كوكتەم مەزگىلى قارساڭىندا استانا تەاترلارىنىڭ ءدۇر سىلكىنەتىن قاشاننان كەلە جاتقان عالامات ءبىر داعدىسى بار. بيىلعى ەستافەتا م.گوركي اتىنداعى اكادەميالىق ورىس دراما تەاترىنان باستالدى. بۇعان دەيىن ليتۆالىق رەجيسسەر يوناس ۆايتكۋس (ا.يابلونسكايا, «يازىچنىكي») جانە ساحالىق ساحنا سۋرەتكەرى سەرگەي پوتاپوۆپەن (س.بارانوۆا, «پروبۋجدەنيە»)
شىعارماشىلىق ءساتتى تاندەم ءتۇزىپ, تمد ەلدەرى اراسىندا دا ۇلكەن سىلكىنىس تۋدىرعان مازمۇندى قويىلىمداردى ومىرگە اكەلگەن بولاتىن. ال تەاتر ترۋپپاسى, بۇل جولى دا جىلداعى داعدىسىنان جاڭىلماي, تاجىكستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, رەجيسسەر بارزۋ ابدۋرازاقوۆپەن بىرلەسە جاساعان جۇمىسىن كورەرمەن تالقىسىنا ۇسىندى. «ماڭگۇرت. ماڭگىلىك قۇل» تاقىرىبىنداعى ميستەريالىق ىزدەنىسىنە ش.ايتماتوۆتىڭ «عاسىردان دا ۇزاق كۇن» تۋىندىسىن نەگىزگى تىرەك ەتىپ العان رەجيسسەر, سونداي-اق, البەر كاميۋ, ۆارلام شالاموۆ, ەۆگەني شۆارتس شىعارماشىلىعىنان دا ورتاق ۇندەستىك تابۋعا ۇمتىلىپتى. جاڭا قويىلىمنىڭ شىعارماشىلىق تىنىسىمەن تانىسۋ ماقساتىندا سپەكتاكل رەجيسسەرى بارزۋ ابدۋرازاقوۆپەن اڭگىمە وربىتكەن ەدىك.
– شىڭعىس ايتماتوۆ, البەر كاميۋ, ۆارلام شالاموۆ, ەۆگەني شۆارتس شىعارماشىلىعىنان قانداي ورتاق ۇندەستىك ىزدەدىڭىز؟ جالپى, «ءماڭگۇرت» ارقىلى نە ايتقىڭىز كەلدى؟
– تەاتر ۇجىمى تەرروريزم تاقىرىبىندا قويىلىم قويۋدى جانە ونىڭ كىلتىن «ماڭگۇرت» بەينەسى ارقىلى شەشۋدى ۇسىنعاندا, شىنى كەرەك, ماعان بۇل ابسۋرد بولىپ كورىندى. بىراق, سارالاپ, ساراپتاي كەلە, مۇنىڭ مەنىڭ كوپتەن بەرى ويىمدا جۇرگەن يدەيالاردى ۇسىنۋعا جاقسى فورما ەكەنىن ءتۇسىنىپ, بىردەن جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتىك. ال مەنىڭ ويىم اتالعان جازۋشىلاردىڭ ويىمەن ۇندەس ەدى. اللا مەن ادام اراسىنىڭ الشاقتاۋى, ادامزاتتىڭ وزىنە, جۇرەك ۇنىنە دەگەن سەنىمىن جوعالتۋى سالدارىنان تۋاتىن تراگەديانىڭ ءتۇپ-توركىنىنە شامامىز جەتكەنشە بويلاپ كورۋگە تىرىستىق.
