سارىارقانىڭ ۇساق شوقىلارى قوي شارۋاشىلىعىن ورىستەتۋگە وتە قولايلى مەكەن. الايدا, قاراعاندى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى بەرگەن ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ايماق قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا كەنجەلەپ قالعان. ەلىمىز بويىنشا جەتىنشى ورىندا تۇر. قازاقستانداعى 17 947 176 باس قوي مەن ەشكىنىڭ 1 ملن 14 مىڭى عانا قاراعاندىنىڭ ەنشىسىندە ەكەن. ەشكى مەن قويىن ءبولىپ ساناعان تۇستا, قازاقستانداعى شەكشەك اتانىڭ سانى 2 ملن-نىڭ ۇستىندە بولسا, ارقاداعى ەشكىنىڭ ەسەبى – 205 584. بۇل اسىل تۇقىمدى قوي ءوسىرىپ وتىرعان قاراعاندىداعى 14 شارۋاشىلىقتىڭ 38 844 باس قويىن, قارقارالى اۋدانىنداعى شۆەيتساريانىڭ زاانەن ولكەسىنەن تاراعان, قازاق جەرىنە رەسەيدىڭ چەليابى ايماعىنان اكەلگەن زاانەن تۇقىمداس 70 باس ەشكىنى وسى ساناققا كىرگىزگەندەگى ەسەپ.
قويشىنىڭ جالاقىسى قانشا؟
اۋىلداعى اعايىنمەن حابارلاسساق, «قوي باعاتىن ادام تاپشى» دەيدى. تابىلعان كۇننىڭ وزىندە اتىنا ءمىنىپ, ايرانىن ۇرتتاپ, الدىنداعى بەس-التى ءۇيدىڭ مالىن اۋىلدىڭ سىرتىن ءبىر-ەكى اينالدىرىپ كەلگەنى ءۇشىن كىسىنىڭ قۇنىن سۇرايدى. قازىرگى قويشىنىڭ ءبىر كۇندىك تابىسى – 3 مىڭ تەڭگە. ايلىعى – مۇعالىمدىكىنەن جوعارى. جالاقىسى قۇرىسىن, جالىندىرعانى ءوتىپ كەتپەي مە؟ اقى يەسى ول قويشىعى قوي باعۋدىڭ ەكزوتيكاسىن تەگىن سىيلاپ, تازا اۋادا دەمالىپ قايتقانى ءۇشىن اقشا تولەپ جۇرگەنىن بىلمەيدى ەمەس, بىلەدى. سوسىن كەيىن, قويى قۇرىسىن دەيتىن شىعار. راسىمەن دە, سيىردى اۋىلدان ءبىر-ەكى قىر اسىرىپ تاستاپ, كەشكە ايداپ اكەلەسىڭ. ال, قويدىڭ سوڭىندا جۇرمەسەڭ, قوراڭا كەلۋى ەكىتالاي. ەكىنشىدەن, قازىر قويدىڭ ەتىن وتكىزۋ قيىن شارۋا. قالانىڭ قازاعى ماتەلدىڭ مايەگىن تۇسىنەتىندەي «قويدىڭ ەتى قورعاسىن» دەپ, اسقازاندا ۇزاق قورىتىلاتىنىنان قاشاتىن كورىنەدى. قوي شارۋاشىلىعىن بۇلاي قوجىراتپاي, اۋىلداعى ازاماتتار «التىن اسىق» قوي شارۋاشىلىعىن نەسيەلەۋ باعدارلاماسىمەن جۇمىس ىستەسە بولار ەدى. ماسەلەن, بىلتىر قاراعاندى وبلىسى بويىنشا مەملەكەت تاراپىنان «كازاگرو» ينستيتۋتى ارقىلى 7 196 باس قوي الۋعا نەسيە بەرىلگەن. بيىل 2000 باسقا قاراجات قاراستىرىلىپ وتىر. بۇل باعدالارما ارقىلى كەز كەلگەن ادامنىڭ تومەندەتىلگەن پايىزبەن نەسيە الىپ, قويىن ورگىزىپ, ءيتىن ۇرگىزىپ وتىرۋىنا بولادى. سونىمەن بىرگە, قويدى ۇيدە سويىپ, پىشاقپەن ىرەمەي, مال سوياتىن ارنايى پۋكتتەردە جايعاسا, تەرىسىن جوعارى باعاعا وتكىزۋگە بولادى ەمەس پە؟ارقانىڭ قويىنا ارابتاردىڭ اڭسارى قالاي اۋدى؟
