قالماق قىرىندا قازاقتار تۇرادى

قازاق پەن قالماق - ەجەلدەن ات ۇستىندە قاتار جەلىپ, الىسىپ تا, تابىسىپ تا عۇمىر كەشكەن حالىقتار. ولاردىڭ تاريحي اتقونىسى موڭعولدارمەن ىرگەلەس بولسا دا, ءبىراز بولىگى سوڭعى ءۇش عاسىر جارىم ۋاقىتتان بەرى اۋەلى ەدىل-جايىق وزەندەرى اراسىن مەكەندەپ, ودان ەدىلدەن ءارى ءوتتى. 1771 جىلدان باستاپ ستاۆروپول ولكەسىنىڭ ءبىر پۇشپاعى, ۆولوگدا وبلىسىنىڭ ىرگەلەس استراحانىنىڭ باتىس وڭىرىندەگى كەڭ دالانى تۇبەگەيلى قونىس ەتىپ كەلەدى. ءبىر كەزدەرى استراحاندى باس قالاسى ساناعان ولار كەڭەس داۋىرىندە اۋەلى اۆتونوميالىق وبلىس (04.10.1920 ج.), كەيىن اۆتونوميالىق رەسپۋبليكا (04.11.1935 ج.) مارتەبەسىن يەلەندى. استاناسى – ەليستا قالاسى. قازىر ون­دا رەس­پۋبليكادا تۇراتىن 150 مىڭ تۇر­عىن­نىڭ 70 مىڭى مەكەندەيدى. نەگىزگى تۇر­عى­نى قالماقتار, تاعى دا قازاق, ورىس, دار­عىن, ۋكراين, تاتار, باسقا دا ۇلت وكىل­دەرى بار. رەسپۋبليكا حالقى نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعى, وڭتۇستىك بولىگى بالىق ونەركاسىبى, ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. جەرى قىزىل قوڭىر, قوڭىر توپىراقتى قۇمداۋىت سورتاڭ, كوبىنە-كوپ جۋسان, بيدايىق شوپتەر وسەدى. وزەن-كولدەرى جوققا ءتان. سوعان ساي, تۇرعىندار جەراستى سۋىن پايدالانادى. ءتىپتى, ەليستانىڭ وزىندە كۇندەلىكتى قولدانىستاعى سۋ كوزى تەحنيكالىق, اۋىز سۋدى تاسىپ ىشەدى. رەسپۋبليكا حالقىنىڭ ءبىر بولىگىن (4,5 مىڭ) قازاقتار قۇرايدى. ولار نەگىزىنەن ياشكۋل, يۋستينسكايا, لاگان, چەرنوزەمەل اۋداندارىندا تۇرادى, كوبىنەسە مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. قازاقتار مەن قالماقتار – اۋەلدەن ارالاس-قۇرالاس حالىقتار. بىراق قالماق دا­لاسىنا قانداستارىمىز ەكى ءتۇرلى سەبەپپەن قونىس اۋدارعان. العاشقىسى – باس­قا جەردەگى سياقتى وتىزىنشى جىل­دار­عى قازاقستانداعى كولحوزداستىرۋ, بايلاردى تاركىلەۋ كەزىندە قولداعى مال-م ۇلىكتەرىنەن ايىرىلىپ, كۇنكورىسى قيىنداعان شەكارالاس وبلىستاردىڭ قازاقتارى وسى ايماققا كوشە باستاسا, ەكىنشى سەبەپ, ۇلى وتان سوعىسى جىل­­دارىندا دەپورتاتسيا جاسالىنعان قال­­ماقتار جەرىنە تاعى دا كورشىلەس وب­­لىستاردىڭ, سونىڭ ىشىندە اۋىل شا­­رۋاشىلىعى سالاسىنداعى مالشى قازاقتاردى وتباسىمەن وكىمەتتىك ءتار­تىپپەن كۇشتەپ ورنالاستىرىلدى. كەيىن 1943 جىلى (27.12) ۇكى­مەت قاۋلىسىمەن تاراتىلعان