ءاليحاننىڭ اماناتى

بۇگىن اقتاۋ قالاسىنداعى ن.ءجانتورين اتىنداعى وبلىستىق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا ء"اليحاننىڭ اماناتى" پەساسىنىڭ پرەمەراسى وتەدى. قويىلىمنىڭ رەجيسسەرى - گۇلسينا مەرعاليەۆا. كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, ۇلت-ازاتتىق جانە الاش قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى, الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى ءاليحان بوكەيحان تۋرالى جازىلعان زەرتتەۋ ەڭبەكتەر بارشىلىق. سولاردىڭ قاتارىندا ارنايى پەسا جازىلىپ, ەندى, مىنە, تەاتر تورىندە ساحنالانعالى وتىر. وسىعان بايلانىستى ءبىز وسى پەسانىڭ اۆتورى نارتاي ساۋدانبەك ۇلىمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – نارتاي ساۋدانبەك ۇلى, بىلتىر ەلىمىزدە ۇلت كوسەمى اتانعان ءاليحان بوكەيحاننىڭ 150 جىلدىعى اتالىپ ءوتتى. بيىل الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ قۇ­رىلعانىنا 100 جىل تولۋىنا بايلا­نىس­تى كوپتەگەن ءىس-شارالار قولعا الى­نۋدا. ارينە, ء«اليحاننىڭ امانا­تى» پەساسىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە وسى­ناۋ ءدۇبىرلى مەرەيتويلاردىڭ دا اسە­رى تيگەنى انىق. دەگەنمەن دە ومىردە بول­عان تاريحي تۇلعالار تۋرالى جازۋعا قا­لاي تاۋەكەل ەتتىڭىز؟ – سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق س.مۇقانوۆ تەاترىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىمدە شوقان ءۋاليحانوۆ تۋرالى كوپ ەستىدىم. شىنىن ايتۋ كەرەك, شوقان تۋرالى ەلدىڭ پىكىرى ەكى ءتۇر­لى. «ورىستىڭ جانسىزى» دەپ قارا­لا­ي­تىندار دا بار. ءتىپتى, شوقان دەگەن ەسىمىنىڭ ءوزى شوقىندى بولعاننان كەي­ىن وزگەرتكەن دەگەن مۇلدەم قيسىنعا كەل­مەيتىن اڭگىمە ايتادى. قازاقتىڭ ماڭ­داي­ىنا بىتكەن جارىق جۇلدىزى تۋرالى جازىلعان س.مۇقانوۆتىڭ «اققان جۇل­دىز» رومانىن دا وقىپ شىقتىم. قىسقاسى شوقاندى ءبىراز زەرتتەدىم. سو­دان الگى قارالاۋشىلارعا جاۋاپ رەتىندە العاش رەت «شەمەن» دەگەن پەسا جازدىم. ارىپتەستەرىم, وبالى نە كە­رەك, جاقسى باعا بەردى. كوپ ۇزاماي اق­تاۋلىق گۇلسينا مەرعاليەۆا دەگەن رەجيسسەر «پەسا جازۋداعى ءتىلىڭ جاتىق ەكەن, وقيعالار دا جاقسى ءوربيدى», دەپ قازاقتىڭ بەس ارىسى تۋرالى ءبىر جاقسى دۇنيە جازىپ بەرۋدى ءوتىندى. ارينە, بۇل مەنى جىگەرلەندىرىپ, قاتتى قۋانتقانىمەن, تاريحي تۇلعالار تۋرالى پەسا جازۋدان باس تارتتىم. سەبەبى, قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن بەس تۇلعانى ءبىر پەساعا سىيدىرۋ مۇمكىن ەمەس بولىپ كورىندى. شىنىمدى ايتايىن, وعان بىردەن تاۋەكەل دە ەتە الما­دىم. سودان ءبىر ارىپتەسىم ءاليحان بوكەيحان تۋرالى جاز دەگەن وي تاستاپ, وسى تۇلعانىڭ ءومىرى تۋ­رالى زەرتتەۋدى باس­­تادىم. بۇل باعىتتا اقىلشى, كە­ڭەس­شى كەرەك بولعاندىقتان, تاريحشى سۇلتان-حان اققۇل ۇلىمەن