دارەجەسىنە قاراماي جۇدىرىقتاسۋعا دايىن. فرەددي روۋچ, امەريكالىق باپكەر: مەن گولوۆكين تۋرالى جاقسى سوزدەردى ءجيى ەستيمىن. ول ءۇزدىك بوكسشى, بىراق ونىڭ جەكپە-جەكتەرىن كورمەپپىن. ونىڭ جەكپە-جەكتەرىنە (گەننادي) HBO تەلەارناسى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ءتۇسىرىپ ءجۇر. دەمەك, ول – الەمنىڭ مىقتى بوكسشىلارىنىڭ ءبىرى. ۆلاديمير كليچكو, ۋكراينالىق بوكسشى: مەنىڭشە, گەننادي سياقتى ادام بوكسقا كەرەك. ول جەڭىسكە ءوز كۇشىمەن جەتىپ ءجۇر, ەشقانداي جاساندى جەڭىسى جوق. ونى جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. بوكس جانكۇيەرلەرى ونى قۇرمەتتەيدى. (323 ءسوز) قازاقپارات. nur.kz›kk/1095649-gennadiy-golovkin-turaly-alem 13. بەرىلگەن ماتىندەردى پۋبليتسيستيكا ستيلىنە جاتقىزۋعا بولا ما؟ A) ەكەۋى دە جاتپايدى B) تەك ءبىرىنشىسىن C) بۇل ديدارلاستىق ءسوز D) تەك ەكىنشىسىن E) ەكەۋى دە جاتادى 14. گەننادي قاي سپورتشىنىڭ تالعامىنىڭ وزگەرۋىنە سەبەپكەر بولدى؟ A) ۆلاديمير كليچكو B) ادريان گونسالەز C) دجيم لەمپلي D) شۋگار رەي لەونارد E) اندرە بەرتو 15. 1-ماتىندەگى 8-10-سويلەمدەر اۆتوردىڭ قانداي كوڭىل كۇيىن بىلدىرەدى؟ A) قورقىنىشىن B) بولجاعىشتىعىن C) سەنىمدىلىگىن D) رەنىشىن E) الاڭداۋشىلىعىن 16. كەلەسى تۇجىرىمداردىڭ قايسىسى ماتىنگە سايكەس كەلەدى؟ 1. وسى كەزدەسۋدىڭ جەڭىسپەن اياقتالاتىنى ايقىن. 2. وسى كەزدەسۋدىڭ جەڭىلىسپەن اياقتالاتىنى ايقىن. 3. گەنناديدىڭ ءوز قابىلەتى مەن كۇشىنە سەنىمى مول A) 2-ءشى دۇرىس B) 3-ءشى دۇرىس C) 1-ءشى دۇرىس D) 1-ءشى مەن 3-ءشى دۇرىس E) بارلىعى دۇرىس 17. سپورتشىنىڭ پارىزى تۋرالى ءبىرىنشى ءماتىننىڭ قاي سويلەمىندە بەرىلگەن؟ A) ءبىرىنشى. B) ءتورتىنشى C) ونىنشى D) ءۇشىنشى E) ون ەكىنشى 18. قانداي سپورتشىلار گ.گولوۆكيندى م.تايسونعا ۇقساتتى؟ A) اندرە بەرتو, فرەددي روۋچ B) لەننوكس ليۋيس, ادريان گونسالەز C) كىشى روي دجونس, دجيم لەمپلي D) ۆلاديمير كليچكو, فرەددي روۋچ E) شۋگار رەي لەونارد, دجيم لەمپلي 19. ءبىرىنشى ماتىندەگى 7-سويلەمگە سايكەس كەلەتىن تۇجىرىم؟ 1. شىنىقساڭ شىمىر بولاسىڭ 2. دەنساۋلىق بايلىقتان دا قىمبات 3. اقىلدى ورنىمەن سويلەر دە, جاۋابىن كۇتەر. A) ءبىرىنشى مەن ەكىنشىسى B) تەك ءۇشىنشىسى C) تەك ءبىرىنشىسى D) تەك ەكىنشىسى E) ەكەۋى دە بۇرىس 20. قانداي جاۋاپ گەنناديدىڭ بويىنداعى نەگىزگى قاسيەتتى سيپاتتايدى؟ A) ەڭبەكقور B) قىراعى C) تاۋەكەلشىل. D) اسا ۇعىمتال E) تىم قاراپايىم نۇسقاۋ: «ءماتىندى مۇقيات وقىپ, ماتىنگە بەرىلگەن تاپسىرمالارعا دۇرىس جاۋاپ بەرىڭىز». باق ىشىندە ادام بولمايتىن. كۇندىز قۇس ەكەش قۇس تا سايرامايتىن مۇندا. تەك تاڭەرتەڭگى جانە كەشكى شاقتاردا گحۋتاحتىڭ كوك جاسىل جازىعىنا قاراي الىس تاۋلاردان قوڭىر سالقىن سامال ەسكەندە عانا قۇستار ۋلاپ-شۋلاپ قويا بەرەتىن. الايدا, مۇندا باعبان بولىپ كەلگەنىنە ءبىر جۇماداي عانا بولعان, بۇ دۇنيەنىڭ كۇيكى تىرلىگىمەن قوشتاسقان جيھانكەز جان ءۇشىن ەڭ ءلاززاتتى ءسات تاڭ الدىنداعى اۋپىلدەكتىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىرار ماحاببات ىنتىعىنا تولى, قۇپياعا تولى ءانى بولاتىن. وسىنداي شاقتاردا ول ۇيقىسى قانىپ, توڭىرەككە راحاتتانا كوز جىبەرەتىن دە, بۇلاقتاعى تاستاي سۋعا جۋىنىپ, باسقا جۇمىسقا وتىرماس بۇرىن قولىنا قىپشاعىن الاتىن. قوس ىشەكتى تەرمەلەي وتىرىپ, اۋپىلدەك انىنە قۇلاق توسقان كۇيدە تاڭعى جۇپار اۋانى كوكىرەگىن كەرە جۇتىپ, ويىن ءبىر ارناعا ءتۇسىرىپ, ءوزىنىڭ جازبالارىن جالعاستىرۋعا ازىرلەنەتىن. سايراعان قۇستار ءانى ونى كوپتەن بەرى ارمان ەتىپ جۇرگەن مۋزىكا جايلى كىتاپ جازۋعا يتەرمەلەيتىن. پاراق-پاراق قاعازدار بەتىندە مۋزىكالىق نوتالاردىڭ تولىپ جاتقان بەلگىلەرى جازىلعان. قۇستار ءۇنىنىڭ ىرعاقتى سازدارىن دەن قويا تىڭداپ, ءار دىبىسقا ءدال انىقتاما بەرۋگە تىرىساتىن, مۋزىكا ءوز ويلارىن, تۇيگەندەرىن قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ, ونىڭ تاريحى مەن تەورياسىن جۇيەلەۋمەن شۇعىلداندى. ال سول ۇزدىك-سوزدىق ويلارىن ءبىر كىتاپ ەتىپ, ەرتەدەگى گرەكتەر مەن يندۋستاردىڭ مۋزىكا مەن مۋزىكا اسپاپتارى جايلى عىلىمنىڭ نەگىزدەرى بار ەڭبەكتەرىن تەگىس زەرتتەۋ قاجەت. (174 ءسوز) ءا.ءالىمجانوۆ « ۇستازدىڭ ورالۋى», «جازۋشى» الماتى نۇسقاۋ: «سىزگە بەرىلگەن بەس جاۋاپ نۇسقاسىنداعى ءبىر دۇرىس جاۋاپتى تاڭداۋعا ارنالعان تاپسىرمالار بەرىلەدى. تاڭداعان جاۋاپتى جاۋاپ پاراعىنداعى بەرىلگەن پانگە سايكەس ورىنعا, دوڭگەلەكشەنى تولىق بوياۋ ارقىلى بەلگىلەۋ قاجەت». 1. باعباندى ەڭ ەرەكشە كۇيگە ەنگىزەتىن ءساتتى بەلگىلەڭىز A) اۋپىلدەكتىڭ سيقىرلى انىنە ەلتۋى B) بۇلبۇلدىڭ تاڭعى ءۇنىن ەستۋى C) قوڭىر سالقىن سامال جەلدىڭ سوعۋى D) قۇستاردىڭ سايراعان ۇنىنە تاڭدانۋى E) تاڭعى جۇپار اۋامەن تىنىستاۋى 2. ماتىنگە سايكەس كەلمەيتىن اقپاراتتى كورسەتىڭىز. 