تاياۋدا ۆەنگريا انتروپولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى, ۆەنگر-تۇران قورىنىڭ توراعاسى اندراش جولت بيرومەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– بيرو مىرزا, ەل اۋزىندا ەسىمى «كەيكى باتىر» دەپ قۇرمەتپەن اتالاتىن نۇرماعامبەت كوكەمباي ۇلىنىڭ باس سۇيەگىنە ۆەنگريادا رەستاۆراتسيا جاسالعانى بەلگىلى. ءبىر عاسىر بۇرىن مەرت بولعان باتىردىڭ باس سۇيەگىن انتروپولوگيالىق تۇرعىدان قالپىنا كەلتىرۋ بارىسىندا قانداي سونى تەحنولوگياعا سۇيەندىڭىزدەر؟
– ماجارستانداعى انتروپولوگيا ينستيتۋتى – ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى عىلىمي ورتالىقتىڭ ءبىر بولىگى. ناقتى ايتقاندا, ۆەنگريا جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى مۋزەيىنىڭ انتروپولوگيالىق بولىمىندە 6 انتروپولوگ جۇمىس ىستەيدى. سول عالىمداردىڭ ىشىندە وسى سالا بويىنشا الەمدەگى ەڭ ۇزدىك مامانداردىڭ ءبىرى – اگنەش كۋشتار ەسىمدى ايەل. ول ءبولىم جەتەكشىسى جانە باس انتروپولوگ بولىپ ەڭبەك ەتەدى. مىنە, وسى ارىپتەسىمىز قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جاڭا ءادىس-تاسىلدەرمەن جۇرگىزەدى. ماسەلەن, باس سۇيەكتى الىپ قارايىق. ونىڭ وزىنە ءتان قالپى, ءبىتىمى بولادى. بۇل قالىپ بويىنشا بۇلشىق ەتتىڭ بەدەرىن شىعارادى. ياعني, سۇيەكتىڭ سىرتىنا قاراي وتىرىپ, ونى قاپتاعان بۇلشىق ەتتىڭ كولەمىن انىقتاي الامىز. ارينە, بۇعان ۇلكەن تاجىريبە قاجەت. بۇل رەتتە سۇيەكتىڭ ميلليمەترلىك ولشەمدەرمەن ءبىرتىندەپ ميكروسۋرەتتەرى الىنادى. وسى سۋرەتتەرگە سايكەس, بۇلشىق ەتتىڭ ەرەكشەلىكتەرى بەرىلەدى. سونداي-اق, زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ ءبىرى سانالاتىن 3D فورماتىمەن كومپيۋتەرلىك توموگرافيادان وتكىزەدى. كومپيۋتەرلىك وڭدەۋدەن وتكەندە 3D مودەلىمەن جاسالعان ماتەريانىڭ ءبىرىن باس سۇيەككە, ءبىرىن سيليكونعا ۇقساس جاسايمىز. بۇل ەكەۋى دە سۇيەكتىڭ ءوزى سياقتى بولادى. وسىلايشا سۇيەكتىڭ جاساندى كوشىرمەسىن جاساپ الىپ, بەت-الپەتىن تولىق شىعارادى. سونداي-اق, تاعى ءبىر ءادىس – كىشكەنتاي بولىكتەردەن قۇراۋ. ءتۇپتەپ كەلگەندە, انتروپولوگيا مەن مەديتسينانىڭ زاماناۋي تەحنولوگياسىمەن جاسالعان بۇل كەلبەت تۇپنۇسقاعا 95-99 پايىز ۇقسايتىن بولىپ شىعادى. مىنە, وسى تەحنولوگيا بويىنشا ءبىز كەيكى باتىردىڭ كەلبەتىن قالپىنا كەلتىردىك. سونداي-اق, بەس جىل بۇرىن ءبىزدىڭ ينستيتۋتىمىز ابىلقايىر حاننىڭ دا انتروپولوگيالىق بەت-الپەتىن جاساعان بولاتىن. «حان مولاسى» اتانعان ابىلقايىر حاننىڭ مازارى اقتوبە مەن تورعايدىڭ اراسىندا ورىن تەپكەن. بۇگىندە ماجارستانداعى انتروپولوگيالىق ورتالىقتىڭ وزىق تەحنولوگياسى مەن عىلىمىنا الەمنىڭ نازارى اۋا باستادى.
