جاڭعىرتۋ جەتىك تەحنولوگيامەن جۇزەگە اسادى (سۇحبات)

پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى حالىققا جولداۋى تۋرالى وي-پىكىرلەرىن ءبىلۋ ماقساتىندا ماجىلىستەگى «اق جول» دەموكراتيالىق پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى, ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى مەرۋەرت قازبەكوۆاعا جولىققان ەدىك. – مەرۋەرت ايتقاجىقىزى, سىزگە جولداۋدىڭ قاي باعىت­تارى ەرەكشە اسەر ەتتى؟ – بيزنەس-ورتادان كەلگەن­دىك­تەن, ماعان, ارينە, ونداعى باسىم­دىقتار ەرەكشە اسەر ەتتى. سونىڭ ىشىندە ەكونوميكا­نى تەح­نو­لوگيالىق جاعىنان جاڭعىر­تۋ باسىمدىعى مەنىڭشە ەڭ باس­تى ماسەلە بولىپ تابىلا­دى. تسيفرلى تەحنولوگيانى قولدانۋ ار­قىلى جاڭا يندۋست­ريا قالىپتاستىرۋ دا ناعىز بۇگىن­­گى كۇننىڭ تالابىنا ساي كەلە­تىن مىندەت. ونى ىسكە اسىرۋ ماق­­ساتى­مەن پرەزيدەنت ۇكى­مەت­كە «تسيفرلى قازاقستان» باع­دار­لاماسىن ازىرلەۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. مەنىڭشە, جاڭا يندۋستريانى قالىپتاستىرۋ جولىندا ونىڭ ماڭىزى وتە زور بولماق. پرەزيدەنت ونى «ەكو­نو­ميكانى جاپپاي تسيفرلىق جۇيە­گە كوشىرۋ تۇتاس سالانىڭ جويى­لۋىنا جانە مۇلدە جاڭا سالانىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلەدى», دەپ باعالادى. ارينە, «تسيفرلى قازاق­ستان­دى» ىسكە اسىرۋ جەدەل ءجۇر­گىزىل­مەيدى. ويتكەنى, ول ءۇشىن ەلى­مىزدىڭ بارلىق ءوڭىرى, ەڭ الىس ەلدى مەكەندەردىڭ ءوزى ساپا­لى ينتەرنەتپەن قامتاما­سىز ەتىلۋى كەرەك. ال بىزدە بۇل ءما­سەلە ءالى تولىق شەشىلگەن جوق. جۋىردا بولعان جالپى وتى­­رىس­تاردىڭ بىرىندە ءماجىلىس ءتور­اعا­سى نۇرلان نىعماتۋلين بۇل ماسەلەنىڭ ناقتى قاشان شەشى­لە­تىنىن سۇراعان ەدى, وسى ىسكە جاۋاپتى ۇكىمەت مۇشەلەرى كۇمىل­جىپ قالدى. سوندىقتان, «تسيفر­لى قازاقستان» باعدار­لاماسىن بۇگىنگى كۇنى يگەرىپ كەتەمىز دەپ ايتا الماس ەدىم. ال­­دى­مەن ۇكىمەت وسى ماقسات­تى يگە­رە الاتىن مۇمكىنشىلىك­تەردى تۋدى­رىپ الۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. – جالپى, ەكونوميكانى جاڭعىرتۋدا ءداستۇرلى سالا­لار­دى جەتىلدىرۋ ماسەلەسى دە ايتىلدى. بۇل باعىتتا قانداي شارۋالاردىڭ اتقارىلعانى دۇرىس دەپ سانايسىز؟ – ارينە, ءبىزدىڭ وزىمىزدە قا­لىپ­تاسقان بازالىق سالالار­دىڭ دامۋىنا ايرىقشا قار­قىن بەرۋىمىز كەرەك. جالپى, ەكو­نو­ميكانىڭ جاڭعىرۋىنا ولاردى جەتىلدىرە تۇسپەسەك, قول جەتكىزە المايمىز. وسىعان وراي ەلباسى ءوزىنىڭ جولداۋىندا ەڭبەك ءونىم­دىلىگىن ارتتىرۋعا ايرىقشا توقتالدى. وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن جاپپاي اۆتوماتتاندىرۋ مەن وسى زامانعى تەحنولو­گيا­ل­اردى وندىرىسكە ەنگىزۋ قا­جەت بولاتىنى بەلگىلى. بۇل ماسە­لە­گە بايلانىستى پرەزي­دەنت ۇكىمەتتىڭ الدىنا, بيز­نەس-قوعامداستىقپەن ءبىر­لە­سە وتىرىپ, 2025 جىلعا دە­يىن ءوندىرىستى جاپپاي جاڭا تەح­نولوگيالارمەن جاراق­تاندىرۋ بويىنشا كەشەندى شارالار ازىرلەۋ مىندەتىن قويدى. بۇل – بارلىق نەگىزگى ءوندىرىس سالاسىن تەحنولوگيالىق تۇرعىدان قايتا جاراقتاندىرۋ دەگەن ءسوز. جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋمەن قاتار, يندۋستريا­لان­­دىرۋ باعدارلاماسىنىڭ شەڭ­­بەرىندە جاڭا جوبالارعا دا ەرەكشە كوزقاراس قالىپتاستىرۋ قاجەت. ويتكەنى, جاڭا كوز­قاراس بول­ماسا, جاڭعىرتۋ باعدار­لاما­سىنىڭ ءتيىمدى جۇرگىزىلۋى قيىن. ەلباسىنىڭ ءوزى وسى ءىستى قاتتى سىناعانىن ءبارىمىز بىلە­مىز. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كاسىپ­ورىندارعا وراسان زور قارجى قۇيىلاتىنىن, ال ناتيجەسىن­دە ونىڭ ونىمدەرى سۇرانىسقا يە بولا المايتىنىن ايتقان ەدى. بۇل – وتە دۇرىس ايتىلعان سىن, ەلى­مىزدىڭ ۇكىمەتى جاڭا جو­­­با­­­لارعا وراسان زور قارجى قۇي­­­­عان­دا ونىڭ ءونىمىنىڭ كەيىن قان­شالىقتى قاجەت بولاتى­نىنا, ەكونوميكالىق جاعىنان قانشالىقتى ءتيىمدى بولاتىنىنا زەر سالۋى ءتيىس. الدىن الا مۇ­قيات زەرتتەپ, سارالاپ الۋ قاجەت. مورالدىق تۇرعىدان ەسكىر­گەن جابدىقتاردى ساتىپ الۋدى توقتاتۋ كەرەك. سەبەبى, ولار­دىڭ ونىمدەرى ەرتەڭگى كۇنى ءبا­سە­كە­لەستىككە قابىلەتسىز بولىپ شىعادى. مىسالى, قىزىلورداداعى شىنى زاۋىتىن الۋعا بولادى. وراسان زور قارجى قۇيىلعان وسى زاۋىتتىڭ ونىمدەرى باسە­كە­لەستىككە الدەن قابىلەتسىز ەكەن­دىگى بايقالىپ وتىر. – ەلباسىنىڭ قازاق­ستان­دىق ونىمدەردىڭ ەكسپورت­تىق الەۋەتىن ارتتىرۋ ماسەلەسى تۋرالى ايتقاندارىنا قاتىس­تى نە دەر ەدىڭىز؟ – ءيا, پرەزيدەنت ەكسپورتقا شىعاتىن ونىمدەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا ايرىق­شا نازار اۋداردى. وسى قاتاردا ۇكىمەتكە 2025 جىلعا دەيىن شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى 2 ەسە ارتتىرۋ تۋرالى تاپ­سىر­ما بەردى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن بىزدەگى بارلىق ءون­­دىرىس­­تىك باعدارلامالاردى, قۇ­رال-ساي­مانداردى ءبىر ماقسات­قا با­عىت­تاپ جانە ونى باسقارۋ­دى ءبىر ۆەدومستۆوعا شوعىر­لان­­دىرىپ, ەلدە «ەكسپورت­تىق ساياسات جونىندەگى كەڭەس» ۇيىم­­داستىرۋدى تاپسىردى. بۇل كەڭەس قۇرىلعاننان كەيىن ءبىر­تەكتى ەكسپورتتىق ستراتەگيا ازىرلەمەك. وسى جولداۋدان العان تاعى ءبىر وڭ اسەرىم, ەلباسى ءبىز­­گە بۇ­رىننان بەلگىلى دۇنيە­لەردى جاڭا كورگەندەي الاقاي­لاماي, قاراپايىم تىلمەن ايت­قاندا, «ۆەلوسيپەدتى قايتا وي­لاپ شىعارماي, بارلىق حا­لىق­تارعا قاجەتتى تاۋارلار مەن قىز­مەتتەردىڭ سۇرانىسى ارا­سى­نان ءوزى­مىز يگەرە الاتىن ءدۇ­نيەنى قام­تىپ, سونى بارىنشا جەتىل­دى­رىپ شىعارۋدى تاپسىردى. سون­دىقتان, ۇكىمەتتىڭ شىن ءما­نىن­­دەگى سەرپىندى جوبالاردى عانا قول­داۋىن تالاپ ەتتى. ءسوي­تىپ, ۇكى­مەت ەندى تەك سەرپىندى جو­با­­­­­لار­­دى, ەرتەڭگى كۇنى ساپا­لى ءونىم­­­دەرى سۇرانىسقا يە بولىپ, وتە­­تىن جوبالاردى عانا قول­داۋ­­عا مىندەتتى بولىپ وتىر. وسى ءمىن­­دەتتى ورىنداي وتى­رىپ, ەلى­­­مىز­­­دىڭ ەكونوميكاسى حالىق­ارا­­­لىق جۇيەنىڭ قاتارىنا ەنۋى كەرەك. – ەلباسى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ تۋرالى مىندەت جۇكتەدى. وسى ۇدەدەن شىعا الامىز با؟ – شاعىن جانە ورتا كاسىپ­كەر­لىككە جاتاتىن ءوندىرىس ورىن­دارى دا حالىقارالىق جۇيە­گە قوسىلىپ, ءوزىنىڭ ورنىن تابۋى مىندەت. سونىڭ ىشىندە بۇل جۇيەگە ەنۋدىڭ جولى, ەلباسى اتاپ كورسەتكەندەي, حالىق­ارا­لىق فرانچايزينگ قۇرال­دارىن پايدالانۋ. بۇل ادىستە ال­دىڭعى قاتارلى حالىق­ارالىق كومپانيالار وزدەرى­نىڭ تەحنو­لوگيالارىن, ءون­دىرىس ۇدەرىستەرىن ءبىزدىڭ كاسىپ­كەرلەرگە ارىپتەستىك تارتىبىمەن بەرىپ, ونىمدەرىن جاھاندىق جۇيەگە ەنگىزەدى. مىسال رەتىن­دە «ماكدونالد» جانە ت.ب. ءونىم­دەردى اتاۋعا بولا­دى. حالىق­ارالىق زەرتتەۋلەر­گە قاراعاندا, ستارتاپتاردىڭ («ستارت العاندار») 70 پايىزى ال­عاشقى جىلى بانكروتقا ۇشى­­راسا, فرانچايزينگپەن جۇ­مىس ىستەيتىندەردىڭ تەك 30 پا­يىزى عانا بانكروت بولادى ەكەن. بۇل ءۇشىن مەملەكەتتەن قوماق­تى قارجى ءبولىنىپ, تەك وسىن­داي جوبالار عانا قولداۋ كورۋى كەرەك. قانشا قىمباتقا تۇسسە دە حالىقارالىق جۇيەگە قوسىلۋ ءۇشىن وسى امالعا بار­عان ابزال. ال شاعىن جانە ورتا بيزنەس مەملەكەتتىڭ قول­داۋىن­سىز بۇل ءىستى ءوزى اتقارا الماي­دى. ەلباسى 2050 جىلعا قاراي ءىجو-دەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى كەم دەگەندە 50 پايىزعا جەتۋى كەرەك دەگەن مىندەت قوي­دى. بۇل – وتە جاۋاپ­تى مىندەت. قازىر ۇكىمەت وسى مىندەت ۇدەسى­نەن شىعۋ ءۇشىن بىرنەشە باعدار­لامانى جۇزەگە اسىرۋ ۇستىندە. سونىمەن قاتار, جولداۋدا ەكونوميكاداعى ۇلتتىق ءمۇد­دەنى قورعاۋعا ايرىقشا نازار اۋدارىلدى. وسىعان قاراپ, مەن بۇل قۇجاتتى بارىن­شا قا­عي­داتتى جولداۋ دەپ ساناي­مىن. جالپى, ءبىز حالىقارا­لىق ۇيىمدارعا مۇشە بولعا­نى­مىزبەن, ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ەكونوميكالىق مۇددەلەرىمىز­دى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا شەتەلدىك ينۆەستورلارعا تالعاممەن قاراۋ قاجەت. ەگەر بۇرىن ءبىز كەز كەلگەن ينۆەس­تورعا قۋاناتىن بولساق, قازىر ولاردىڭ اراسىنان جاڭا تەح­نولوگيا اكەلەتىندەرىن, ادام­دارىمىزدى جاڭا كاسىپ­تەرگە ۇيرەتەتىندەرىن جانە ولارعا جۇمىس بەرەتىندەرىن عانا تاڭداپ ەنگىزىپ, سولارعا عانا قولداۋ كورسەتكەنىمىز ءجون. ارينە, ءبىز ينۆەستوردى ەلىمىزگە ەنگىزىپ, ءبىزدىڭ رەسۋرس­تارىمىزدى قولدانۋ ارقىلى ولار­دىڭ تابىس تابۋىنا ءمۇم­كىندىك بەرگەننەن كەيىن ۇلتتىق مۇددەمىزدىڭ دە ەسكەرىلۋىن تالاپ ەتۋىمىز وتە ورىندى. قازىر وسىنى ەستەن مۇلدەم شىعار­مايتىن ۋاقىت جەتتى. – شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردا شەت ەل ينۆەستور­لارى­نىڭ ارالاسۋىمەن قاي سالانى كوتەرۋگە نازار اۋدارىلماق؟ – اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وڭدەۋ سالاسىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلاتىن بولادى. ءبىزدى 1,4 ملرد-تىق قىتاي مەن 145 ملن-دىق رەسەي سياقتى ەكى الىپ رىنوك قورشاپ تۇر. اۋىل شارۋا­شىلىعى ونىمدەرىن وسى ەلدەرگە شىعارۋ ءۇشىن ولاردىڭ ساپاسىن ەسەلەپ ارتتىرىپ, ەكون­وميكالىق تۇرعىدان تازا, باعاسىن باسەكەلەستىككە قابى­لەتتى ەتە الۋىمىز كەرەك. سون­دا ءبىزدىڭ تاۋارلارىمىزعا «جاسىل شام» جانادى. اۋىل شارۋا­­شىلىعىندا بارلىق كۇش-جىگەرىمىزدى وسى ماقساتقا جۇمساۋ­ىمىز كەرەك. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»