1.سايراعان قۇستار ءانى ونىڭ مۋزىكا جايلى كىتاپ جازۋىنا كەدەرگى بولاتىن. 2. الىس تاۋلاردان سوققان قوڭىر سامال جەل ەسكەندە عانا قۇستار ۋلاپ-شۋلاپ قويا بەرەتىن A) ەكەۋى دە دۇرىس B) دۇرىس جاۋاپ جوق C) تەك ەكىنشىسى D) تەك ءبىرىنشىسى E) ەكەۋى دە بۇرىس نۇسقاۋ: «ءماتىندى مۇقيات وقىپ, ماتىنگە بەرىلگەن تاپسىرمالارعا دۇرىس جاۋاپ بەرىڭىز». ارقار – قوي تۇقىمداسىنا جاتاتىن جانۋار. ءوزىنىڭ دەنەسى سىمباتتى, بيىكتىگى 125 سانتيمەترگە, سالماعى 200 كيلوگرامعا دەيىن جەتەدى. جازدا ارقاسى مەن ءبۇيىرى قوڭىر, باۋىر جاعى اقشىل ءتۇستى كەلەدى. ەركەگىندە دە, ۇرعاشىسىندا دا ءمۇيىز بولادى. قۇلجاسىنىڭ ءمۇيىزى ءىرى, بۇرالىپ يىلگەن, ايشىقتى, انالىعىنىكى نازىك, وتە قىسقا, بوزعىلت قوڭىر ءتۇستى بولادى. مۇيىزىندەگى ساقيناعا قاراپ جاسىن انىقتايدى. ارقار نەگىزىنەن ورتا جانە ورتالىق ازيانىڭ تاۋلارىن, ازيانىڭ وڭتۇستىگىندەگى تاۋلاردى مەكەندەيدى. ارقار – بيىك تاۋلاردا تىرشىلىك ەتۋگە بەيىم, ايازعا وتە ءتوزىمدى جانۋار. ارقار كوبىنەسە ءۇيىر-ۇيىرىمەن جۇرەدى. كوبىنە, كوگالدى شوقىلاردىڭ اراسىنداعى دالالى وڭىردە جايىلادى. قىستا سالقىن تۇسسە, تاۋدىڭ ەتەگىنە, كوكتەم مەن جازدا تاۋدىڭ سۋبالپىلىك بەلدەۋىنە قاراي اۋدارىلادى. بۇل مەزگىلدە ولار 10-15-تەن توپتانىپ جۇرەدى.تەك جازدا كوبەيۋ كەزىندە بولىنە باستايدى, كوبىنە ەگىز تۋادى. ارقارلاردىڭ باستى جاۋى – قاسقىر مەن بارىس. ارقار ءدامدى ەت, ساپالى تەرى بەرەتىن اڭ بولىپ سانالادى. الايدا سانى جىلدان-جىلعا ازايىپ بارادى. سوندىقتان قازىر ونى اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان. قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءبىر توپ عالىمدارى ارقاردى مەرينوس قويىمەن بۋدانداستىرۋ ارقىلى قازاقتىڭ اسىل تۇقىمدى ارقار-مەرينوس قويىن شىعاردى. (166 ءسوز) (ينتەرنەت ماتەريالدارىنان) 3. نەلىكتەن ارقاردى اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان؟ A) باعالى كاسىپتىك اڭ بولعاندىقتان B) ەگىز ءتول بەرەتىندىكتەن C) ءمۇيىزى ۇلكەن بولعاندىقتان D) سۋىققا ءتوزىمدى بولعاندىقتان E) مەرينوس قويىمەن بۋدانداستىراتىندىقتان 4. قازاقستان عالىمدارى قانداي عىلىمي جاڭالىق اشتى؟ A) ارقاردىڭ تىرشىلىك ەتۋ ورتاسىن ايقىندادى B) ارقاردىڭ تولدەۋ ەرەكشەلىگىن كورسەتتى C) ارقاردىڭ مۇيىزىنە قاراپ جاسىن انىقتادى D) ارقار تەرىسىنىڭ ساپالىلىعىن دالەلدەدى E) ارقاردان ءتورت ت ۇلىك ءتۇرىن شىعاردى 5. ارقاردىڭ نەگىزگى جاۋى نەلەر؟ A) ءشوپ قورەكتىلەر B) ءسۇت قورەكتىلەر C) ەت قورەكتىلەر D) قوس اياقتىلار E) ءۇي جانۋارلارى 6. ارقار قانداي جەرلەردى مەكەندەيدى؟ A) تاۋ بوكتەرلەرىن B) قۇمداۋىت ويپاتتاردى C) جازىق دالانى D) ەگىس القاپتارىن E) شولەيت جەرلەردى نۇسقاۋ: «ءماتىندى مۇقيات وقىپ, ماتىنگە بەرىلگەن تاپسىرمالارعا دۇرىس جاۋاپ بەرىڭىز». قازاقتىڭ كينوسۇيەر قاۋىمىنا تانىمال كينودراماتۋرگ, رەجيسسەر ەرمەك تۇرسىنوۆتىڭ تەلەارناعا بەرگەن سۇحباتى ۇسىنىلادى بۇدان كەيىن كينو تۇسىرەم بە, بىلمەيمىن... – كينو الەمىندەگى العاشقى قادامدارىڭىز قانداي بولدى؟ 1.-1992-93 جىلدارى امەريكادا جۇرگەنىمدە رەجيسسەر رەتىندە العاشقى دەبيۋتىم بولدى. اقش-تىڭ يۋتا شتاتىندا سولت-لەيك-سيتي دەگەن قالا بار. سول جەردەگى كينو ماماندارىنا بىرنەشە ستسەناري جازىپ بەرگەنمىن. ءبىر كۇنى كينو ءتۇسىرۋ الاڭىنا كەلسەم, رەجيسسەر جوق ەكەن. ستيۆ دەگەن پروديۋسەر بار ەدى, ماتەريالدى وزىمنەن ارتىق ەشكىم بىلمەيتىنىن العا تارتىپ, ءفيلمدى قولعا الۋىمدى سۇرادى. قىسقاسى, كينو الاڭىنا يتەرگەندەي ەتىپ شىعاردى. بۇل كەزدەيسوق جاعداي. مەن رەجيسسەر ەمەسپىن, نەگىزگى ماماندىعىم – كينودراماتۋرگ. ءسويتىپ باستالىپ كەتتى. بىرنەشە بەينەروليك ءتۇسىردىم. ولاردىڭ تاپسىرىسىمەن الەۋمەتتىك جارناما تۇرىندەگى ەكى فيلم ءتۇسىردىم. الماتىعا قايتىپ كەلگەننەن كەيىن دە ستسەناري جازۋدى توقتاتقان جوقپىن. «مۇستافا شوقايدى» جازدىم. «قازاقفيلمنىڭ» پرەزيدەنتىنىڭ ورنىنا انار قاشاعانوۆا كەلگەندە اقتان ارىم قۇبات دەگەن قىرعىز رەجيسسەرىنە بەرگەن «كەلىن» ستسەناريى بويىنشا ءتۇسىرۋدى «ماتەريالدى وزىڭنەن ارتىق ەشكىم بىلمەيدى, ءارى باستاعاننان كەيىن اياعىنا جەتكىزۋ كەرەك» دەگەندى ايتىپ, كينو ءتۇسىرۋ الاڭىنا يتەرگەندەي ەتىپ شىعاردى. كەيبىرەۋلەر رەجيسسەرلىك ءۇشىن كۇرەسىپ جۇرسە, مەن ماجبۇرلىكتەن قولعا الدىم. ءسويتىپ اياق استىنان رەجيسسەر بولىپ شىعا كەلدىم. – رەجيسسەر رەتىندە ءوزىڭىزدى قالاي باعالايسىز؟ ءسىزدىڭ بويىڭىزدا رەجيسسەرلىك قاسيەت باسىم با, الدە كينودراماتۋرگ رەتىندە مىقتىسىز با؟ 