– الەمدەگى انتروپولوگيالىق ورتالىقتاردان ماجارستاندىق ينستيتۋتتىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
– جالپى, دۇنيە جۇزىندە انتروپولوگيالىق ورتالىقتار جەتەرلىك. بىراق وسى ىسپەتتى زاماناۋي تەحنولوگياعا يە, سونداي-اق, زەرتتەۋ وبەكتىسى رەتىندە اۋقىمدى سۇيەكتەردى جيناقتاعان ينستيتۋت الەمدە ساناۋلى. ويتكەنى, مۇندا زەرتتەلگەن سۇيەكتەر بارلىق عاسىردى قامتيدى. ونىڭ ىشىندە ورتا عاسىرلارداعى دالالىقتار, كونە عۇندار, كوشپەلى ماديارلار دا بار. مۇنىڭ ءبارى رەكونسترۋكتسيا جۇمىستارىنداعى عىلىمي ءتاجىريبەنى كەڭەيتە تۇسەدى. ءويتكەنى, ءبىزدە ەۋروپالىق تۇرلەر عانا ەمەس, ورتاازيالىق ءتۇر-كەلبەتتەر دە كوپ. بۇل ەۋروپالىق جانە موڭعولويدتىق تۇرلەردى ءبىر ارناعا توعىستىرادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ەۋروپانىڭ, سولتۇستىك امەريكانىڭ انتروپولوگيالىق ورتالىقتارىندا ورتاازيالىق تۇرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ تاجىريبەسى جوقتىڭ قاسى دەۋگە بولادى. سوندىقتان, قازاقستان تاراپى بۇل جۇمىستى ءبىزدىڭ ينستيتۋتقا سەنىپ تاپسىردى دەپ ويلايمىن. بىلىكتى انتروپولوگ اگنەش كۋشتار بۇل جۇمىستى سوڭىنا دەيىن جەتكىزدى. ءبىر اي بۇرىن ءبىز باس سۇيەكتى قازاقستاندىق دەلەگاتسياعا تابىس ەتتىك. ياعني, كەيكى باتىردىڭ باس سۇيەگى مەن بەت-الپەتىنىڭ انتروپولوگيالىق قورىتىندىسىن قازاقستاننىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۋزەيىنىڭ باسشىسى نۇرسان ءالىمباي مىرزا قابىلداپ الدى. بۇل باس سۇيەكتى رەسەيدەن قازاقستانعا الىپ كەلگەنى, ودان رەستاۆراتسيا جاساۋ ءۇشىن ۆەنگرياعا جىبەرىلگەنى بەلگىلى.
– رەستاۆراتسيا كەزىندە كۇرەسكەر باتىردىڭ باس سۇيەگى ەكەنى سەزىلدى مە؟
– ومىردە كەيكى باتىر سياقتى تاباندى ادام وتە سيرەك كەزدەسەدى. ول قازاق حالقىنىڭ ناعىز باتىر, ەرجۇرەك پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى. ونىڭ ەلجاندىلىعى قازاق حالقىنىڭ باسىنا قيىندىق تۇسكەن كۇردەلى كەزەڭمەن ءورىلدى. سوندىقتان, كەيكىدەي قاھارمان ۇلداردىڭ كۇرەسكە تولى ومىرىنەن الاتىن ونەگە از ەمەس. ۇلتقا قاۋىپ تونگەن قاتەرلى شاقتا ول وسى سىننان ءوتۋدى عانا ەمەس, ەلدىڭ ەڭسەسىن تۇسىرمەۋدى, قازاقتىڭ مۇددەسىن قورعاۋدى, نامىسىن بەرمەۋدى, رۋحىن بيىك ۇستاۋدى ماقسات ەتتى. بۇگىندە مۇنداي جاۋجۇرەك جىگىتتەر از. ءبىز رەستاۆراتسيا جۇمىستارى بارىسىندا كەيكى باتىردىڭ بويىنداعى باتىرلىق قاسيەتتەرىن قولىمىزدىڭ تابىنان عانا ەمەس, سانامىزدان دا وتكىزگەندەي بولدىق. ول شىن مانىندە ناعىز باتىر تۇلعالى ادام بولعان. مىنە, وسى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى ارقىلى حالىقتىڭ جىگەرىن جانيتىن ۇلكەن ەسكەرتكىش ءمۇسىندى سومداۋعا ابدەن بولادى دەپ ويلايمىن.