قاراعاندى وبلىسىندا 3 مىڭ باستان استام قوي ارنايى رەيسپەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە جول تارتتى. الىس شەت ەلگە اسىل تۇقىمدى «ەدىلباي» قويىن ءۇش ۇشاققا تيەپ جونەلتكەن ءوزىمىزدىڭ جاڭاارقالىق جامبىل جۇندىباەۆ ەسىمدى كاسىپكەر ازامات. «ەتتى, سارىارقالىق قىلشىق ءجۇندى اق ءتۇستى» قويلارىن «Myco Trading FZE» ءىرى ەت ءوندىرۋ جانە اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمى ءۇشىن سۇرانىس تالابىنا ساي جونەلتكەن. شەتەلدىكتەر ءبىزدىڭ قويلاردىڭ ەتى مەن سۇتىنە ەكولوگيالىق تازا ءونىم رەتىندە سۇرانىس تۇسىرگەن. الەكەڭنىڭ جوعارىداعى قازاق قويىنا وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن بەرگەن باعاسىنا سوندا كوزىمىز جەتتى. سودان «جەڭىس» اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى زاۋىتى» جشس ديرەكتورى جامبىل جۇندىباەۆ مىرزاعا حابارلاستىق. شارۋاشىلىق يەسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كەلىسىمشارت بويىنشا, ءبىز ولارعا ءتىرى قويلاردى جىبەرەمىز, ال ولار ءوز تەحنولوگيالارى بويىنشا سويادى ەكەن. ولار ءبىزدىڭ قويدى ەكولوگيالىق تازا ءونىم رەتىندە باعالايدى. شاما كەلگەنشە «ەدىلباي» تۇقىمىنىڭ اق قويىن ەكسپورتتاعان ءجون. شەتەلدىكتەر مەرينوس, قاراكول ەمەس, قازاقتىڭ قۇيرىقتى, قىلشىق ءجۇندى, ەتتى, ءسۇتتى قويىنا قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. اق قوي نەعۇرلىم رادياتسيا وتكىزبەيدى جانە اتالمىش شارۋاشىلىقتىڭ قويى دالادا ەركىن جايىلعان, ەشبىر ەكپە, قوسپاسىز سەمىرەدى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز ايتىپ وتىرعان «جەڭىس» شارۋا قوجالىعى يوردانيا, كاتار, ءباا سىندى بەس بىردەي مەملەكەتپەن كەلىسىمشارتقا وتىرىپ جاتقان كورىنەدى. سايكەسىنشە, مۇنشالىقتى ۇلكەن جوبا ءبىر ادامنىڭ, يا بولماسا ءبىر شارۋاشىلىقتىڭ قولىنان كەلمەيدى. ءماسەلەن, بىلتىر ەكسپورتتالعان ءۇش مىڭ قويدىڭ مىڭ شاقتىسى نۇرا اۋدانىنداعى قانات وتارباەۆ باسقاراتىن «وتقانجار» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىكى ەكەن. بۇل شارۋاشىلىقتاردىڭ بيىلعى جوسپارى بويىنشا, جاڭاارقا, نۇرا اۋداندارىنا قارايتىن جەكە-جەكە شارۋاشىلىقتاردى كووپەراتيۆكە بىرىكتىرىپ, 40 مىڭ قويدى شەت ەلگە ەكسپورتتاماق. وسى رەتتە, سىرتقا شىعارىلاتىن ءونىمدى ءبىر ورتالىقتان قاداعالايتىن زەرتحانا كەرەكتىگىن ايتادى. بۇل ءماسەلە ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ تاپپاعان جاعدايدا, جەكەلەگەن ءىرىلى-ۇساقتى شارۋاشىلىقتار نە اۋرۋ, نە ساپاسى تومەن ءونىم ەكسپورتتاپ «ءبىر قۇمالاق ءبىر قارىن مايدى ءشىرىتۋى» مۇمكىن. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن جاسالعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋعا ارنالعان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى اياسىندا ەكسپورت تاۋارلارىن ارتتىرىپ, الەمدىك نارىققا شىعارۋ قازاقستاننىڭ الدىندا تۇرعان وزەكتى تاپسىرمالاردىڭ ءبىرى. بۇل تاپسىرمانى قاراعاندى قارقىندى ورىنداپ كەلە جاتقان سىڭايلى.كاۋاپتى جەگەندەر ساۋاپتى بىلمەي مە؟
جالپى, قوي باعۋ قازاقتىڭ اتا كاسىبى دەپ كۇندە ايتىپ جاتىرمىز. دەسەك تە, سول شارۋاشىلىقتىڭ سوڭى قالاي بولار ەكەن دەيمىز. باسىندا دا ايتتىق, ءبارىن ىسىرىپ قويعاندا, «قويشى», «شوپان», «ساقمان» دەگەن ءسوزدى ەسكى ادەبيەتتەردەن عانا ەستيتىن بولدىق. ىقىلىم زاماننان بەرى قازاقپەن قاتار جاساسىپ كەلە جاتقان اتا كاسىبىمىزدى اۋىلمەن قوسا ۇمىتىپ كەتۋ قاۋپىمىز بار. قوي شارۋاشىلىعىمەن قوسا قازاقتىڭ ءتىلى مەن ءدىلى, يممۋنيتەتى قوسا ءولىپ قالماسا يگى. بۇرىن «مال وسىرسەڭ قوي ءوسىر, ءونىمى ونىڭ كول-كوسىر» دەۋشى ەدىك. قازىر شىعىنى شاش-ەتەكتەن دەيتىن بولىپتى. «قورادا تۇرعان ءبىر قوي ءبىر اتتىڭ ءشوبىن جەپ قويادى ەكەن», «ءجۇنىن دالاعا لاقتىرامىز, تەرىسىن يت جۇلمالايدى», «قويشىنىڭ ءبىر كەزەگى – ءۇش مىڭ تەڭگە» دەگەندەردى ەستىپ, قوي ءوز قۇنىن ءوزى اقتامايدى ەكەن دەپ قالاسىز. ءاليحان بوكەيحاننىڭ 1904 جىلى جارىق كورگەن «دالا ولكەسىندەگى قوي شارۋاشىلىعى» دەگەن مونوگرافياسىن وقىعان ادام قىستا قولعا قاراعان ءبىر قوي, اتاپ ايتقاندا, قارقارالى ۋەزىنىڭ كەنت بولىسىنداعى ءبىر ساۋلىق – 7 فۋنت (2,8 كەلى) ءشوپ جەيتىنىن بىلەدى. ءجۇز جىل بۇرىنعى قوي بۇگىندە اتتىڭ جەگەن ءشوبىن جەيتىندەي ايداھار بولا قويعان جوق شىعار. جاس كاسىپكەرلەردىڭ جالىنداعان جىگەرىن وسىنداي دالەلسىز ءاڭگىمەلەر باسىپ تاستاماسىنا كىم كەپىل؟ ماسەلە, ءوسىرىپ وتىرعان تۇقىمدى اسىلداندىرىپ, ەتىن ەكسپورتتاپ, ءسۇتىن ەمدىك شاراعا قولدانۋدى بىلمەيمىز. راس, ارقا ءتوسىنىڭ قىسى قاتتى, قارى قالىڭ, سەلەۋى – نايزا. شارۋالاردان سۇراعانىمىزدا, قىلشىق ءجۇندى, سۋىققا ءتوزىمدى, تەرىسى قالىڭ قوي بولماسا بيازى ءجۇندى قويدى قىستا اياز سورىپ, جازدا سەلەۋ بۋىپ تاستايدى. ۋاقىتىندا قىرقىپ, كوك ءدارىسىن قۇيىپ, كرەولينىنە توعىتىپ, قاداعالاپ, قۇرتتاپ وتىرسا, «جاتىپ قالعان ءبىر توقتى, جايىلىپ» مىڭ قوي بولماي ما؟ قوي جارىقتىقتىڭ قۇراندا ايتىلعان قاسيەتىن بۇل جەردە جازباي-اق قويدىق. ساۋابىن ەمەس – كاۋابىن عانا بىلەتىن ۇرپاقپىز-اۋ... قويدىڭ ءجۇنى قور بولعان زامان. ونى ءىس قىلاتىن ءبىرلى-جارىم ادام بولماسا, جۇننەن بايپاق توقىپ, سىرماق سىراتىن اجەلەرىمىز بەن انالارىمىز قالماپتى. ونىڭ ۇستىنە, زامان تالابىنا ساي ءجۇن وڭدەيتىن فابريكالار جوق. توقسانىنشى جىلدارعا دەيىن قاراعاندى ماڭىنداعى سۇرىپتاۋ كەنتىنەن پيما باساتىن فابريكا جۇمىس ىستەپ تۇردى دەپ ەستيمىز. بۇل جايلى اقتوعاي ءوڭىرىنىڭ تۋماسى, قاراعاندىلىق زەينەتكەر, قولونەر شەبەرى قاماش تولەۋباەۆا انامىزبەن سۇحباتتاس بولعاندا ەگجەي-تەگجەيلى بىلدىك. ول كىسىنىڭ ايتۋىنشا, ىسمەر ايەلدەر قازىر جوققا ءتان. وعان ۇكىمەت تە كوڭىل ءبولىپ وتىرعان جوق. ايتپەسە, ءجۇندى تابىس كوزى قىلۋعا ابدەن بولادى. مىسالى, قاماش انامىز 2013 جىلى قازاقستاننىڭ اتىنان نەپالدا وتكەن «شەبەر-2013» اتتى حالىقارالىق بايقاۋىنا قاتىسىپتى. كورمەگە اپارعان بۇيىمى – سىرماق. ونى دايىنداۋعا وڭدەلگەن تازا ءجۇندى جامبىل وبلىسىنداعى ءجۇن وڭدەۋ فابريكاسىنان العان. سونداي فابريكالاردى قاراعاندىدا سالاتىن مۇمكىندىك تۋسا, قاماش تولەۋباەۆا باستاعان وبلىس ورتالىعىنداعى «شەبەر» قولونەر ۇيىمىنداعى قانشاما ونەرلى جاندار قوي جۇنىنەن ءتۇرلى-ءتۇرلى ءۇي-جايعا قاجەتتى جابدىقتاردان باستاپ, كيىم-كەشەك, ءتوسەنىش-جامىلعىنىڭ ءبارىن دايىنداۋعا بەيىل. سونداي-اق, قاماش اپا ەكسپو كورمەسىنە بىرنەشە بۇيىم دايىنداپ جاتىر. شەت ەلدىڭ قىمبات, سينتەتيكالىق كيىمىنەن گورى, تابيعي, ەكولوگيالىق تازا, جەڭىل ءارى جىلى قوي جۇنىنەن توقىلعان كيىم نەعۇرلىم ءتيىمدى ءارى ارزان ەمەس پە؟ «قازاقستاندا جاسالعان» دەپ بيازى قوي ءجۇنىنەن توقىلعان بيالايدان باستاپ, باس كيىمگە دەيىن ساتساڭىز, مەملەكەت قولداپ-اق وتىر. كىنا, وزىمىزدە-اۋ...ءتۇيىن
قويدىڭ ءار مۇشەسى – بۇيىم. توبىعىن تىعىپ, اسىعىن اتىپ ويناي بەرىڭىز. كارى ءجىلىگىن – ءبىز, ورتان جىلىگىن – شۇمەك قىلۋعا بولادى. سونداي-اق, ءبىر دەرەكتەردە قازاقتىڭ كورشى ەلمەن اراسىندا تۋعان جەر داۋىندا قويدىڭ قۇمالاعى – تالاسىپ وتىرعان جەردىڭ قازاقتىكى ەكەنىنە دالەل بولىپ, قۇيقالى قىراتتىڭ كىمگە تيەسىلى ەكەنى ايقىندالعان. ەندەشە, ءومىر بويى قوي باعىپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ اتىنىڭ تۇياعى عانا ەمەس, قويىنىڭ قۇمالاعى شاشىلعان جەردىڭ ءبارى قازاقتىكى بولۋى كەرەك... ميراس اسان, «ەگەمەن قازاقستان» قاراعاندى وبلىسى
