تۋعان ەل,
امان بولسا جاس, كارى دە,
بىرگە وسكەن قۇربى-قۇرداس, دوس بارىڭە,
تۋعان ەل, ەندى امان بول!
جاراسقان ءازىل, ساۋىق اعا-جەڭگەم-اي,
الارسىڭ مەنى نە دەپ ەستەرىڭە,
وسكەن ەل, سەن دە امان بول!..
بيىل 101 جاسقا قادام باسقان اتاقتى حالىق ءارتىسى, قازاق ونەرىندەگى اتى اڭىزعا اينالعان ءتىرى تاريح ايشا ابدۋللينا نەبارى 16-عا تولعاندا قازىرگى قازاقتىڭ مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىندا ەڭ ءبىرىنشى سومداعان باستى ءرولى – «ەڭلىك-كەبەك» كويىلىمىندا ەڭلىكتى ويناعاندا «وسى اريانى ورىنداپ ەدىم» دەپ سىزىلتا, ناقىشىنا كەلتىرە وتىرىپ داۋسى ءبىر قارلىقپاي ءاندى اۋەلەتە جونەلگەندە, ەرىكسىزدەن باسىمىزدى شايقاي بەردىك, شايقاي بەردىك.
«كەبەكتىڭ بەينەسىن جاعدا وگىزباەۆ سومدادى. جابالدىڭ ءرولىن ويناعان ورازعالي جۇماعۇلوۆ قان مايداننان قايتپادى. دراما تەاتردا باستى رولدەردى سومداپ جۇرگەن داڭقتى كۇلاش بايسەيىتوۆا وپەرالىق تەاترعا اۋىسىپ, ونى الماستىرۋ مىندەتى ماعان تاپسىرىلدى», دەدى اريا اياقتالعان سوڭ ءسوزىن ساباقتاي تۇسكەن ول. ماسساعان!!! دارابوز دارىنىنا قوسا, نە دەگەن عاجا-ا-اپ ەستە ساقتاي الاتىن قابىلەت, سيرەك كەزدەسەتىن قاسيەت دەسەڭىزشى. ايشا اپانىڭ 85 جىل بۇرىن جاتتاعان ارياسىن, ساحناداعى سەرىكتەرىنىڭ اتى-جونىنە, تاعدىرى نە بولعانىنا دەيىن بايانداپ بەرۋى قاتتى قايران قالدىردى.
بىلتىر ناۋرىز ايىندا الماتى قالاسىندا وتكەن «ەڭلىكگۇل» دەپ اتالاتىن فەستيۆالعا قاتىسىپ كوپشىلىكتىڭ سۇراۋىمەن ەڭلىك ارياسىن ورىنداعاندا ونەرسۇيەر قاۋىم ۇزاق ۋاقىت تىك تۇرىپ شاپالاق ۇرىپتى.
راسىندا دا, ول ناعىز باقىتتى ادام. ويتكەنى, قازاقتىڭ تاريحىنا, ونەرىنە, رۋحانياتىنا عانا ەمەس, ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن ۇشتاسقان ارمان-مۇراتى جۇزەگە اسۋىنا, بولاشاعى باياندى بولۋىنا ءوزىندىك وشپەس قولتاڭبالارىمەن ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن, ءتىپتى, ءوز ومىرلەرىن باسكە تىگۋدەن دە تايسالماعان ءبىرتۋار ارىستارمەن ەتەنە ارالاستى, شاپاعاتىن كوردى, باتاسىن الدى. سول داۋىردە ارتىستەرمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ جۇمىس ىستەگەن كلاسسيك جازۋشى بەيىمبەت ءمايليننىڭ مۇنىڭ ماڭدايىنان يىسكەگەنى دە كوز الدىندا. «قىزىل سۇڭقارلاردى» قويىپ جاتقان كەزدەگى ساكەن سەيفۋلليننىڭ سۇلۋ بەينەسى, ول تىكتەپ قاراعان كەزدە, قازاق قىزىنا ءتان ۇياڭدىقپەن تومەن قارايتىنى دا ەسىندە.