تەرروريزم دەگەنىمىز نە؟ وسى ءسوز ايتىلسا, ءبىزدىڭ بويىمىزدى بىردەن قورقىنىش بيلەيدى. كوز الدىمىزعا قولىنا قارۋ الىپ, «اللاحۋ اكبار» دەپ كوپكە قاراي ۇمتىلعان ساقالدى ادام ەلەستەيدى. ال سول ادام بۇل كۇيگە قالاي ءتۇستى؟ جالپى, تەررورلىق سانا قايدان تۋادى؟ قاسيەتتى قۇران كارىم دە, بيبليا دا ادام ومىرىنە قاستاندىق جاساۋعا, ءوز-وزىنە قول جۇمساۋعا قارسى. ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ نەمەسە وزگەنىڭ ومىرىنە قيانات كەلتىرۋ – اللا تاعالا الدىنداعى ۇلكەن كۇنا. ەگەر ادامدى ساناسىنان, جاراتۋشىعا دەگەن سەنىمىنەن ايىرساڭ, ول حايۋانعا اينالادى. جان تەكسىزدەنەدى. ويتكەنى, ادامنىڭ ساناسىنا قول سۇعۋ ارقىلى ءبىز ولاردى جاۋىزدىق پەن جاقسىلىق, سەزىم مەن سەنىم, ءسۇيۋ مەن جەك كورۋ سىندى پەندە اتاۋلىعا ءتان جاقسى-جامان قاسيەتتەردىڭ ارا-جىگىن اجىراتا الۋ قاسيەتىنەن قوسا ايىرامىز. ال ميدىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەۋى, ياكي سانا بىزگە نەنىڭ جاقسى, نەنىڭ جامان ەكەنىن, نەنىڭ كۇنا ەكەنىن تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى.
مىنە, ونەر ءتىلى ارقىلى وسى ماسەلەلەرگە ءۇن قوسقىمىز كەلدى. جانە بۇل ويىمىزدى جەتكىزۋدە اتالعان جازۋشىلاردىڭ يدەياسى دا ءبىزدىڭ ايتپاعىمىزبەن ۇندەسە كەتتى. ال جۇرەك تۇكپىرىندەگى سول ءسوزىمىزدى جەتكىزە الدىق پا, جوق پا, ول ەندى كورەرمەننىڭ تالقىسىندا.
– ءبىزدىڭ زامانىمىزداعى «ءماڭگۇرتتەر», «ماڭگىلىك قۇلدار» دەگەنىمىز كىمدەر؟ ولاردىڭ شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «ءماڭگۇرتىنەن» قانداي ايىرماشىلىعى بار؟
– ايتماتوۆتىڭ ماڭگۇرتىنە ەشقانداي دا كىنا ارتا المايمىز. ويتكەنى, اۆتوردىڭ كەيىپكەرى – ەرىكسىز تۇردە وزگەنىڭ قولىمەن ماڭگۇرتكە اينالعاندار. ولار تالقىلانبايدى. سەبەبى, اقىل-ەسىنەن ايىرىلعان ادامعا سوت جۇرمەيدى. جولامان ماڭگۇرتكە اينالۋ ارقىلى وتكەنى مەن اتا-تەگىن ۇمىتتى, بار بولمىسىن جوعالتتى. ول ءۇشىن ەندى ءوزى دە, وزگە دە ەشكىم ەمەس. ءتىپتى, ول تۋعان اناسىنا, قارىنداسى مەن باۋىرىنا دا ەش شىمىرىكپەستەن قاستاندىق جاساۋى, ار-ۇياتتان, شەك پەن شەكارادان وپ-وڭاي اتتاپ جۇرە بەرۋى مۇمكىن. سەبەبى, ول – ماڭگۇرت.
ايتماتوۆتىڭ شىعارماسىن قولعا العان سايىن مەنى ۇنەمى قۇلدىققا ماڭگىلىك بايلانۋ دەگەن وي مازالاي بەرەتىن. «ماڭگىلىك قۇلدىق» دەگەنىمىز نە؟ ول مويىنعا قامىت, قولعا كىسەن سالىنىپ, ۇنەمى قاماۋدا وتىرۋ ما؟ جوق! بۇگىندە بۇل ءسوزدىڭ ماعىنالىق اۋقىمى كەڭەيىپ, مۇلدەم باسقا سيپات العان. الەمنىڭ نەبىر مىقتى جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ, عالامات اتاق پەن داڭققا يە بولىپ-اق قۇل بوپ وتۋگە بولادى ەكەن. سول سەبەپتى دە, ءبىز سپەكتاكلدى ەكى بولىمگە ءبولىپ, العاشقى اكتىسىندە بۇگىنگى قوعامنىڭ نەگىزگى تۇيتكىلدەرىنىڭ توركىنىنە بارىنشا ءۇڭىلىپ كورگىمىز كەلدى. وسى ارقىلى ەشكىم كۇشتەمەي-اق ءوز ەركىمەن ماڭگۇرتتىككە كەلىپ جاتقان قوعامنىڭ تراگەدياسىن اشۋعا تالپىندىق.