قال­ماق اۆ­تونوميالىق رەسپۋبليكاسى قاي­تا قۇرىلىپ (29.02.1958 ج.), دە­پور­­تا­تسيا­لانعان قالماقتار تاريحي وتاندارى­نا ورالا باستادى. وسى كەزدە ءبىراز قا­زاق وت­باسى ءوز ەلدەرىنە ورالىپ, كەي­بى­رى قال­ماق دالاسىن جەرسىنىپ, تۇرىپ قال­دى. ءبىز سول قازاقتاردىڭ بۇگىنگى جاي-كۇي­ىن ءبى­لۋ ماقساتىمەن جولعا شىقتىق. قا­­سى­مىز­دا اۋىل شارۋاشىلىعى سالا­سى­نىڭ ارداگەرى, رەسپۋبليكانىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى, جازۋشى ومىرزاق قاجىمعاليەۆ, استراحان قا­زاق­­تارىنىڭ «جولداستىق» ءتىل جانە ءما­دەنيەت قوعامى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىن­باسارى ومىرزاق بەكمۇقانوۆ جانە جول­سەرىگىمىز اسلان مۇقاشەۆ بار. قالماق ەلىنىڭ شەكاراسى استراحان­نىڭ ىرگەسىنەن باستالادى ەكەن. كوسىلگەن جا­زىق دالا. ۇزىننان ۇزاق سوزىلعان الا­سا دوڭدەر ءبىر-بىرىنە يەك ارتىپ, ال­دىڭ­نان ءالسىن-ءالسىن جارقىراعان ايدىن كول­دەر شىعادى. اۋەلگىدە ۇزىك-ۇزىك تو­عاندار عوي, بالىعى كوپ-اۋ دەپ ءماز بولساق, كوكتەمگى ءور سۋى كەزىندە رە­سەيلىك اعايىندار قازاقستانعا باعىت ال­عان ەدىل سۋىن وسىلاي بۇرادى ەكەن. سول كەزدە مىنا ايدىندار ءبىر-بىرلەپ لى­قىلداپ, جالعاسادى. بىراق جاز ورتاسى اۋا بۋلانىپ بولىنەدى, شاعىن-شاعىن سورعا اينالادى, بىلايشا ايتقاندا اششى سۋلى شاعىن توعاندار. اۋەلى الدىمىزدان كولكۋتتا اۋى­لى, ودان ءسال ءارى جىلجىعانىمىزدا ۋتتا, تاعىسىن-تاعى ەلدى مەكەندەر ءبىرى­نەن سوڭ ءبىرى كەزىكتى. ءبىر كەزدە تاعى ءبىر اۋىل­­­­دىڭ قاراسى كورىنىپ ەدى, جانىمىز­دا وتىرعان استراحاندىق ومىرزاق قا­بىل­ ۇلى «مىناۋ ياشكۋل سەلوسى. بۇل كال­مىكيانىڭ ەڭ ۇلكەن اۋدانىنىڭ ورتا­لىعى» دەپ تانىستىردى. سويتسە, اۋىل شەتىندە ءبىر توپ ازاماتتار كۇتىپ تۇر ەكەن. ورتاسىنداعى ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي ەڭگەزەر جىگىت ءوزىن اسقار باقتىعالي ۇلى تىلەمىسوۆپىن دەپ تا­نىستىردى. وسىنداعى قازاقتاردىڭ «جەرلەستەر» قوعامىنىڭ توراعاسى ەكەن. بۇرىندارى مال فەرماسىن باس­قار­عان. كەڭەس وكىمەتىمەن بىرگە كەتكەن كەڭ­شاردان سوڭ الدەبىر مەكەمەنىڭ ەسىگىن باق­قان كۇزەتشى كورىنەدى. جانىندا تا­عى دا ۇلكەندى-كىشىلى ون شاقتى قازاق بار. كوڭىلى عوي, ءبىزدى شاعىنداۋ ءدام­ح­ا­نالاردىڭ بىرىنە كىرگىزىپ, قۇرعاق قارا شايمەن اڭگىمە باستادىق. قان­داستارىمىزدا اكەتىپ بارا جاتقان جۇ­مىس جوق, ءبىرى جۇرگىزۋشى, ەكىنشىسى