قايتالانباس ساڭلاقتار قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, ماناربەك ەرجانوۆ, كۇلاش, قانابەك بايسەيىتوۆتەر, ريشات پەن ءمۇسىلىم ابدۋلليندەر, سەركە قوجامقۇلوۆ, قاليبەك قۋانىشباەۆ سىندى الىپتارمەن بىرگە ءجۇرىپ, ساحنادا بىرگە ويناعانى قازىر ويلاپ وتىرسا تاريح.
ايشا اپا ءالى ەشتەڭەنى ۇمىتپاعان. ءاربىر قويىلىمىنداعى كەيىپكەرىنىڭ اتى-ءجونى, ايتقان ءسوزى, قاي جىلى قايدا بارعانى, كىمنىڭ نە دەگەنى...ءبارى-ءبارى ەسىندە ەكەن.
– اپا, وسىنىڭ ءبارىن قالاي ۇمىتپايسىز؟ – دەدىك تاڭعالعان ءبىز.
– قالاي ۇمىتامىن؟! نەگە ۇمىتامىن؟ ۇمىتا المايمىن, – دەدى ايشا اپامىز.
ايشا اپانىڭ ونەرىنە بالا كەزدەن عاشىق بولىپ وسكەندەردىڭ ءبىرى – تەاتر سىنشىسى اشىربەك سىعاي ەدى. ءپاني دۇنيەدەگى تالقانى تاۋسىلعانشا ساحنانىڭ سىرىن اشا تۇسۋگە تەر توككەن ول ءوزىنىڭ «وي تورىندە – تەاتر» اتتى كىتابىندا ايشا ابدۋللينا تۋرالى: «م.اۋەزوۆ, ۆ.شەكسپير, ن.ترەنەۆ, ن.گوگول, ا.وستروۆسكي, ش.قۇسايىنوۆ, ءا.ابىشەۆ, ك.گولدوني, ع.مۇسىرەپوۆ, د.يسابەكوۆ, ت.احتانوۆ, ق.مۇحامەدجانوۆ, س.ءجۇنىسوۆ, و.بوكەي, س.مۇقانوۆ, س.احماد سىندى تاعى باسقا قالامگەرلەردىڭ تۋىندىلارىندا كوسىلە قايرات كورسەتكەن اكتريسا ەڭبەگى الدەقاشان تەاتر تاريحىندا التىن ارىپپەن تاڭبالانعان», – دەپ جازدى.
ال حالىق ءارتىسى ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ شىمكەنتتەگى جۇمات شانين اتىنداعى دراما تەاترىندا وتكەن ايشا ابدۋللينانىڭ 95 جىلدىق مەرەكەلىك كەشىندە: «كەزىندە قازاق ساحنا ونەرى مايتالماندارىمەن بىرگە ءجۇرىپ, سولاردان كوپ نارسەنى سۇراپ قالا الماعانىما وكىنەمىن. ايشا اپاي قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ءبىرتۋما دارىن يەلەرىمەن بىرگە ءجۇردى. ول – كوزى ءتىرى شەجىرە. سوندىقتان كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن, تاريح ءۇشىن بۇل كىسىدەن كوپ نارسەنى سۇراپ قالۋعا ءتيىسپىز», – دەپ تولقي سويلەگەنى ەسىمىزدە.
