قازاقستاندا كاسىپكەرلىك ويداعىداي دامىپ كەلەدى

تاياۋدا حالىقارالىق Heritage Foundation زەرتتەۋ ينستيتۋتى الەم ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىنا جۇرگىزگەن جىل سايىنعى زەرتتەۋىنىڭ قورىتىندىسىن جاريالاپ, ەكونوميكانىڭ ەركىندىگى جاعىنان قازاقستاندى دۇنيە ءجۇزى بويىنشا 42-ءشى ورىندا دەپ تاپتى. وسىلايشا, قازاقستان وتكەن جىلعىمەن سالىستىرعاندا 5,4 پۋنكتكە كوتەرىلىپ, ءبىر جىلدا تىزىمدەگى 68-ءشى ورىننان 42-ءشى ورىنعا جوعارىلاپ وتىر. ەكونوميكالىق ەركىندىكتە اتالعان ينستيتۋت ءۇشىن مەنشىك قۇقىعىنىڭ ساقتالۋى, كاسىپ اشۋعا جانە ونى جۇرگىزۋگە جاعداي جاساۋ, ەڭبەكاقىنىڭ ادال تولەنۋى, ساۋدا قاتىناستارىندا كەدەر­گىنىڭ بولماۋى, مەملەكەتتىڭ بيز­نەستى قىسپاۋى ەسكەرىلەدى. ينستيتۋتتىڭ حابارلاۋىنشا, قازاق­ستاننىڭ ءبىر جىلدا بىرنەشە ساتى العا جىلجۋىنا سەپ بولعان فاك­­تور ەلدەگى مەملەكەتتىك باس­قارۋ­دىڭ وڭ­تا­ي­­­لاندىرىلۋى مەن جەكە­شە­لەن­­دىرۋدىڭ كەزەكتى ناۋقانى بولسا كەرەك. «قازاقستان ەكونوميكاسى سوڭعى ون جىلدا اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ ۇلكەن جەتىستىككە جەتتى. مەم­لەكەتتىڭ ءىرى كاسىپورىندارعا يەلىك ەتۋى ساقتالعانىنا قاراماستان, ەكونوميكا نەگىزىنەن جەكەنىڭ قولىندا. وعان قوسا, قازىر جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانى جالعاسىپ جاتىر. قۇرىلىمدىق رەفورمالاردىڭ ارقاسىندا ساۋدا رەجىمى جاڭارتىلدى», دەلىنگەن زەرتتەۋدە. بۇدان بولەك, وتكەن جىلى ەلىمىزدىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولۋى دا ەكونوميكاداعى زاڭنامانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرعانعا ۇقسايدى. الەم بويىنشا ەكونوميكالىق جاھاندانۋ ۇردىستەرى كەرى كەتىپ جاتقان كەزدە حالىقارالىق ساۋدا مەن بيزنەستى قۇتقاراتىن جالعىز نارسە مەملەكەتتەردىڭ زاڭناماسىندا اشىقتىق پەن تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ەكەنى تۇسىنىكتى. بۇل تۇرعىدا ەكونوميكاسى ەركىن ەلدەردىڭ ءتىزىمىنىڭ كوش باسىن ازيا ەلدەرى باستاپ تۇر. گونكونگ, سينگاپۋر, جاڭا زەلانديا ۇشتىگىنىڭ سوڭىنان شۆەيتساريا مەن اۆستراليا ەرگەن. سونىمەن قاتار, قارقىندى دامۋشى ايماق سانالاتىن وڭتۇستىك امەريكا قۇرلىعىنان چيلي دە ۇزدىك وندىقتان كورىنەدى. بۇلاردان بولەك «وندىق» ىشىندە ەستونيا, كانادا, ءباا مەن يرلانديا بار. جالپى, ەكونوميكانىڭ ەركىن جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋشى فاكتورلار رەتىندە اتالعان ينستيتۋت «بيزنەستىڭ ەركىندىگى», «ساۋدا ەركىندىگى», «سالىق ەركىندىگى», «مەملەكەتتىڭ وسى باعىتتا قارجى ءبولۋى», «ۆاليۋتا ەركىندىگى», «ينۆەستيتسيا ەركىندىگى», «قارجى ەركىندىگى» مەن «مەنشىك قۇقىعىنىڭ ساقتالۋى», سياقتى تالاپتار قويادى. قازاقستاننىڭ ءبىر جىل ىشىندە 26 ورىن العا جىلجۋ سەبەپتەرىن ەكونوميكاداعى وتكەن جىلعى وزگەرىستەردەن ىزدەپ كورۋ كەرەك. ماسەلەن, «بيزنەستىڭ ەركىندىگى», «ساۋدا ەركىندىگى» ەلدىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولۋىنان ەكپىن العان بولۋى ابدەن مۇمكىن. جالپى, وزگە ەلدەرمەن ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ قاتىسۋشى ەلدەردىڭ بارلىعى ءۇشىن مول ارتىقشىلىق اكەلەتىنىن ايتادى. بۇل تۇرعىدا ۇلتتىق زاڭنامانى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋ ارقىلى ەلدەگى بيزنەستىڭ, سونىڭ ىشىندە يمپورت-ەكسپورت قاتىناسىنىڭ دا ىلگەرىلەگەنى انىق. ال «سالىق ەركىندىگى» جاعىنان جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ وتكەن جىلى «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسىپ, سوڭعى بىرنەشە جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان جەڭىلدىكتەر ازىرلەگەنى بەلگىلى. باس­تاپقىدا جۇمىسىن ەندى باستاعان كاسىپكەرلەردى, كەيىن ءىستى بولماعان بارلىق كاسىپكەرلەردى ءۇش جىلعا دەيىن سالىقتان بوساتۋ سالىق ساياساتىنداعى كەي ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرعان ەدى. ينستيتۋت تۇزگەن تىزىمدە قازاقستاندى العا سۇيرەگەن ەڭ ءىرى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى «ۆاليۋتا ەركىندىگى» بولسا كەرەك. ۇلتتىق بانككە باس بولىپ كەلگەن كەزدەگى نەگىزگى تاپسىرماسى تەڭگەنى ەركىن اينالىمدا ۇستاۋ بولعان دانيار اقىشەۆ ءبىر جىل ىشىندە ەلدەگى قارجى-ۆاليۋتا ساياساتىنا ەكپىن بەردى. تەڭگەنىڭ دوللارعا شاققانداعى باعامى 370-كە دەيىن جەتكەن كەزدە دە باستاپقى ستراتەگياسىنان باس تارتپاعان باس بانك ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ۇلتتىق ۆاليۋتانى جوعارى كوتەرە الدى. ناتيجەسىندە, جىل باسىن نىعايۋمەن باستاعان تەڭگە, كۇنى كەشە عانا 14 ايلىق ماكسيمۋمعا دەيىن نىعايىپ وتىر. ارينە, ءبىرىنشى كەزەكتە تەڭگەنىڭ كوتەرىلۋىنە مۇنايدىڭ قىمباتتاۋى سەبەپ. دەگەنمەن, بۇگىندە تەڭگەنىڭ باعامى شيكىزات نارىعىن­داعى ءبىر-ەكى كۇندىك تولقۋلارعا توتەپ بەرە الاتىن دەڭگەيگە جەتتى. وسى جۇمىستاردى وڭ باعالاعان پرەزيدەنت تە ەندى باس بانكتىڭ قۇزىرەتىن كەڭەيتىپ, قارجى ينستيتۋتىنا ەندى ۇلتتىق ەكو­نوميكانىڭ دا ءبىر شەتىن ۇستاتپاق. «ينۆەستيتسيا ەركىندىگىن» قامتاماسىز ەتۋدە دە 2016 جىل قازاقستاننىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگاندارى ءۇشىن جەمىستى بولعانعا ۇقسايدى. شيكىزات داعدارىسى كەزىندە تەرىس اينالا باستاعان ينۆەس­تورلار بىلتىردان باستاپ قايتا بەت بۇردى. جالپى, ينۆەستيتسيا تارتۋدى وڭايلاتۋ مەن شەتەلدىكتەردى تارتۋ باعىتىندا جاسالعان ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا قابىلدانعان «شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋ» تۋرالى زاڭى بولدى. ال بيىلدان باستاپ جۇمىس ىستەيتىن «Kazakh Invest» كومپانياسى حالىقارالىق ءىرى ينۆەستورلاردىڭ وتاندىق بيزنەسكە قارجى سالۋىنا جاعداي جاساماق. ۇزىن سانى 186 ەل قاتىسقان تىزىمدە مەملەكەتتەر «ەركىن», «بارىنشا ەركىن», «قوڭىرجاي ەركىن», «ەركىندىگى تومەن» جانە «ەركىن ەمەس» بولىپ بەس سانات بويىنشا جىكتەلگەن. قازاقستان وسىلاردىڭ ىشىندە «قوڭىرجاي ەركىن» ەلدەر قاتارىندا. مۇمكىن بولعان بەس ساتىنىڭ ۇشەۋىن باعىندىرعان. ياعني, بىزدەگى ەكونوميكا ەركىندىگى «قانا­عات­تانارلىق» دارەجەدە. باۋىرجان مۇقانوۆ, «ەگەمەن قازاقستان»