– ءسىز بىرنەشە جىلدان بەرى قازاقتار مەن ماجارلاردىڭ تۋىستىق قارىم-قاتىناسىن زەرتتەپ كەلەسىز. ەكى حالىقتى قانداي ورتاق دۇنيە بايلانىستىرادى؟
– بىرىنشىدەن, قازاقستان وتە ۇلكەن اۋماقتا ورنالاسقان. قازاق حالقى ءتۇرلى تايپادان, رۋدان قۇرالادى. سوندىقتان, ەرتە ۋاقىتتا بۇل اۋماقتا ەتنيكالىق وقيعالار كوپ بولدى, كوپتەگەن ۇلىستار مەكەن ەتىپ, ءبىر-بىرىنە قۇرامداس رەتىندە ورنىقتى. ماديارلار وڭتۇستىك ورالعا جاقىن ماڭدا كوشىپ-قونىپ ءجۇردى. جالپى, حالىقتاردىڭ ەتنوگەنەزىندەگى تىلدىك ايىرماشىلىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋ وتە قيىنعا تۇسكەن بولار ەدى. ويتكەنى, ءتىل الماسادى, وزگەرەدى. كوشپەندىلەر ءتىلى دە وسى كۇيدى وتكەرىپ, زامانعا ساي دامىدى. الايدا, ءبىز تاريحقا گەنەتيكا مەن انتروپولوگيالىق دالەلدەر ارقىلى تەرەڭ بويلاي الامىز. ەتنوگەنەز ءىلىمى عاسىرلاردى اتتاپ وتەدى. ۆەنگريانىڭ ورتالىق انتروپولوگيالىق ينستيتۋتىندا 600-دەن استام باس سۇيەك IX عاسىرعا, ياعني كوشپەندى ماديارلار كاۆكازعا كەلىپ, العاشقى قاعاناتتىقتارىن قۇرعان كەزەڭگە تيەسىلى. بۇل سۇيەكتەر ورتالىق ازيادان تابىلعان سۇيەكتەرگە جاقىن. IX عاسىرداعى ماديارلاردىڭ انتروپولوگيالىق مىنەزدەمەسى كەيىننەن ءبىرتۇتاس قازاق ۇلتىن قۇراعان سول كەزدەگى ءتۇرلى ۇلىستارعا وتە ۇقساس بولىپ كەلەدى. ارال مەن بالقاش تەڭىزدەرى اراسىندا جانە التايعا دەيىنگى ارالىقتا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن حالىقتىڭ ءتۇر-سيپاتى مەن بولمىسىنا وسىدان مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بۇرىنعى ماديارلار قاتتى ۇقسايدى. بۇل ولاردىڭ ورتاق تاريحى مەن ەتنوگەنەزى بولعانىن كورسەتەدى. سونداي-اق, حروموسومالىق تالداۋلارعا قاراساق تا, گەنەتيكالىق ەڭبەكتەرگە كوڭىل اۋدارساق تا قازىرگى ماديار جەرىندە ورتاازيالىق تۇرعىندارعا ءتان كوپتەگەن مۇرالار ساقتالىپ قالعان. قازاق حالقى دا وسىدان 1500-2000 جىل بۇرىن قازىرگى الپەتىنەن ءسال باسقاشالاۋ بولعان.