95 جاسىنا دەيىن ساحنادان قول ۇزبەگەن ايشا ابدۋللينا وسى مەرەيتويىن اتاپ وتكەننەن كەيىن قىرعىزستاندا تۇراتىن جالعىز پەرزەنتى ايگۇلدىڭ شاڭىراعىنا كوشىپ بارۋعا شەشىم قابىلداپتى. بىشكەك قالاسىنداعى توقتاعۇل كوشەسىندە ورنالاسقان 77-ءۇيدىڭ 69-شى پاتەرىن سۇراستىرىپ ءجۇرىپ تاپتىق. ەسىكتى ك ۇلىمدەپ كەلىپ اشقان ايگۇل اپامىزدىڭ جاسى بيىل 79-دا ەكەن. سىرت كوزگە جاسى 60-تىڭ توڭىرەگىندە سياقتى. جەزدەمىز سايد ومىرزاقوۆ جۇمىسقا كەتىپتى. ۇيدەگى وتباسىلىق فوتوالبوممەن تانىسقاندا ول كىسىنىڭ دە قارتايىپ تۇرماعانى اڭعارىلادى. سەكسەن جاسقا كەلسە دە بىشكەكتەگى جوعارى وقۋ ورنىندا ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقيدى. ولار ماسكەۋدە ءبىلىم قۋىپ ءجۇرىپ تانىسىپتى. ايگۇل اپامىز 45 جىل بويى بىشكەكتەگى مۇراعاتتا ەڭبەك ەتىپتى. ونىڭ 15 جىلىن ديرەكتور بولىپ قىزمەت اتقارعان. زەينەتكەرلىككە شىققان سوڭ دا عىلىممەن اينالىسۋىن توقتاتپاعان. عىلىمعا اۋەس ەرلى-زايىپتىلار جانە ۆ.پلوسكيح دەگەن اۆتور ۇشەۋى بىرلەسىپ بىلتىر جەلتوقساندا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى قۇرمەتىنە «قىرعىزستاننىڭ تاريحىنداعى تۇرار رىسقۇلوۆ» دەگەن دەرەكتى جيناقتى جارىققا شىعارىپتى.
ايشا ابدۋللينا ءۇش نەمەرە سۇيگەن باقىتتى اجە. ەكى ۇل, ءبىر قىز. بۇگىندە وزدەرىمەن بىرگە تۇراتىن ۇلكەن نەمەرەسىنىڭ ەسىمىن ارمان دەپ كەزىندە ءوزى قويىپتى. ودان تاراعان شوبەرەسى, الاقانىنان ماي جالاتقان داستانىمەن ءبىز دە تانىستىق. ۇزىن بويلى بوزبالا «اپاتاي» دەپ استى-ۇستىنە تۇسكەنىنە ريزا بولىستىق. جالپى, ول جاقتا ۇلكەنى دە, كىشىسى دە ايشا اپانى ءبىراۋىزدان «اپاتاي» دەپ اتايدى ەكەن. ەكىنشى نەمەرەسى ءازيز امەريكادا. بيزنەسپەن شۇعىلدانادى. كەلىنشەگى التىناي قازاق, الماتىنىڭ قىزى. التىناي سول جاقتان جەكە بالەت مەكتەبىن اشقان. ءۇشىنشى نەمەرەسى ايسۇلۋ كانادادا تۇرادى. ول دا وتباسىلى. اپاتايى الىستاعى نەمەرەلەرىمەن, شوبەرەلەرىمەن عالامتوردىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانىپ «سكايپ» ارقىلى ءجيى تىلدەسىپ تۇرادى. كوزقۋانىشتارىمەن تىرىدەي تىلدەسكەنگە, ايمالاپ ماۋقىن باسقانعا نە جەتسىن؟! اتتەڭ, بىرنەشە ساعات ۇشاقپەن ساپار شەگۋگە دەنساۋلىعى كوتەرمەيتىنىن ءتۇسىنىپ, امالسىز كوندىگەدى. ەندى ولار كەلەتىن جازعى دەمالىس ۋاقىتىن اسىعا كۇتىپ ءجۇر.