2. – دراماتۋرگ بولا ءجۇرىپ, كوپتەگەن ستسەناري جازدىم. رەجيسسەرگە بەرەسىڭ. كەيىن كينو شىققاندا قاراساڭ, كوڭىلىڭ تولمايدى. «اتتەگەن-اي!» دەيتىن تۇستارى كوپ بولادى. ستسەناريدى جازعاندا ءبىر كينونى كوز الدىڭا ەلەستەتىپ وتىراسىڭ. كينو شىققاندا قاراساڭ, سەنىڭ الدىنداعى سۋرەتىڭمەن ساباقتاسپايدى, مۇلدەم باسقا جاققا كەتىپ قالادى. ەشتەڭە ايتا المايسىڭ. ويتكەنى, رەجيسسەردىڭ كوزقاراسى باسقا. بىرنەشە رەت ستسەناريلەرىم ويلاعانىمداي ەمەس, مۇلدەم باسقا كينو بولىپ شىققاندا ىشىمنەن وكىنىپ ءجۇردىم. جالپى, رەجيسسەر رەتىندە بىرەۋدىڭ جازعان ستسەناريىن تۇسىرە المايمىن. تەك قانا وزىمدىكىن تۇسىرەمىن. ەگەر ءبىر جەردەن قاتە كەتسە, تەك وزىڭنەن كورەسىڭ. ەڭ باستىسى – جاۋاپكەرشىلىك. وزىڭە, ءوز ىسىڭە دەگەن جاۋاپكەرشىلىك. ەشقانداي تاپسىرىسپەن جۇمىس ىستەمەۋ كەرەك. جۇمىستى قولعا الدىڭ با, ونى جوعارى كاسىبي دارەجەدە ىستەۋ كەرەك. ءوز شىعارماشىلىعىما باعا بەرە المايمىن. بىراق, كاسىبي دايىندىقپەن كەلگەنىم انىق. 3. جاۋاپكەرشىلىك دەگەننەن تۋادى, ءبىر كينوعا شامامەن ەكى جىلداي ۋاقىت كەتەدى. بۇل از ۋاقىت ەمەس. ال مەنىڭ دوسىم تيمۋر بەكمامبەتوۆ جىلىنا ءتورت كينو تۇسىرەدى. تيمۋردى جاقسى كورەمىن. ماسكەۋدە جۇرگەندە جاقىن ارالاساتىنبىز. وتە دارىندى, مىقتى جىگىت. بىراق, ونىڭ كينولارى جەڭىلتەك. كوبىنەسە كومپيۋتەرگە سۇيەنە وتىرىپ جاسالادى. بۇل ادامنىڭ ينتەللەكتىسىنە بايلانىستى نارسە ەمەس. مۇندا تەحنيكالىق, تەحنولوگيالىق ينتەللەكت باسىمدىققا يە بولىپ تۇر. 4. قازىر كينو ءتۇسىرۋ ەرىككەننىڭ ەرمەگىنە اينالىپ كەتتى. جاقسى كينو كورگەندە ادام قۋانۋى كەرەك. ال قازىرگى ءبىزدىڭ كينولاردى كورگەندە قۋانا المايسىڭ. ويتكەنى, دەڭگەي ءتۇسىپ كەتتى. ەلىكتەۋ كوپ. ءوز ويىمىز جوق. جۇرتتى كۇلدىرگىمىز كەلەدى. كۇلكىنىڭ ءوزى دە تۇككە تۇرمايتىن بولىپ شىعادى. ويسىز. كۇلكىنىڭ ءوزىنىڭ ار جاعىندا وي بولۋى كەرەك. ال قازىرگى كينولارداعى كۇلكى – «احا-حا, يحا-حا». بۇل دۇنيەلەر, ياعني سوڭعى جىلدارى كينو دەپ ءتۇسىرىلىپ, كينو رەتىندە كورسەتىلىپ جۇرگەن دۇنيەلەر – كينو ەمەس. بايان ەسەنتاەۆا, نۇرتاس ادامبايلاردىڭ ءتۇسىرىپ جۇرگەندەرى كينو دەۋگە كەلمەيدى. مەيلى عوي, تۇسىرە بەرسىن. بىراق, باسىن اشىپ الۋ كەرەك, ولاردىكى ەشقانداي دا كينو ەمەس. باسقا نارسە. جانرىن وزگەرتۋ كەرەك شىعار, بالكىم. بۇلاردىڭ ەڭ باستى ويى – اقشا جيناۋ. ال ناعىز ونەر ادامى اقشا ءۇشىن جازبايدى. مۇحتار اۋەزوۆ ابايدى اقشا ءۇشىن جازعان جوق. شاكەن ايمانوۆ, سۇلتان