قۇ­رىلىس سالاسى, تاعىسىن تاعى بارىپ كەل, الىپ كەلدىڭ ادامدارى كورىنەدى. ءويت­كەنى, اۋىلدا تۇراقتى جۇمىس جوق. بۇ­رىنعى مال, ەگىن سالاسىنداعىلار زەينەتكە شىققان. كەيىنگىلەر ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابىلسا, وعان دا ءماز. – اۋداندا ۇزىن سانى 1100 قازاق تۇرا­دى. بارىنشا ۇلتتىق سالت-ءداس­تۇرىمىزدى ۇمىتپاۋعا تىرىسامىز. سوڭعى 35 جىلدان بەرى ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاپ كەلەمىز. بىراق ول ءدال كۇنىندە ەمەس, ءساۋىردىڭ اياعىندا ءوت­كىزىلەدى, – دەيدى اۋىلدىڭ 67 جاستاعى تۇر­ع­ىنى قايىپ بەرقاليەۆ. ءبىز بولساق, «ءدال كۇنىندە وتكىزىلمەگەن مە­رەكەنىڭ قانداي قىزىعى بار؟» دەيمىز. – بىزدە 22 ناۋرىزدا كۇن سالقىن, سون­دىقتان ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن جەر ارق­ا­سى قىز­­عاندا اتاپ وتەمىز, – دەيدى ول. – اۋىلىمىزدا مەشىت جوق. بالالا­رى­­­مىز دىنسىزدەنىپ بارا جاتىر, – دەيدى 83 جاستاعى اقمىش بوقانوۆ اقساقال. – تەرىس اعىمداعى جاستارىڭىز بار ما؟ – مەشىتى جوق جەردە ءدىن بولا ما؟ ءازىر­گە ودان امانبىز, – دەيدى قاريا. – نەمەرەلەرىڭىز قاي تىلدە ءبىلىم الا­دى؟ – تەك قانا ورىس تىلىندە. مۇندا قازاق تۇگىلى قالماقتىڭ وزىندە انا تىلىندە مەك­تەبى جوق. ۇرپاعىمىز تۇگەلدەي ورىس­تانىپ بارادى. ارالاس نەكە كوبەيىپ كەتتى. دىنسىزدىك ۇلتجاندىلىقتى ازايتادى ەكەن. بالالارىمىز ورتا مەكتەپتى بىتىرگەندە جوعارى ءبىلىمدى قازاقستان ەمەس, ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, روستوۆ, ودەسسا قالالارىنان العاندى جاقسى كو­رە­دى, – دەيدى قاريا. ويلاناتىن, ءتىپتى قينالاتىن جاعداي ەكەن. داۋسىڭدى شىعارىپ, ءۋاج ايتۋ دا قيىن. اقىرى ىشتەي تىنىپ, اتقا قوندىق. ەندىگى باعىت – ەليستا. وندا ءبىزدى قا­زاق مادەنيەتىنىڭ رەسپۋبليكالىق قو­­عام­ىنىڭ توراعاسى قاتيموللا ىدى­ر­ى­­س­وۆ قارسىلاپ, قالماقتاردىڭ ءدى­ني­ ۇس­تانىمى – لامايزم عيباداتحاناسى – حۋ­رۋلعا الىپ باردى. اۋەلگىدە ءبىز بۇل ءۇردىستى تۇسىنبەي قالدىق. سويتسە, ءاڭ­­گىمە دىندارلىق ەمەس, حۋرۋل ءۇيىنىڭ ەليس­تاداعى ەڭ ۇزدىك ساۋلەت قۇرىلىسى ەكە­نىن جانە سول ارقىلى قالماق مادە­نيە­تىن كورسەتۋ ماقساتى ەكەن. ايتسا ايت­­قانداي, عيباداتحانا قۇرىلىسى اسا شەبەرلىكپەن جۇرگىزىلگەن, ەڭسەلى, دا­ليىپ جاتىر. كەلۋشىلەردى بىردەن باۋ­راي­­دى, يماندىلىق ۇيىعان جەر, قۇل­شى­لىق ءتورى. بۇل ءۇيدى تۇرعىزۋدا رەس­پۋب­ليكانىڭ بۇرىنعى باسشىسى كيرسان يليۋ­مجينوۆتىڭ ەڭبەگى كوپ كورىنەدى. بۇدان ءارى قالادا تۇراتىن ءبىر توپ قان­داستارىمىزبەن كەزدەستىك. كەزدەسۋدى قو­عام توراعاسىنىڭ ءوزى اشىپ, قالماق قى­رىندا (قازاقتار قالماق جەرىن وسىلاي اتايدى) تۇراتىن ناسىلدەستەرىمىز تۋ­رالى ايتا باستادى. رەسپۋبليكانىڭ دامۋىندا قازاق­تار­دىڭ ۇلەسى مول. ءتىپتى, سوناۋ 20-30-جىل­دار­عى قالىپتاسۋ كەزەڭىندە دە باس­قا­رۋ ورىندارىندا ءبىراز قانداسىمىز ەڭ­بەك ەتتى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قىز­­عان شاعىندا استراحانعا باعىت ال­­عان جاۋعا العاشقى جانە سوڭعى سوق­­قى كول­كۋتتا اسۋىندا بەرىلدى. كەي­ىن كە­ڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بە­رىل­­گەن قارسىباي سىپاتاەۆتىڭ وسى ۇرىستاعى ەرلىگى كوپكە ۇلگى. كەلەشەكتە رەس­­پۋبليكا جۇرتشىلىعى اتالعان با­تىر­عا شارنۋت كەنتىندە ەسكەرتكىش قويۋ نيە­تىندە. رەسپۋبليكا بويىنشا 13 اۋدان بول­سا, ولار كەزىندە تۇگەلگە جۋىق مال شا­رۋا­شىلىعىنىڭ بارلىق ت ۇلىگىن ءوسىردى. ولار­دان باسقا ازداعان مۇناي, بالىق, تۇز ونەركاسىبى بار. بىراق بۇگىنگى تىرلىك قيىن. جۇمىسسىزدىق وسكەن. قولىنان ءىس كەلەتىن, وقىعان جاستار تۇگەلگە جۋىق ءوز­گە وندىرىستىك قالالارعا كەتكەن. ەليستادا ءبىر-اق ۋنيۆەرسيتەت بار. ون­­دا الەمنىڭ وتىز ەلىنەن جاستار وقي­دى. سونىڭ ءبىرى – قازاقستان. قازىر وندا 75 قانداسىمىز ماماندىق يگەرۋدە. جا­تار, تۇرار ورىندارى قولايلى. ءبىز دە وندا بولدىق, كوردىك, ريزالىق سەزىم تۋ­عىزدى. رەسپۋبليكادا قازاقتاردىڭ 5 ءتىل ءجا­نە مادەنيەت قوعامى بار. وتكەن جى­لى ولار پوەزيا الىبى جامبىل جاباەۆتىڭ تۋعانىنا 170 جىل تولۋىنا ار­ناپ, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ۇلكەن شا­را وتكىزدى. وعان كورشىلەس استراحان وب­ل­ى­سى­نىڭ قازاقتارى دا قاتىستى. كەزدەسۋدە مارات ادەسوۆ, عاليوللا وقاسوۆ, بيسەن دۇيىشەۆ, ايبار مىر­زا­بەكوۆ, التىناي سادىقوۆا, ءسابيت ءدۇيسا­ليەۆ, ومىرزاق قاجىمعاليەۆ, ءومىر­زاق بەكمۇقانوۆتار سويلەپ, قال­ماق جەرىندەگى قانداستارىمىز ءوز ءتىر­لىك­تە­رى­نەن حابار بەرسە, استراحاندىق وكىل 200 مىڭعا جۋىق ناسىلدەستەر تۇراتىن ءوڭىر­دە قازاق اتىن وشىرمەۋ باعىتىنداعى جۇمىستار, ال, ومىرزاق قاجىمعالي ۇلى كەلەشەكتە الەمدەگى ەڭ وزىق وتىز ەلدىڭ قا­تارىنا قوسىلۋ جولىندا ەڭبەكتەنىپ جات­قان ماڭگىلىك ۇلى دالا ەلىنىڭ – تاۋەلسىز قازاقستاندا جۇرگىزىلگەن يگى قا­دامدار جايلى اڭگىمەلەدى. قالماق قىرىنداعى قازاقتار بەرىسى 70-80, ءارىسى 100-150 جىلدان بەرى سوندا تۇر­ىپ جاتىر. سوندا اتا-بابالارىنىڭ بەيىتتەرى بار. اكەلەرىنىڭ ءىزى قالدى, وزدەرىنىڭ بالالىعى ءوتتى. وتاۋ قۇردى, ورتان قول ءتۇتىن تۇتەتتى. وزدەرى دە ءبىراز جاس­قا كەلدى. سوعان ساي ۇيرەنىسكەن جەر­لەرىن تاستاپ كەتكىسى جوق. بىراق ولار­دىڭ مىندا قالىپ جاتقان بالا­لارى تا­عى جوق. ويتكەنى, مۇندا ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىنا ساي جۇمىس تا­بىلمايدى. قىر اسىپ, ەل كەزىپ, تۋ­عان وشاقتان جىراقتا قونىس تاپتى. كو­بى انا تىلىنەن اجىرادى, وزگە تىلدە ءشۇل­دىرلەيدى. شۇلدىرلەيدى دەگەننەن شى­عادى. ءبىز ۋتتا اۋىلىندا بولعاندا ساعىندىق تەمىرعالي ۇلى كوبەنوۆ دەگەن 69 جاستاعى قاريانى كەزدەستىردىك. ءوزى دىڭ­عىزىلدىڭ باتپاقشاعىلىنانمىن دەيدى. بۇل جاققا تىم جاستاي بايبەكتەن كە­لىپتى. ءبىزدى كولكۋتتاداعى ۇيىنە الىپ باردى. تورگى بولمەسى جوندەۋدە ەكەن, سەنەگىنە تىزە بۇكتىك. تامارا ەد­جي­­گاراەۆنا دەگەن كەمپىرى قالماق قى­زى ەكەن, قازاق تىلىندە ەسىپ تۇر. بىل­قى­تىپ ەت اسىپ بەردى. كۇرەڭ شايىن دا ەسەلەي جەت­­كىزدى. قولىمىزعا وتىزدان اسىڭ­قى­راپ كەتكەن ۇلى سالاۋات سۋ قۇي­دى. ءبىز «با­لاڭ قايدا, ءوزىڭ نەگە قۇيا­سىڭ؟» دەپ ەدىك, سويتسە ءالى وتاۋ قۇر­ماپ­تى. بۇدان ءۇل­­كەن تاعى دا اعاسى بار ەكەن. ول دا ءۇي­ل­ەن­بەگەن. – اتا-انالارىڭ ۇلكەيدى, كەلىن الىپ, قولدارىن ۇزارتپايسىڭدار ما؟ – دە­سەك, ول بەيتاراپتانىپ بەتىمىزگە قا­رايدى. ءبىز دە قارايمىز. سويتسە, ول ءبىزدىڭ ايت­قا­نىمىزعا تۇسىنبەي تۇر ەكەن. ول-ول ما؟ اكەسى مۇسىلماندىق جول­­مەن يسلام دىنىندە الاقانىن جايسا, اناسى لاما-پۇتقا تابىنادى. ال سا­لاۋات بولسا, ەكەۋىندە دە جوق. مىنە, قال­ماقتار اراس­ىنداعى قانداستارىمىز وسىن­داي. ءبىرى­نىڭ اكەسى قازاق, ەكىنشىسى باس­قا ۇلت. قىز­دارى قىر اسىپ, دارعىن, دا­عىس­تان­دىق­تارعا ايەل, ءدىننىڭ نە ەكەنىن ءبىل­مەي­دى. جاھاندانۋمەن جۇتىلىپ, ۇلت­سى­زد­انۋ اۋرۋىنا ۇشىراعان. سولاي… بىراق كۇدەر ءۇزىپ, كۇڭىرەنۋگە ەرتە شىعار. وندا دا ەل بار, قازاق بار. ءۇل­كەندەرى ۇگىتىلىپ بىتكەن جوق, كىشىلەرى كو­گەرىپ ءوسىپ كەلەدى. جاس وسپەي مە, جارلى بايىماي ما؟.. وتەپبەرگەن الىمگەرەەۆ, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى اتىراۋ فيليالىنىڭ باسشىسى