عاسىردان دا ۇزاق جاساعان ابىز انا, اڭىز ادام ايشا ابدۋللينا ەشكىمنىڭ سۇيەمەلدەۋىنسىز الدىمىزدان ءوزى شىعىپ, «اينالايىندار» دەپ, بەتىمىزدەن ءسۇيىپ امانداستى. ءالى تىڭ. ادەتتە, قارتتىقتىڭ بەلگىسى ەرتەرەك بايقالا باستاعان ادامدار جايلى «قايتسىن ەندى, تاعدىردىڭ اۋىرتپالىعىن باسىنان كوپ كەشىرۋ وڭاي ەمەس قوي», دەپ وي تاستاپ قوياتىنىمىز بار. سول تاعدىر شىركىن ايشا اپاعا ابدەن تەپەرىش تارتقىزسا دا مويىماعان مىقتىلىعىن ايتساڭىزشى. جالعىز ۇلى ءسابي شاعىندا شەتىنەپ كەتكەنىنىڭ ءوزى پەندە اتاۋلىنىڭ باسىنا سالماسىن دەيتىن اۋىر سىناق قوي. اناسى ءبيبىحاديشادان ايىرىلعاندا نەبارى 3 جاستا بولعان. «انام قايتىس بولعاندا جىلاعانىم ەسىمدە. اناشىمنان ايىرىلعانىمدى ءسابي جۇرەگىم سەزدى مە, الدە اعالارىمنىڭ جىلاعانىنا قوسىلدىم با, بىلمەيمىن», دەدى ءبىر ءسات ءجۇزى مۇڭايىپ. اناسىنىڭ ەشبىر سۋرەتى قالماعاندىقتان ءتۇر-ءتۇسىنىڭ قانداي ەكەنىن دە بىلمەيدى. اجەسى جارىقتىق «سەن اكەڭە تارتقانسىڭ, شەشەڭ وتە كورىكتى ەدى, وعان اعالارىڭ ۇقساعان», دەپ وتىرادى ەكەن. اكەسىنىڭ ەسىمى توكەباي. اناسى سىرقاتى اسقىنىپ ولەر الدىندا «ايشانى ناعاشى اجەسى باقسىن», دەگەن وسيەت ايتىپتى. «اكەسى توكەباي مەن ولگەن سوڭ ۇيلەنىپ كەتەدى, العان جارىنىڭ قانداي بولارى بەيمالىم عوي», دەپتى.
ايشا اپانى وسىرگەن دە, ادام قىلعان دا ناعاشى اجەسى. ەسىمى بەياۋان. نەگىزىندە ايشا اپانىڭ دۇنيە ەسىگىن اشقان كەزدە قويىلعان ەسىمى بيبىعايشا. كىندىك قانى تامعان جەر – الماتى قالاسى. بالالىق شاعىندا كۇلاش بايسەيىتوۆا ەكەۋى ءبىر كوشەدە تۇرىپتى. الماتىداعى قازىرگى احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى مەكتەپكە وقۋعا بارادى. توكەباەۆا بيبىعايشا بولىپ جازىلعان ءبۇلدىرشىن ۋاقىت وتە كەلە ناعاشى اتاسىنىڭ ۇيعارىمىمەن ايشا ابدۋللينا اتانادى. سىن ساعاتتا ايشا اپا دا ناعاشى جاعىنىڭ جاقسىلىعىن ەسەلەپ قايتاردى. سوعىسقا كەتكەن ناعاشى اعاسىنىڭ ەكى بالاسىن اسىرادى. وزىنە جەتىمدىكتىڭ تاۋقىمەتىن تارتتىرا قويماعان ناعاشى اتا-اجەسى دە بەرتىنگە دەيىن قولىندا بولدى. جيەندەرىن جەتىلدىردى.