قوجىقوۆتار اقشانىڭ قۇنىن بىلەتىن, بىراق اقشا ءۇشىن جازبايتىن. ال قازىرگىلەر و باستان-اق اقشانى ءبىرىنشى ورىنعا قويادى. قازىرگى كينولاردىڭ كينو دەگەننەن گورى بيزنەس-جوباعا كەلەتىنى سوندىقتان بولسا كەرەك. كينونىڭ اتى دا وزگەردى قازىر. كينو ءتۇسىرۋگە بەل بۋدىڭ با, بۇكىل جان دۇنيەڭمەن سوعان بەرىلەسىڭ, ۇلكەن دايىندىقپەن كىرىسەسىڭ. باسىندا قورقاسىڭ. ىلعي سول. ال كينو بىتكەننەن كەيىن اۋىراسىڭ. ءوزىم ءار كينودان كەيىن 3-4 ايداي اۋىرامىن. (500 ءسوز) 13. وتاندىق كينو جاعدايى تۋرالى قاي بولىمدە وي قوزعايدى: A) ءتورتىنشى B) ەكىنشى C) ءبىرىنشى D) بارلىعى E) ءۇشىنشى 14. 4-بولىمدە اۆتور كىمگە كينو تۋرالى ويىن وزگەرتۋ كەرەك دەپ كەڭەس بەرەدى؟ A) نۇرتاسقا B) شاكەنگە C) سۇلتانعا D) ابايعا E) مۇحتارعا 15. ەرمەك تۇرسىنوۆتىڭ ادامي قاسيەتتەرى تۋرالى قانداي وي تۇيۋگە بولادى؟ A) ول – وتاندىق كينويندۋستريا سالاسىن دامىتۋعا كۇش سالعان ادام B) ول – جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى جانە ءوز ىسىنە ادال ادام C) ول – امەريكادا تاجىريبە جيناقتاعان رەجيسسەر D) ول – ءوز ستسەناريلەرىنە كينو ءتۇسىرىپ جۇرگەن تانىمال رەجيسسەر E) ول – ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن ۇشتاستىرا بىلگەن ادام 16. قاي جاۋاپ 1-ءبولىمىنىڭ مازمۇنىنا سايكەس كەلىپ تۇر. 1. ەرمەكتىڭ رەجيسسەر بولۋىنا ستسەناريدى ءوزى جازۋى سەپتىك بولدى 2. ەرمەكتىڭ رەجيسسەر بولۋىنا كەزدەيسوق جاعداي سەبەپكەر بولدى 3. ەرمەك تۇرسىنوۆ ەركىنەن تىس رەجيسسەر اتاندى A) ءۇشىنشىسى B) ەكىنشىسى C) ۇشەۋى دە بۇرىس D) ۇشەۋى دە دۇرىس E) ءبىرىنشىسى 17. ەرمەك تۇرسىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, نەگە كينودراماتۋرگتىڭ دايىن فيلمگە كوڭىلى تولمايدى؟ A) سەبەبى, بار اتاق رەجيسسەرگە تيەسىلى بولادى B) سەبەبى, رەجيسسەر جۇمىسىن وتە جوعارى باعالايدى C) سەبەبى, كينودا رەجيسسەردىڭ كوزقاراسى باسىم بولادى D) سەبەبى, اكتەرلەردىڭ ويىنى ۇنامايدى E) سەبەبى, دراماتۋرگتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى باسىم بولادى 18. سۇحبات قانداي ماقساتپەن الىندى؟ A) ەرمەك تۇرسىنوۆتىڭ كينو تۋرالى ويىن ءبىلۋ ءۇشىن B) ەرمەك تۇرسىنوۆتىڭ فيلدەرىن جارنامالاۋ ءۇشىن C) ەرمەك تۇرسىنوۆتى تانىستىرۋ ءۇشىن D) وتاندىق فيلمدەرگە تالداۋ جاساۋ ءۇشىن E) بايان ەسەنتاەۆا مەن نۇرتاس ادامبايعا سىن ايتقىزۋ ءۇشىن 19. بەرىلگەن ماقال-ماتەلدەردىڭ قايسىسى ەرمەك تۇرسىنوۆتىڭ ايتقان سىن سوزىنە سايكەس كەلەدى؟ A) جىلتىردىڭ ءبارى كۇمىس ەمەس B) ەر سىنشىسى – ەلى C) قورىققان مەن قۋانعان بىردەي D) ميحنات بولماي, راحات بولماس E) كوز – قورقاق, قول – باتىر 20. 3-بولىمدە ەرمەك تۇرسىنوۆ تيمۋر بەكمامبەتوۆكە قاتىستى نە ايتادى؟ A) الاڭداۋ B) كۇمان C) ماقتاۋ D) سىن E) وي-پىكىر نۇسقاۋ: «ءماتىندى مۇقيات وقىپ, ماتىنگە بەرىلگەن تاپسىرمالارعا دۇرىس جاۋاپ بەرىڭىز». كۇن كوڭىل كۇيدى كوتەرىپ, كۇيزەلىستىڭ الدىن الادى. ءوز كەزەگىندە, كوڭىل كۇيگە جاۋاپ بەرەتىن زاتتار يممۋندىق جۇيەنى كۇشەيتەدى. ۋلتراكۇلگىن ساۋلەلەر اعزادا ءجۇرىپ جاتقان كوپتەگەن پروتسەستەردى – تىنىس الۋ, زات الماسۋ, قان اينالۋ مەن ەندوكريندىك جۇيەنىڭ جۇمىسىن كۇشەيتەدى. بۇدان وزگە, كۇن ساۋلەسىنىڭ اسەرىنەن اعزامىز D دارۋمەنىن وندىرەدى. قىزىق دەرەك: كۇن ساۋلەسىنىڭ اسەرىنەن سينتەزدەلەتىن D دارۋمەنىنىڭ مولشەرى مىنا فاكتورلارعا بايلانىستى: ساۋلە تولقىنىنىڭ ۇزىندىعى مەن تەرىنىڭ اۋەلگى پيگمەنتتىگىندە. كۇن استىندا تاڭەرتەڭ جانە كۇن باتاردا جۇرگەن پايدالى, سونىمەن قاتار, تەرى نەعۇرلىم قاراتورى بولسا, كۇن ساۋلەسى اسەرىنەن D دارۋمەنى سوعۇرلىم از وندىرىلەدى. D دارۋمەنى كالتسي مەن فوسفور مينەرالدارىن ءسىڭىرۋدى رەتتەيدى. ا دارۋمەنى كالتسي جانە فوسفورمەن بىرىگىپ, اعزانى سۋىق تيۋدەن, كوز جانە تەرى اۋرۋلارىنان قورعايدى. ءتىس جەگىسى مەن قىزىل يەك پاتولوگياسىنىڭ الدىن الادى, سۇيەكتەردىڭ, ومىرتقانىڭ بەرىكتىگىنە جاۋاپ بەرەدى, وستەوپوروزدان قورعايدى. الايدا, بۇل اعزانى وسى دارۋمەندەرمەن قامداۋ ءۇشىن شىجىعان كۇننىڭ استىندا جاتا بەرۋ كەرەك دەگەندى بىلدىرمەيدى. اعزادا D دارۋمەنىنىڭ قاجەتتى دەڭگەيىن قالىپتا ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن جاز ايلارىندا اپتاسىنا 2-3 رەت 5-15 مينۋت قول مەن بەتتى كۇنگە قىزدىرىپ السا جەتكىلىكتى. (161 ءسوز) http://bilim-all.kz/article/3818-ZHaz-mezgilinin-densaulyqqa-paidasy--men-qandai-qaupi-bar 3. جاز مەزگىلىندە قاي ۋاقىتتا كۇن كوزىنە شىققان پايدالى؟ A) 8 ساعاتتىق جۇمىس ۋاقىتىنان كەيىن B) جۇمىس ۋاقىتىنىڭ ورتاسىندا C) 8 ساعاتتىق جۇمىس ۋاقىتى كەزىندە D) تۇسكى ءۇزىلىس كەزىندە E) كەش باتقاننان كەيىن 4. جاز ايلارىندا قانشا ۋاقىت كۇنگە قىزدىرىنۋ كەرەك؟ A) اپتانىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن, ءبىر ساعاتتىڭ ەكىدەن ءبىر بولىگىن B) اپتا بويى, ءبىر ساعات تولىق C) اپتانىڭ ەكىدەن ءبىر بولىگىن, ءبىر ساعاتتىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن D) اپتانىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن, ءبىر ساعاتتىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن E) اپتانىڭ بەستەن ءبىر بولىگىن, ءبىر ساعاتتىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن 5. D دارۋمەنى ادامنىڭ سويلەۋ مۇشەسىنىڭ قايسىسىنا پايدالى؟ A) جاق B) ءتىل C) تاڭداي D) ءتىس E) ەرىن 6. قانداي تەرىدە كۇن ساۋلەسى اسەرىنەن بولاتىن D دارۋمەنى كوپ وندىرىلەدى؟ A) قارا ءتۇستى B) سارى ءتۇستى C) تورى ءتۇستى D) باران ءتۇستى E) قوڭىر ءتۇستى نۇسقاۋ: «ءماتىندى مۇقيات وقىپ, ماتىندە بەرىلگەن تاپسىرمالارعا دۇرىس جاۋاپ بەرىڭىز». اينابۇلاق! مىڭبۇلاق! ومىرگە تۇڭعىش كەلگەنىمدە دۇنيەدە تەڭدەسى جوق ءنارلى سۋىمەن مەنى شومىلدىرعان, مەنى جۋىندىرعان بۇلاق. مەن العاش سۋىن ىشكەن, مەنى الديلەپ سۇيگەن, ماعان سەنگەن, تۋعان جەرىم مىڭبۇلاق... ءبىز دە سۇيەك, ەتتەن جارالعان جانبىز. ءبىزدىڭ جانىمىزدى تەبىرەنتە سوققان جۇرەك بولاتتان قۇرالعان ەمەس, بىراق ءبىزدىڭ جۇرەك – وتتى جۇرەك. ونىڭ وتى بولاتتى ەرىتىپ, جاڭقاداي جاندىراتىن وت. ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە قاۋىپ-قاتەردى كوتەرىپ, ءولىمدى جەڭەتىن ءبىر جارىق – انا ءسۇتىن اقتاپ, تۋعان ەلدى, وتانىمىزدى ءسۇيۋ سەزىمى. بىزدە ەر اتاسى – ماحاببات, ءومىر اتاسى – حالىق, ەل نامىسى – ەر قولىندا. ءبىز نامىستى ەلدىڭ ۇلىمىز. جەڭىلمەس كۇشىمىز سوندا. (94 ءسوز) باۋىرجان مومىش ۇلى نۇسقاۋ: «سىزگە بەرىلگەن بەس جاۋاپ نۇسقاسىنداعى ءبىر دۇرىس جاۋاپتى تاڭداۋعا ارنالعان تاپسىرمالار بەرىلەدى. تاڭداعان جاۋاپتى جاۋاپ پاراعىنداعى بەرىلگەن پانگە سايكەس ورىنعا, دوڭگەلەكشەنى تولىق بوياۋ ارقىلى بەلگىلەۋ قاجەت». 1. ماتىندە «جاڭقاداي جاندىراتىن وت» دەگەنى نە؟ A) اينابۇلاق B) ماحاببات C) جۇرەك D) مىڭبۇلاق E) نامىس 2. بەرىلگەن ماقالداردىڭ قايسىسى ءماتىننىڭ ءتۇيىنىن اشىپ تۇر؟ A) ەرلىك پەن ەڭبەك – ەگىز B) تالاپتى ەرگە نۇر جاۋار C) تۋعان ەلدەي ەل بولماس, تۋعان جەردەي جەر بولماس D) اتادان ۇل تۋسا يگى, اتا جولىن قۋسا يگى E) ەرلىك تاربيەدەن تۋادى