– ماسەلەن؟
– ماسەلەن, وسىدان 1 مىڭداي جىل بۇرىن قازاق جەرىنە ءسولتۇستىكتەن موڭعول تەكتەس كوپتەگەن حالىقتار كەلدى. ەرتەدەگى قازاقتار مەن ماديارلاردا اسا الشاقتىق بولعان جوق. كەيىننەن ماديارلار باتىسقا كەتتى دە, ەۋروپالىق ناسىلمەن كورشى تۇرىپ, سونداعى مادەنيەتپەن الماستى. دەسە دە, ماديارلار وزدەرىنىڭ باعزىداعى كەلبەتىن ساقتاپ قالدى. ال قازاقتار ءسىبىر مەن سولتۇستىك-شىعىستان كەلگەن حالىقتارمەن ارالاسىپ كەتكەندىكتەن, قازىرگى ءتۇرى باسقاشالاۋ رەڭگە يە بولعان. دەگەنمەن, قازاقتاردىڭ ءار وڭىرگە ءتان ەرەكشەلىكتەرى بار ەكەنىن دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. قازاقتار وتە قۋاتتى مادەنيەتكە يە ەل, ءتىپتى, بايتاق تەرريتورياسىنا قاراماستان, ديالەكتىلەر مۇلدە جوق دەۋگە بولادى. سوندىقتان ۇلكەن حالىق رەتىندە رۋ-تايپالارىنىڭ ءبىر-بىرىنەن گەنەتيكالىق, انتروپولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرى بولعانىمەن, جالپى العاندا, ءبىرتۇتاس ەل ەكەنى كورىنىپ تۇرادى. ال رۋ-تايپا شەجىرەسىن بىلەتىن, انا تىلىنە جەتىك ادام قازاقى قالپىن ساقتايتىنى دا وسى ەلدىڭ ەرەكشەلىگى بولسا كەرەك. ورتالىق ازياداعى كوپتەگەن حالىقتار ءتۇرلى جاعدايمەن باتىسقا جىلجىدى. ولاردىڭ اراسىندا ماديارلار دا بار. اتا-بابالارىمىز ءبىر-بىرىنە وتە جاقىن بولدى. ءبىز ءبىرگە, كورشى تۇردىق. سوندىقتان, ءمادەنيەتىمىزدە عانا ەمەس, گەنەتيكالىق تۇرعىدان تۋىسقاندىعىمىز دا ۇقساس. بۇرىنعى تاريحىمىز ونى بەرىك بايلانىستىراتىن.
– ءسىز ماديار-تۇران قورىنا جەتەكشىلىك ەتەسىز. اتالعان قور نەمەن شۇعىلدانادى؟
– ماديار-تۇران قورى ەكى باعىتتا جۇمىس ىستەيدى. ءبىرىنشىدەن, عىلىمي باعىتتا گەنەتيكا, انتروپولوگيا, تاريح, ەتنوگرافيا جانە حالىق مۋزىكاسىن زەرتتەۋشىلەرمەن بىرگە ەڭبەك ەتەمىز. ەكىنشىدەن, كونە ماديارلار وركەنيەتىنە ءتان ات ويىندارىمەن, كوكپارمەن, ساداق اتۋمەن, قارۋ-جاراق جانە كيىز ءۇي جابدىقتارىن جاساۋمەن, حالىق مۋزىكالىق اسپاپتارىندا ويناۋمەن, ۇلتتىق بيلەردى بيلەۋشىلەرمەن بىرگە جۇمىس ىستەيمىز. ياعني, قۇرىلتاي سياقتى ۇلكەن ءىس-شارالارىمىزدا ماماندارىمىز جيىننىڭ تۇجىرىمداماسىن بەكىتىپ بەرسە, ەكىنشى ماماندارىمىز عىلىمي كەڭەستە كەسىپ-پىشىلگەن دۇنيەنى جۇرتشىلىقتىڭ نازارىنا شىعارىپ ۇسىنادى. مەن ءوزىم ماجارستاندا تۇرامىن. ءبىزدىڭ قورىمىز بۋداپەشت قالاسىندا ءتىركەلگەن. وسى قوعامدىق ۇيىم ارقىلى كۇللى ءتۇركى دۇنيەسىنىڭ قۇندىلىقتارىمەن تانىسامىز, ءوزىمىزدى دە تانىستىرامىز. وسى باعىتتا ءبىر جىل بۇرىن الماتى قالاسى اكىمدىگىمەن بىرگە « ۇلى دالا رۋحى» اتتى شارا وتكىزدىك. وندا كوشپەندىلەردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن مادەنيەتىنەن كورسەتىلىمدەر بولدى. سونداي-اق, عىلىمي باعىتتا قازاقستاننىڭ بارلىق مۋزەيلەرىمەن بايلانىس ورناتىپ, ونداعى سۇيەكتەردى زەرتتەپ, بىرىڭعاي انتروپولوگيالىق بازاعا جيناقتاۋدامىز. بۇل وتە ماڭىزدى جۇمىس. مۇنداي بازا ماجارستاندا بار. وندا ءار عاسىرعا سايكەس جەكەلەگەن ۇلتتار مەن ۇلىستار بويىنشا ءمالىمەتتەر جيناقتالعان. وسى نەگىزدە ورتالىق ازيانىڭ انتروپولوگيالىق بازاسىن تۇزۋدەمىز. بيىل استانادا وتەتىن ەكسپو-دا كونە ماديارلار وركەنيەتىن كورسەتۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