قۇداي قوسقان قوساعى انۋاربەك تە سوعىسقا قاتىسقان. بۇل اۋلەتتىڭ دە تاعدىرى اۋىرلاۋ بولعان. اكەسى باي بولعان دەگەن جەلەۋمەن 18 جاسىندا انۋاربەك قاماۋعا الىنىپ, ناقتى تاعار ايىپ تابىلماعاندىقتان, ابىروي بولعاندا ءبىر اپتادان سوڭ بوساتىپتى. انۋاربەك كەيىنىرەك كەدەيدىڭ بالاسىمىن دەپ, قۇجات تۋرالاپ, لەنينگرادتاعى ساۋدا ينستيتۋتىندا وقىعان. سوعىسقا بارىپ كەلگەن سوڭ وقۋىن جالعاستىرىپ, لەنينگرادتاعى جوعارى ەكونوميكا كۋرسىن بىتىرگەن. الماتىداعى اسحانالاردا باسشىلىق قىزمەتتەردى اتقارادى. ۋاقتىسىندا ۇلكەن لاۋازىمدى قىزمەتكە دە ۇسىنىلعان ەكەن. الايدا, سول كەزدە اينالاسىنداعى كۇندەۋشىلەر «بۇل بايدىڭ بالاسى, كەدەيدەن شىققانمىن دەپ قۇجات تۋرالاعان», دەپ ارىز جازىپتى. وسىدان كەيىن ونى جۇمىستان دا, پارتيا قاتارىنان دا شىعارىپ جىبەرگەن.
كۇيەۋىنىڭ اعاسىن 1937 جىلى ۇستاپ اكەتىپتى. ال قايىن ەنەسى بەرتىندە قايتىس بولىپتى.
– ەنەڭىز بەن قايىناعاڭىزدىڭ ەسىمى كىم ەدى؟ – دەدىك ويىمىزدا ەشتەڭە جوق ءبىز جۋرناليستىك قىزىعۋشىلىقپەن.
– مەن ەنەم مەن قايىناعامدى قالاي اتايمىن؟ – دەپ وزىمىزگە قارسى سۇراق قويدى.
اڭگىمەگە قىزى ايگۇل ارالاسىپ قايىناتاسى شاكەي, قايىناعاسى ماعاۋيا, ەنەسى راحيا ەكەنىن بىلدىك.
نە دەگەن ىزەتتىلىك, اتا سالتقا دەگەن ادالدىق پەن شىنايى قۇرمەت دەسەڭىزشى. ءبىز دە ايشا اپا بەرىك ۇستانعان قازاقى داستۇرگە سايكەس عاسىردان دا ۇزاق عۇمىر سۇرگەن ابىز انانىڭ, قازاق رۋحانياتىنىڭ تاريحىندا ازىرگە باسقالارعا بۇيىرا قويماعان وزىندىك ونەرى مەن ءومىربايانى بار كوزى ءتىرى اڭىز ادامعا كادەسىي جاساپ, باتاسىن الايىق, تەبەرىك رەتىندە تىلەگىن تىڭدايىق دەگەن ىزگى نيەتپەن بۇگىندە جاڭاشا بەتبۇرىسى وقىرمان كوڭىلىنەن شىعا باستاعان, ەندى ەكى جىلدان كەيىن 100 جىلدىعى كەڭ كولەمدە تويلاناتىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ اتىنان ۇجىم باسشىسى, باسقارما توراعاسى دارحان قىدىرالى جولداعان ىستىق سالەمدى جەتكىزدىك, سىيىمىزدى ۇسىندىق. الداعى 8 ناۋرىز مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ باسىنا اق جاۋلىق جاپتىق, ۇستىنە قازاقى ويۋ-ورنەكپەن زەرلەنگەن كامزول كيگىزدىك.
ءسوز اراسىندا «ەگەمەن قازاقستان» ەلدىڭ تالاپ-تىلەگىنە, ەلباسىنىڭ ساياساتىنا قاراي باعىت-باعدار تۇزگەن ەڭ تارالىمى كوپ باسىلىم ەكەنىن اتاپ ايتىپ وتتىك. ايشا اپامىز 97 جاسقا دەيىن گازەتتى كوزىلدىرىكسىز وقي بەرەتىن بولعان. سوڭعى 3-4 جىلدا گازەت وقۋعا كوزى تولىق جەتە بەرمەيدى. تەلەديداردى دا جاقىننان كورەدى. بىشكەكتە قازاقشا ارنالاردان تەك ءبىر ارنا («حابار» ارناسى) كورسەتەدى. تەلەارنادان ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ سوزدەرىن مۇقيات تىڭداۋعا قۇمارلىعىنا تاڭداندىق. وعان ءبىز الا بارعان باسىلىم نەندەي تاقىرىپتاردى قاۋزاعانىنا قىسقاشا شولۋ جاساپ بەرگەنىمىزدە, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىن قولىنا ۇستاپ تۇرىپ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۋرالى تاماشا ەستەلىگىنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتتى.