– ورىس تەاترى ترۋپپاسىمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ قيىندىعى مەن قىزىعى قانداي بولدى؟
– وتە كەرەمەت! ءبىر اي بويى تەاتر ۇجىمى, اكتەرلەر ارقىلى بەرىلگەن عالامات ءبىر جىلىلىقتى سەزىندىم. سپەكتاكلدىڭ قالاي بولعانىن مەن بىلمەيمىن. بىراق, وسىنداي كەرەمەت ادامدارمەن ورتاق ۇندەستىك تاۋىپ, تەرەڭ تۇسىنىستىكتە جۇمىس ىستەگەنىمە وتە باقىتتىمىن. ولار مەنى ءبىر مينوتكە دە سەزىمسىز, جان جىلۋىنسىز قالدىرمادى. ۇنەمى جانىمدى ايالاۋمەن بولدى. استاناعا كەلىپ, كەرەمەت جىلىلىق سەزىنىپ اتتانىپ بارامىن. راحمەت, بارشاڭىزعا!
– بايقاعانىمىزداي, قويىلىمعا قاتىسقان اكتەرلەردىڭ دەنى جاستار بولدى. بۇل سىزگە «ءماڭگۇرتتەي» ماعىناسى اۋىر, كۇردەلى شىعارمانى جاساۋدا ءوزىندىك كەدەرگىسىن تۋدىرمادى ما؟
– مەن ۇنەمى جاستارمەن, تاجىريبەسى ازداۋ اكتەرلەرمەن جۇمىس ىستەگەندى جاقسى كورەمىن. سولار ارقىلى كورەرمەننەن بۇرىن, ءوزىم ءۇشىن وزگەشە ءبىر جاڭالىق اشقىم كەلەدى. تاجىريبەلى, ساقا اكتەرلەردىڭ قالىپتاسىپ قالعان وزىندىك داعدىلارى مەن تاپتاۋرىندىلىعىن باسقا ارناعا بۇرۋ, ءوزىڭ قالاعانداي بەينەگە جەتكىزۋ وتە قيىن. ال, جاستارمەن ءبارى باسقاشا. ولار ساز بالشىق سەكىلدى. سول سەبەپتى دە مەن ءمارمار تاسپەن ەمەس, وزىمە قاجەتتى قالىپقا سالا الاتىن, وزگەرتە الاتىن ساز بالشىقپەن جۇمىس جاساعاندى دۇرىس كورەمىن.