اڭگىمەلەسكەن
دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان»
– بيرو مىرزا, ەل اۋزىندا ەسىمى «كەيكى باتىر» دەپ قۇرمەتپەن اتالاتىن نۇرماعامبەت كوكەمباي ۇلىنىڭ باس سۇيەگىنە ۆەنگريادا رەستاۆراتسيا جاسالعانى بەلگىلى. ءبىر عاسىر بۇرىن مەرت بولعان باتىردىڭ باس سۇيەگىن انتروپولوگيالىق تۇرعىدان قالپىنا كەلتىرۋ بارىسىندا قانداي سونى تەحنولوگياعا سۇيەندىڭىزدەر؟
– ماجارستانداعى انتروپولوگيا ينستيتۋتى – ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى عىلىمي ورتالىقتىڭ ءبىر بولىگى. ناقتى ايتقاندا, ۆەنگريا جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى مۋزەيىنىڭ انتروپولوگيالىق بولىمىندە 6 انتروپولوگ جۇمىس ىستەيدى. سول عالىمداردىڭ ىشىندە وسى سالا بويىنشا الەمدەگى ەڭ ۇزدىك مامانداردىڭ ءبىرى – اگنەش كۋشتار ەسىمدى ايەل. ول ءبولىم جەتەكشىسى جانە باس انتروپولوگ بولىپ ەڭبەك ەتەدى. مىنە, وسى ارىپتەسىمىز قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جاڭا ءادىس-تاسىلدەرمەن جۇرگىزەدى. ماسەلەن, باس سۇيەكتى الىپ قارايىق. ونىڭ وزىنە ءتان قالپى, ءبىتىمى بولادى. بۇل قالىپ بويىنشا بۇلشىق ەتتىڭ بەدەرىن شىعارادى. ياعني, سۇيەكتىڭ سىرتىنا قاراي وتىرىپ, ونى قاپتاعان بۇلشىق ەتتىڭ كولەمىن انىقتاي الامىز. ارينە, بۇعان ۇلكەن تاجىريبە قاجەت. بۇل رەتتە سۇيەكتىڭ ميلليمەترلىك ولشەمدەرمەن ءبىرتىندەپ ميكروسۋرەتتەرى الىنادى. وسى سۋرەتتەرگە سايكەس, بۇلشىق ەتتىڭ ەرەكشەلىكتەرى بەرىلەدى. سونداي-اق, زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ ءبىرى سانالاتىن 3D فورماتىمەن كومپيۋتەرلىك توموگرافيادان وتكىزەدى. كومپيۋتەرلىك وڭدەۋدەن وتكەندە 3D مودەلىمەن جاسالعان ماتەريانىڭ ءبىرىن باس سۇيەككە, ءبىرىن سيليكونعا ۇقساس جاسايمىز. بۇل ەكەۋى دە سۇيەكتىڭ ءوزى سياقتى بولادى. وسىلايشا سۇيەكتىڭ جاساندى كوشىرمەسىن جاساپ الىپ, بەت-الپەتىن تولىق شىعارادى. سونداي-اق, تاعى ءبىر ءادىس – كىشكەنتاي بولىكتەردەن قۇراۋ. ءتۇپتەپ كەلگەندە, انتروپولوگيا مەن مەديتسينانىڭ زاماناۋي تەحنولوگياسىمەن جاسالعان بۇل كەلبەت تۇپنۇسقاعا 95-99 پايىز ۇقسايتىن بولىپ شىعادى. مىنە, وسى تەحنولوگيا بويىنشا ءبىز كەيكى باتىردىڭ كەلبەتىن قالپىنا كەلتىردىك. سونداي-اق, بەس جىل بۇرىن ءبىزدىڭ ينستيتۋتىمىز ابىلقايىر حاننىڭ دا انتروپولوگيالىق بەت-الپەتىن جاساعان بولاتىن. «حان مولاسى» اتانعان ابىلقايىر حاننىڭ مازارى اقتوبە مەن تورعايدىڭ اراسىندا ورىن تەپكەن. بۇگىندە ماجارستانداعى انتروپولوگيالىق ورتالىقتىڭ وزىق تەحنولوگياسى مەن عىلىمىنا الەمنىڭ نازارى اۋا باستادى.