– قايبىر جولى, 10 جىل بولدى-اۋ شاماسى, ەلباسى شىمكەنتتەگى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن ءشامشى قالداياقوۆ اتىنداعى فيلارمونيانىڭ تىنىس-ءتىرشىلىگىمەن تانىسۋعا كەلدى. سول كەزدە ءبىر توپ زيالى قاۋىممەن كەزدەستى. مەن سول جولى پرەزيدەنتتىڭ ماڭدايىنان ءسۇيىپ, باتامدى بەرگەن باقىتتى جانمىن. بىرگە سۋرەتكە دە تۇسكەنبىز. نازارباەۆتاي پرەزيدەنت الەمدە جوق. قۇداي نازارباەۆتى قازاقتىڭ باقىتى ءۇشىن بەرگەن. ەلدى جاقسى باسقارىپ جاتىر, سونىڭ ساياساتىنىڭ ارقاسىندا زەينەتاقىمىزدى دا جاقسى الامىز. پرەزيدەنتتىك ستيپەنديا دا الىپ ءجۇرمىز. ەل باسشىمىز امان بولسىن. «سەكسەنگە كەلگەندە ەل اعاسى, توقسانعا كەلگەندە ەل اتاسى, جۇزگە كەلگەندە ەل باباسى» بولسىن», دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىرامىن, دەيدى حالىق ءارتىسى.
عالىمجان ەلشىباي, «ەگەمەن قازاقستان»
شىمكەنت –بىشكەك – شىمكەنت
ەلىمە, ەلباسىنا شەكسىز ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن
اللا تاعالا ماعان ءبىر عاسىر ءومىر ءسۇرۋدى ءناسىپ ەتتى. وسىعان شۇكىرشىلىك ەتە وتىرىپ ايتاتىنىم, اۋەلى اللا, سودان سوڭ كورەرمەندەرىمنىڭ ىقىلاس-پەيىلىنىڭ ارقاسىندا وسى جاسقا جەتتىم. 95 جاسقا كەلىپ ساحنامەن قوشتاسار ساتتە كورەرمەندەرىمنىڭ ءبىرى «جۇزگە كەلىڭىز, اپا!», دەپ ەدى. مىنەكي, ءجۇز ءبىرىنشى كوكتەمىمدى قارسى الىپ وتىرمىن. «كوپ تىلەگى قابىل» دەگەن وسى. كوپ تىلەگى قابىل دەمەكشى, كوكتەم مەرەكەسى قارساڭىندا ەلىمە, كورەرمەندەرىمە ءوزىمنىڭ ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. ونەردىڭ قۇدىرەتىن, قادىر-قاسيەتىن باعامداي بىلەتىن مەملەكەت پەن حالىق قانا ونەر قايراتكەرلەرىن الاقانىنا سالىپ ايالايتىنى انىق. قۇدايعا شۇكىر, قازاق ەلى ەلباسىنىڭ ارقاسىندا وسىنداي كەمەل قوعامعا قول جەتكىزدى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مادەنيەتتىڭ وركەندەۋىنە باسىمدىق بەرۋىنىڭ ارقاسىندا قازاق ونەرى بۇگىندە تورتكۇل دۇنيەگە تانىلدى. سونداي-اق, ونەر قايراتكەرلەرىنە ارنايى ستيپەنديانىڭ تاعايىندالۋى مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان قامقورلىقتىڭ ءبىرى عانا. سول سەبەپتى مەن ەلباسىنا ءوزىمنىڭ رياسىز العىسىمدى جەتكىزگىم كەلەدى. ايشا ابدۋللينا, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى
