اۋىل كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋعا نە كەدەرگى؟

كەزىندە الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان ۇلى «كووپەراتيۆ» دەگەن سوزگە «ب­ىر­ى­گىپ ءادىس قىلۋ, ءبىر وداقتاس, ءبىر قوستاس, ءبىر وتتاس, قۇرداس بولۋ» دەپ انىق­تا­ما بەرگەن. قازاق ءاۋ باستان «تورتەۋ تۇگەل بولسا توبەدەگى كەلەدى, ال­تاۋ الا بول­سا اۋىزداعى كەتەدى», دەپ بىرلىككە ۇندەگەن. ۇلى اباي بولسا «ءبى­رىڭدى, قا­زاق, ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس» دەپ پىسىقتاعان. وتكەن عا­سىر­دا­عى جە­كە­شەلەندىرۋ ساياساتى كەزىندە كولحوز-سوۆحوزدار ىدىراپ, مال-ءمۇ­لىكتىڭ ءبولىنىپ بە­ر­ىلۋى مەن پاي ۇلەسى ناتيجەسىندە بىرەۋلەر ۇتقان, ەن­دى بىرەۋلەر ۇتىلعان ۇساق مەن­شىك يەلەرى پايدا بولدى. ارالارىندا مەم­لەكەتتىك باع­دارلامالار ارقىلى جە­ڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر ارقىلى بايىپ, اۋ­قات­تانعاندارى دا جەتكىلىكتى. الايدا, اۋىل حالقىنىڭ تۇرمىس دەڭ­گە­يى بىركەلكى دەپ ايتۋعا دا كەلمەيتىنى اقي­قات. بار مالىن بازارعا شىعارىپ, پۇلداپ ءجۇر­گەن شارۋا قوجالىقتارى بولماسا, كو­بىسى الدىنداعى ازىن-اۋلاق تۇياقتىسىن كو­بەيتە الماي اۋرە. پاي ۇلەسىنە العان ەگىس­تىك القابىن تەحنيكالارى جوقتىقتان يگە­رە الماي وتىرعاندار قانشاما! ءبىر كەزدەرى مال شارۋاشىلىعىن ءور­كەن­دەتۋدە اتاعى الىسقا كەتكەن قازاق­ستان­نىڭ بۇگىنگى تاڭدا ەت, ءسۇت ونىمدەرىن شەت ەل­دەن تاسىمالداۋى, ارينە, ماقتانارلىق ارە­كەتكە جاتپايدى. سوندىقتان, وسىنىڭ ءبا­رىن سارالاعان ەلباسىمىز ءداستۇرلى سالانى قاي­تا ورلەتىپ, بەس جىل ىشىندە 500 مىڭنان اس­تام ءۇي شارۋاشىلىقتارى مەن شاعىن فەر­­­مەرلەردى كووپەراتيۆتەرگە تارتۋعا ءمۇم­­­­كىندىك بەرەتىن جاعداي جاساۋ كەرەك دەپ تالاپ قويىپ وتىر. كووپەراتيۆتەر قۇ­­­را وتىرىپ ءونىمنىڭ وڭدەۋ ساپاسىن جاق­سار­­تىپ, تاۋارلاردى ساقتاۋدىڭ جانە ءوت­كى­زۋ­­­دىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرىپ, 2021 جىلعا قا­­­راي ازىق-ت ۇلىك ەكسپورتىن 40 پايىزعا كو­­­بەيتۋ مىندەتى العا قويىلعان. وتكەن جىلى كۇشىنە ەنگەن «اۋىل­شا­رۋا­شىلىق كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» زاڭ­دى ءىس جۇزىنە اسىرۋدا ءار ايماقتا ءىس-شا­رالار جۇرگىزىلۋدە. ايتالىق, تالاس ءجا­نە سارىسۋ اۋداندارىندا كووپەراتيۆكە ءبى­رى­­گ­ەمىز دەپ جاتقان شارۋا قوجالىقتارى جوق ەمەس, بار. جەرگىلىكتى بيلىكتەگىلەردىڭ ءما­­لىمدەۋلەرىنە قاراعاندا, تالاستا 2 كووپە­راتيۆ قۇجاتتارى ادىلەت ورگاندارىن­دا رەسىمدەلۋدە. سارىسۋدا دا سول شامادا. شىنتۋايتىندا, كووپەراتيۆتەرگە ءبى­رىگۋ, ەڭ الدىمەن, اۋىلدارداعى جاڭا جۇ­­­مىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك اپە­رە­­دى جانە ەكولوگيالىق تازا ونىمدەر شى­­­عارۋعا مۇمكىندىك تۋادى, ۇشىنشىدەن, اۋىل­­دان قالاعا كوشۋ ۇدەرىسىنە توسقاۋىل قوي­ىلادى دەپ توپشىلايدى عالىمدار. ءاري­­نە, بۇل بولجامدار قۇلاققا ەنە­دى. ءبىز­دىڭ زەرتتەۋىمىز وزگەشەلەۋ. «سى­باعا», «قۇ­لان», «اسىق», «ىرىس» باع­دار­لا­ما­لا­رى ارقىلى ءال-اۋقاتىن كوتەرىپ العان ءىرى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ بىرىگۋگە قۇ­لىق­تارى جوق. ال ەلدى مەكەندەردەگى ءۇي شارۋاشىلىقتارى ول «بايلارمەن» ءبى­رى­گۋ­گە ق ۇلىقسىزداۋ. جاسىراتىنى جوق, جە­كە­شىلەندىرەمىز دەپ ءبىز جاستاردى جال­قاۋلىققا بەيىمدەپ الدىق پا دەيمىن. كو­بى­نىڭ ۇيدەن ۇزاپ, ماڭداي تەرىن توگىپ ەڭ­بەك ەتكىسى كەلمەيدى. ۇرلىق-قارلىقتىڭ دا ءبىر جاعىنان بەلەڭ الىپ تۇرعانى سودان بو­لۋى مۇمكىن. ەندى نە ىستەمەك كەرەك؟ زاڭ, ارينە, ءبى­رى­­گىپ ەڭبەك ەتىپ, ءونىم ءوندىرىپ, ونى ءوت­كى­زۋگە العىشارتتار جاساپ وتىر. الاي­دا, قۇرىلعالى جاتقان كووپە­را­تيۆ­تەر­دىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق با­زا­لا­رىن نىعايتۋمەن قاتار, ەڭ الدى­مەن, مال جايىلىمدىقتارى مەن شا­بىن­دىق­­­تارىنىڭ ماسەلەسىن شەشكەن دۇرىس پا دەيمىن. كورىپ وتىرعانىمىزداي, مويىن­قۇمداعى جايىلىمنىڭ دەنى ورمان جانە اڭ شارۋاشىلىعى مەكە­مە­سى­نىڭ قا­راۋىنا ءوتىپ كەتكەن. وندا ءبۇ­گىنگى تاڭدا اقى­عا جۇزدەگەن شارۋا قو­جا­لىقتارى مالدا­رىن قىستاتادى. جاز جاي­ىلىمدىقتىڭ دا جاي-كۇيى سوعان ۇق­ساس. ەرتەڭ مال وسىرەمىن, ءشوپ ورامىن, ەگىس ەگەمىن دەگەن كووپەراتيۆتەردىڭ تى­عىرىققا تىرەلەتىنى ايدان انىق. ەڭ ال­دى­مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وسى ماسەلەنى تۇگەندەي السا ءجون بولار ەدى. «جايىلىمدىق تۋرالى» زاڭدا «جاي­­ى­لىم­­دىق – مەملەكەتتىك» دەلىنگەن, دەمەك ءار كووپەراتيۆتىڭ ءال-اۋقاتىنا قاراي جاي­ى­لىم­دى رەتتەۋگە بولاتىن شىعار. سو­دان كەي­ىن ەلباسى ءوز جولداۋىندا جەر­دى پايدا­لانۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا سۋارمالى ەگىس القابىن 5 جىل ىشىندە 40 پايىزعا كەڭەيتىپ, 2 ميلليون گەكتارعا جەت­كىزۋ قاجەت, دەدى. ەستۋىمشە, بيىلعى جىل­دىڭ وزىندە 600 مىڭ گەكتار سۋارمالى القاپ جۇيەسى قالپىنا كەلتىرىلمەك. ولاي بولعان كۇندە اقكول, ويىق, جيەمبەت سۋ جۇيەلەرىندەگى توزعان القاپتاردى قايتىپ قالپىنا كەلتىرۋدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىپ, كووپەراتيۆتەردىڭ يەلىگىنە ءبولىپ بەرسە ءجون بولار ەدى. سودان كەيىن كووپەراتيۆتەردى ءونىمى ەر­تەڭ وتەتىندەي باعىتتا ۇيىمداستىرعان ءجون. قۇر مال باسىن ءوسىرىپ, ونىڭ ەتىن ءوت­كى­ز­ەمىن دەۋ الىسقا اپارمايدى. مىسالى, تا­لاس اۋدانىنداعى تامدى اۋىلىنداعى كووپە­راتيۆتەر ءسۇت, كوكونىس وسىرۋمەن اي­نالىسسا, ونىڭ پايداسى مول بولماق. ءىر­گە­سىن­دە قالا بار, ءوندىرىس ورىندارى بار دە­گەن­دەي. تاۋلى ايماقتار مالمەن قاتار ەگىس القاپتارىن يگەرۋمەن اينالىسسا كانە. ايتا­لىق, سارىسۋ اۋدانىنداعى تۇركىستان اۋىل ايماعى 10 مىڭ گەكتار القاپقا ارپا, بي­داي, ماقسارى ەگىپ, ودان تەسىلى ونىمدەرىن الىپ, جىلدان-جىلعا باقۋاتتانىپ كە­لەدى. تۇركىستاندىقتاردان جەرىنىڭ قۇ­نار­لىلىعى جوعارى تالاس اۋدانىنىڭ تاۋ جو­تا­س­ىنداعى شارۋاشىلىقتار تۋرالى ازىرگە ماق­تانا المايمىز. سەبەبى, ەگىس القابىن يگە­رۋگە ول اۋىلداردا تەحنيكا جەتكىلىكسىز. ارينە, نارىق ءبارىن رەتتەيدى دەگەندى ازىرگ­ە قويا تۇرۋ كەرەك. شۇكىر, قازىر ازىق-ءتۇ­لىك تۇتىناتىن مەكەمەلەر جەتكىلىكتى. ەكو­لوگيالىق جاعىنان ەڭ تازا ءونىم شى­عارىپ, «قازاقستاندىق برەندتى» قا­لىپتاستىرايىق دەپ ەلباسى ۇدايى ايتىپ ءجۇر. ونى جۇزەگە اسىراتىن ءوزىمىز. اللاعا شۇكىر, بيىلدان باستاپ اۋىلدا دا, قالادا دا جاڭا كاسىپپەن اينالىسامىن دەۋشىلەر 16 ميلليون تەڭگەگە دەيىن نە­­سيە الا الادى. كووپەراتيۆتەرگە دە جاسالاتىن جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان. ەگەر اۋىل­داعىلار جەكە باستارىنىڭ قا­مىن وي­لاسا, مەديتسينالىق الەۋمەتتىك ساق­تان­دى­رۋعا تابىسىنىڭ ءبىر بولىگىن اۋدارتا الا­دى. تابىس جانە الەۋمەتتىك سالىقتار دا شەشىمىن تابادى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەي­ىن زەينەتاقى جارناسىن جيناقتاۋ ءمۇم­كىندىگىنە يە بولماق. ۇكىمەت, جەرگىلىكتى ات­قارۋشى ورگاندار كووپەراتيۆتەردىڭ ايا­عىنان قاز تۇرىپ كەتۋى ءۇشىن 2-3 جىل سۋب­سيديا تولەۋدى قالىپتاستىرسا عانا ول ماسەلەلەر شەشىمىن تابادى. سوندا, شا­رۋا­لاردىڭ دا سەنىمى ارتار ەدى. قىسقاسى, كووپەراتيۆكە بىرىگۋ ادام­دار­دىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇرمەت سەزىمىن قا­لىپتاستىرىپ كۇشتى, تاربيەلى ۇجىم قۇ­رۋعا مۇمكىندىك اپەرەتىنىن, مەيىرىم مەن كى­­سىلىككە باستايتىنىن ەسكە سالعىمىز كە­لەدى. ساۋلەمباي ابسادىق ۇلى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, تالاس اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى جامبىل وبلىسى, تالاس اۋدانى, قاراتاۋ قالاسى