– الەمدەگى انتروپولوگيالىق ورتالىقتاردان ماجارستاندىق ينستيتۋتتىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
– جالپى, دۇنيە جۇزىندە انتروپولوگيالىق ورتالىقتار جەتەرلىك. بىراق وسى ىسپەتتى زاماناۋي تەحنولوگياعا يە, سونداي-اق, زەرتتەۋ وبەكتىسى رەتىندە اۋقىمدى سۇيەكتەردى جيناقتاعان ينستيتۋت الەمدە ساناۋلى. ويتكەنى, مۇندا زەرتتەلگەن سۇيەكتەر بارلىق عاسىردى قامتيدى. ونىڭ ىشىندە ورتا عاسىرلارداعى دالالىقتار, كونە عۇندار, كوشپەلى ماديارلار دا بار. مۇنىڭ ءبارى رەكونسترۋكتسيا جۇمىستارىنداعى عىلىمي ءتاجىريبەنى كەڭەيتە تۇسەدى. ءويتكەنى, ءبىزدە ەۋروپالىق تۇرلەر عانا ەمەس, ورتاازيالىق ءتۇر-كەلبەتتەر دە كوپ. بۇل ەۋروپالىق جانە موڭعولويدتىق تۇرلەردى ءبىر ارناعا توعىستىرادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ەۋروپانىڭ, سولتۇستىك امەريكانىڭ انتروپولوگيالىق ورتالىقتارىندا ورتاازيالىق تۇرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ تاجىريبەسى جوقتىڭ قاسى دەۋگە بولادى. سوندىقتان, قازاقستان تاراپى بۇل جۇمىستى ءبىزدىڭ ينستيتۋتقا سەنىپ تاپسىردى دەپ ويلايمىن. بىلىكتى انتروپولوگ اگنەش كۋشتار بۇل جۇمىستى سوڭىنا دەيىن جەتكىزدى. ءبىر اي بۇرىن ءبىز باس سۇيەكتى قازاقستاندىق دەلەگاتسياعا تابىس ەتتىك. ياعني, كەيكى باتىردىڭ باس سۇيەگى مەن بەت-الپەتىنىڭ انتروپولوگيالىق قورىتىندىسىن قازاقستاننىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۋزەيىنىڭ باسشىسى نۇرسان ءالىمباي مىرزا قابىلداپ الدى. بۇل باس سۇيەكتى رەسەيدەن قازاقستانعا الىپ كەلگەنى, ودان رەستاۆراتسيا جاساۋ ءۇشىن ۆەنگرياعا جىبەرىلگەنى بەلگىلى.
– رەستاۆراتسيا كەزىندە كۇرەسكەر باتىردىڭ باس سۇيەگى ەكەنى سەزىلدى مە؟
– ومىردە كەيكى باتىر سياقتى تاباندى ادام وتە سيرەك كەزدەسەدى. ول قازاق حالقىنىڭ ناعىز باتىر, ەرجۇرەك پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى. ونىڭ ەلجاندىلىعى قازاق حالقىنىڭ باسىنا قيىندىق تۇسكەن كۇردەلى كەزەڭمەن ءورىلدى. سوندىقتان, كەيكىدەي قاھارمان ۇلداردىڭ كۇرەسكە تولى ومىرىنەن الاتىن ونەگە از ەمەس. ۇلتقا قاۋىپ تونگەن قاتەرلى شاقتا ول وسى سىننان ءوتۋدى عانا ەمەس, ەلدىڭ ەڭسەسىن تۇسىرمەۋدى, قازاقتىڭ مۇددەسىن قورعاۋدى, نامىسىن بەرمەۋدى, رۋحىن بيىك ۇستاۋدى ماقسات ەتتى. بۇگىندە مۇنداي جاۋجۇرەك جىگىتتەر از. ءبىز رەستاۆراتسيا جۇمىستارى بارىسىندا كەيكى باتىردىڭ بويىنداعى باتىرلىق قاسيەتتەرىن قولىمىزدىڭ تابىنان عانا ەمەس, سانامىزدان دا وتكىزگەندەي بولدىق. ول شىن مانىندە ناعىز باتىر تۇلعالى ادام بولعان. مىنە, وسى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى ارقىلى حالىقتىڭ جىگەرىن جانيتىن ۇلكەن ەسكەرتكىش ءمۇسىندى سومداۋعا ابدەن بولادى دەپ ويلايمىن.
– ءسىز بىرنەشە جىلدان بەرى قازاقتار مەن ماجارلاردىڭ تۋىستىق قارىم-قاتىناسىن زەرتتەپ كەلەسىز. ەكى حالىقتى قانداي ورتاق دۇنيە بايلانىستىرادى؟
– بىرىنشىدەن, قازاقستان وتە ۇلكەن اۋماقتا ورنالاسقان. قازاق حالقى ءتۇرلى تايپادان, رۋدان قۇرالادى. سوندىقتان, ەرتە ۋاقىتتا بۇل اۋماقتا ەتنيكالىق وقيعالار كوپ بولدى, كوپتەگەن ۇلىستار مەكەن ەتىپ, ءبىر-بىرىنە قۇرامداس رەتىندە ورنىقتى. ماديارلار وڭتۇستىك ورالعا جاقىن ماڭدا كوشىپ-قونىپ ءجۇردى. جالپى, حالىقتاردىڭ ەتنوگەنەزىندەگى تىلدىك ايىرماشىلىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋ وتە قيىنعا تۇسكەن بولار ەدى. ويتكەنى, ءتىل الماسادى, وزگەرەدى. كوشپەندىلەر ءتىلى دە وسى كۇيدى وتكەرىپ, زامانعا ساي دامىدى. الايدا, ءبىز تاريحقا گەنەتيكا مەن انتروپولوگيالىق دالەلدەر ارقىلى تەرەڭ بويلاي الامىز. ەتنوگەنەز ءىلىمى عاسىرلاردى اتتاپ وتەدى. ۆەنگريانىڭ ورتالىق انتروپولوگيالىق ينستيتۋتىندا 600-دەن استام باس سۇيەك IX عاسىرعا, ياعني كوشپەندى ماديارلار كاۆكازعا كەلىپ, العاشقى قاعاناتتىقتارىن قۇرعان كەزەڭگە تيەسىلى. بۇل سۇيەكتەر ورتالىق ازيادان تابىلعان سۇيەكتەرگە جاقىن. IX عاسىرداعى ماديارلاردىڭ انتروپولوگيالىق مىنەزدەمەسى كەيىننەن ءبىرتۇتاس قازاق ۇلتىن قۇراعان سول كەزدەگى ءتۇرلى ۇلىستارعا وتە ۇقساس بولىپ كەلەدى. ارال مەن بالقاش تەڭىزدەرى اراسىندا جانە التايعا دەيىنگى ارالىقتا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن حالىقتىڭ ءتۇر-سيپاتى مەن بولمىسىنا وسىدان مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بۇرىنعى ماديارلار قاتتى ۇقسايدى. بۇل ولاردىڭ ورتاق تاريحى مەن ەتنوگەنەزى بولعانىن كورسەتەدى. سونداي-اق, حروموسومالىق تالداۋلارعا قاراساق تا, گەنەتيكالىق ەڭبەكتەرگە كوڭىل اۋدارساق تا قازىرگى ماديار جەرىندە ورتاازيالىق تۇرعىندارعا ءتان كوپتەگەن مۇرالار ساقتالىپ قالعان. قازاق حالقى دا وسىدان 1500-2000 جىل بۇرىن قازىرگى الپەتىنەن ءسال باسقاشالاۋ بولعان.