– تاجىك تەاترىنىڭ شىعارماشىلىق احۋالىنا بىركىسىدەي قانىقسىز. سوڭعى ۋاقىتتا قازاق تەاترلارىمەن قويان-قولتىق قارىم-قاتىناسىڭىزدىڭ ناتيجەسىنە ساحنا ارقىلى كۋا بولىپ ءجۇرمىز. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ورتالىق ازيا تەاترلارىنىڭ دەڭگەيىن قالاي باعالايسىز؟
– دەڭگەي تاڭداي قاققىزارلىق جاعدايدا ەمەس. ونى مويىنداۋىمىز كەرەك. قازىرگى تەاترلاردىڭ باستى قاسىرەتى – ونەر قۇندىلىقتارىنىڭ كوركەمدىك ساپاسىن ءتۇسىرىپ الىپ, ەندى سونى ءوز دەڭگەيىنە جەتكىزە الماي جاتقاندىعىندا دەر ەدىم. ويتكەنى رەجيسسەرلەردىڭ دە, اكتەرلەردىڭ دە, دراماتۋرگتەردىڭ دە دەڭگەيى كوپ جاعدايدا سىن كوتەرە بەرمەيدى. بۇگىندە كورەرمەن ەكى-ءۇش اپتالىق دايىندىق جۇرگىزىپ, كەز كەلگەن اكتەر نەمەسە رەجيسسەر جاسايتىن دۇنيەنى ىستەي الادى. ويتكەنى, ونەر «اھ» دەگىزەرلىك جاڭالىققا ءزارۋ. ءبىز ساحنانىڭ سيقىرىن جوعالتىپ الدىق. كورەرمەن ءۇشىن تەاتر دا, ساحنا دا جۇمباق, تىلسىم بولۋدان الدەقاشان قالعان. ساحناگەرلەر بويىنداعى ونەرىن كورەرمەن دەڭگەيىنە ءتۇسىرىپ الدى. ونەرگە نەمقۇرايلى قاراپ, قاسيەتتى ساحنانىڭ قۇپيالىلىعىن, جۇمباقتىعىن جويىپ الدىق. تالعامىمىزدى, ونەرگە عانا ءتان ەستەتيكانى, سيقىردى, اقسۇيەكتىكتى قۇردىمعا جىبەرىپ ۇلگەردىك. قورا-قوپسى, ءۇي-جايدىڭ ماڭايىنداعى اڭگىمەنى قاۋزايمىز دەپ ءجۇرىپ, ونەرگە ءتان تەكتىلىكتەن ايىرىلىپ قالدىق. مەن سوعان قىنجىلامىن.
قاراپايىم عانا مىسال: سوڭعى ۋاقىتتا جازىلعان دۇنيەلەردىڭ ىشىنەن ءسۇيسىنىپ وقيتىن پوەزيانى, باس الماي وقيتىن پەسانى جولىقتىردىڭىز با؟.. مەن دە ول جاڭالىقتى اسىعا كۇتىپ ءجۇرمىن. بىراق ازىرگە «باياعى جارتاس – سول جارتاس». ويتكەنى, ءبىزدىڭ ويلاۋ جۇيەمىز ءالى پلاكاتتىق دەڭگەيدەن كوتەرىلە قويعان جوق. وكىنىشكە قاراي, استارلاۋ مەن ايشىقتاپ جەتكىزۋدەن, سيمۆوليكامەن سىر سۋىرۋدان الشاقتاپ بارامىز. ونەر ءۇشىن بۇل وتە قاۋىپتى!
– ارنايى كورەرمەندەرىڭىز بار ما؟ جالپى, ءسىز قويىلىمدى كىمگە ارناپ قوياسىز؟
– كورەرمەندەرىمنىڭ كىم ەكەنىن مەن بىلمەيمىن. بىراق اللا ماعان تالانت, اقىل, دەنساۋلىق, كۇش بەردى. وقىعان, بولعان جايتتى ساراپتاۋ مۇمكىندىگىنە يە ەتتى. جاراتۋشى ماعان باعاعا بالانبايتىن سىي جاسادى – ونەردى كوركەم كورە الاتىن تۇيسىك بەردى. قانداي جۇمىستى قولعا الايىن, ەڭ اۋەلى اللانىڭ قالاۋىمەن, اللانىڭ رازىلىعى ءۇشىن جاسايمىن. سوندىقتان دا مەنىڭ جۇمىسىم ەڭ ءبىرىنشى جاراتۋشى يەمىزدىڭ ريزاشىلىعى ءۇشىن تۋادى. ودان كەيىن عانا كوپشىلىككە ارنالادى. ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىزشى, مەنىڭ جۇرەگىمدە يمان بولماسا, مەن سىزبەن, ونىمەن نەمەسە تاعى دا باسقا ادامدارمەن نە جايىندا سويلەسە الۋىم مۇمكىن؟ جۇرەگىمىزدە يمانىمىز, اللا تاعالاعا دەگەن سەنىمىمىز باردا عانا ءبىز – ادامبىز!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
نازەركە جۇماباي
استانا