– ماسەلەن؟
– ماسەلەن, وسىدان 1 مىڭداي جىل بۇرىن قازاق جەرىنە ءسولتۇستىكتەن موڭعول تەكتەس كوپتەگەن حالىقتار كەلدى. ەرتەدەگى قازاقتار مەن ماديارلاردا اسا الشاقتىق بولعان جوق. كەيىننەن ماديارلار باتىسقا كەتتى دە, ەۋروپالىق ناسىلمەن كورشى تۇرىپ, سونداعى مادەنيەتپەن الماستى. دەسە دە, ماديارلار وزدەرىنىڭ باعزىداعى كەلبەتىن ساقتاپ قالدى. ال قازاقتار ءسىبىر مەن سولتۇستىك-شىعىستان كەلگەن حالىقتارمەن ارالاسىپ كەتكەندىكتەن, قازىرگى ءتۇرى باسقاشالاۋ رەڭگە يە بولعان. دەگەنمەن, قازاقتاردىڭ ءار وڭىرگە ءتان ەرەكشەلىكتەرى بار ەكەنىن دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. قازاقتار وتە قۋاتتى مادەنيەتكە يە ەل, ءتىپتى, بايتاق تەرريتورياسىنا قاراماستان, ديالەكتىلەر مۇلدە جوق دەۋگە بولادى. سوندىقتان ۇلكەن حالىق رەتىندە رۋ-تايپالارىنىڭ ءبىر-بىرىنەن گەنەتيكالىق, انتروپولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرى بولعانىمەن, جالپى العاندا, ءبىرتۇتاس ەل ەكەنى كورىنىپ تۇرادى. ال رۋ-تايپا شەجىرەسىن بىلەتىن, انا تىلىنە جەتىك ادام قازاقى قالپىن ساقتايتىنى دا وسى ەلدىڭ ەرەكشەلىگى بولسا كەرەك. ورتالىق ازياداعى كوپتەگەن حالىقتار ءتۇرلى جاعدايمەن باتىسقا جىلجىدى. ولاردىڭ اراسىندا ماديارلار دا بار. اتا-بابالارىمىز ءبىر-بىرىنە وتە جاقىن بولدى. ءبىز ءبىرگە, كورشى تۇردىق. سوندىقتان, ءمادەنيەتىمىزدە عانا ەمەس, گەنەتيكالىق تۇرعىدان تۋىسقاندىعىمىز دا ۇقساس. بۇرىنعى تاريحىمىز ونى بەرىك بايلانىستىراتىن.
– ءسىز ماديار-تۇران قورىنا جەتەكشىلىك ەتەسىز. اتالعان قور نەمەن شۇعىلدانادى؟
– ماديار-تۇران قورى ەكى باعىتتا جۇمىس ىستەيدى. ءبىرىنشىدەن, عىلىمي باعىتتا گەنەتيكا, انتروپولوگيا, تاريح, ەتنوگرافيا جانە حالىق مۋزىكاسىن زەرتتەۋشىلەرمەن بىرگە ەڭبەك ەتەمىز. ەكىنشىدەن, كونە ماديارلار وركەنيەتىنە ءتان ات ويىندارىمەن, كوكپارمەن, ساداق اتۋمەن, قارۋ-جاراق جانە كيىز ءۇي جابدىقتارىن جاساۋمەن, حالىق مۋزىكالىق اسپاپتارىندا ويناۋمەن, ۇلتتىق بيلەردى بيلەۋشىلەرمەن بىرگە جۇمىس ىستەيمىز. ياعني, قۇرىلتاي سياقتى ۇلكەن ءىس-شارالارىمىزدا ماماندارىمىز جيىننىڭ تۇجىرىمداماسىن بەكىتىپ بەرسە, ەكىنشى ماماندارىمىز عىلىمي كەڭەستە كەسىپ-پىشىلگەن دۇنيەنى جۇرتشىلىقتىڭ نازارىنا شىعارىپ ۇسىنادى. مەن ءوزىم ماجارستاندا تۇرامىن. ءبىزدىڭ قورىمىز بۋداپەشت قالاسىندا ءتىركەلگەن. وسى قوعامدىق ۇيىم ارقىلى كۇللى ءتۇركى دۇنيەسىنىڭ قۇندىلىقتارىمەن تانىسامىز, ءوزىمىزدى دە تانىستىرامىز. وسى باعىتتا ءبىر جىل بۇرىن الماتى قالاسى اكىمدىگىمەن بىرگە « ۇلى دالا رۋحى» اتتى شارا وتكىزدىك. وندا كوشپەندىلەردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن مادەنيەتىنەن كورسەتىلىمدەر بولدى. سونداي-اق, عىلىمي باعىتتا قازاقستاننىڭ بارلىق مۋزەيلەرىمەن بايلانىس ورناتىپ, ونداعى سۇيەكتەردى زەرتتەپ, بىرىڭعاي انتروپولوگيالىق بازاعا جيناقتاۋدامىز. بۇل وتە ماڭىزدى جۇمىس. مۇنداي بازا ماجارستاندا بار. وندا ءار عاسىرعا سايكەس جەكەلەگەن ۇلتتار مەن ۇلىستار بويىنشا ءمالىمەتتەر جيناقتالعان. وسى نەگىزدە ورتالىق ازيانىڭ انتروپولوگيالىق بازاسىن تۇزۋدەمىز. بيىل استانادا وتەتىن ەكسپو-دا كونە ماديارلار وركەنيەتىن كورسەتۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
اڭگىمەلەسكەن
دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان»