سويلەسىپ, ول كىسى ءاليحان تۋرالى جازعان 6 تومدىق كىتابىن بەردى. سونىمەن, بۇل ىسكە قۇل­شىنا كىرىستىم. ايتسە دە, پەسانى جا­زۋعا وتىرعاندا العاشىندا دەرەك­تەر­دىڭ لەگىنەن شىعا الماي قالعان كەز­­دەرىم دە بولدى. بوكەيحان تۋرالى جي­­ناعان اقپاراتتارىم وتە كوپ بولدى. ىشى­نەن شەر­تىپ ءجۇرىپ تاڭداۋلىسىن عانا شى­عار­ماما پايدالاندىم. – ءوزىڭىزدىڭ نەگىزگى ماماندىعىڭىز اك­تەر ەكەن. ارينە, ساحنا تورىندە ءجۇ­رىپ, سول سالانىڭ قىر-سىرىن بىل­گە­نىڭىزبەن, پەسا, دراما جازۋ مۇلدەم باس­قا دۇنيە ەمەس پە؟ – ايتايىن دەپ تۇرعان ويىڭىزدى ءتۇسىندىم... ءيا, مەن ت.جۇرگەنوۆ اتىن­دا­عى ونەر اكادەمياسىن ءبىتىردىم. ما­مان­دىعىم – تەاتر جانە كينو اكتەرى. تەاتر­دا 20 جىلدان استام ۋاقىت جۇمىس ىس­تەدىم. اراسىندا كينولارعا دا ءتۇستىم. ارينە, «شىمشىق سويسا دا قاساپشى سويسىن» دەگەن, ءار سالانىڭ قىر-سىرىن ءوز مامانى عانا جاقسى ءتۇسىنىپ, بىلسە كەرەك. ايتسە دە تاريحتا اكتەر بولىپ ءجۇرىپ, پەسا جازۋمەن اينالىسقاندار وتە كوپ. ايگىلى شەكسپيردىڭ ءوزى اكتەر بولعان. مولەردىڭ دە ماماندىعى اكتەرلىققا جاقىن. شەكسپيردىڭ شىعارمالارى ءالى كۇنگە ساحنا تورىنەن تۇسپەي كەلە جاتقانىنىڭ ءبىر سىرى سول اكتەرلىق تاجىريبەسىنىڭ مولدىعىنان دەپ تە ويلايمىن. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى «ەڭلىك-كەبەكتى» جازىپ ءارى سول سپەكتاكلدە ءبىر ءرولدى ويناپ, كەم-كەتىگىن تۇزەدى ەمەس پە؟ سوندىقتان پەسانى ساحنانى تۇسىنەتىن, بىلەتىن ادام جازسا, اناعۇرلىم جاقسى دۇنيە شىعار ەدى. – سوڭعى جىلدارى امىرە قاشاۋ­باەۆ, مۇستافا شوقاي جانە باسقا دا تاريحي تۇلعالارىمىز تۋرالى كوپ­تە­گەن فيلمدەر ءتۇسىرىلىپ, درامالار جا­زىلۋدا. جاسىراتىنى جوق, جۇرت ءالى دە بۇل تۇلعالاردىڭ تاعدىرى تۋرالى تە­رەڭىرەك بىلمەيدى... – دۇرىس ايتاسىز. شىنىندا قازىر بوكەيحاندى كوشەدە ءوتىپ بارا جاتقان بىرەۋدەن توسىننان سۇراپ قالساڭ, بىلمەي جاتسا وعان تاڭعالۋدىڭ قاجەتى جوق. بىلەتىندەردىڭ ءوزى الاشورداشى دەپ ايتۋى مۇمكىن. ءارى قاراي تەرەڭىرەك ەش­تەڭە دەي المايدى. مىنە, وسىدان كەيىن تەاتر­لاردىڭ قىزمەت ەتۋ فۋنكتسياسى وز­گەرىپ بارا جاتىر دەپ ايتۋعا بولادى. قازىر بۇل قاسيەتتى شاڭىراق تەك ونەر ورداسى عانا ەمەس, ءبىلىم ور­دا­سىنىڭ دا مىندەتىن اتقاراتىن سياق­­تى. مىسالى, ق.قۋانىشباەۆ تەات­رى «ساكەن سۇڭقار» دەگەن سپەكتا­كل قويدى. سول قويىلىمنان كەيىن س.سەي­فۋ­ل­ليندى ەندى تانىپ-ءبىلىپ جات­قان مەك­تەپ وقۋشىلارىن كوردىم. بالا­لار­­دىڭ «سەي­فۋللين كوشەسى وسى كىسىنىڭ اتى­نا قويىلىپتى, ول وسىنداي كۇشتى كى­سى بولعان ەكەن عوي» دەپ اڭگىمەلەسىپ با­­را جات­قانىن ەستىپ, ءوزىم دە ايران-اسىر بولدىم. مىنە, جىل بويى كىتاپ بەر­مەگەن نارسەنى ءبىر جارىم ساعاتتا تەاتر بەردى. وسى­دان كەيىن تاريحي تۇلعالارىمىز تۋ­رالى جازىلعان دۇنيەلەردىڭ كوبەي­گە­نىنە تەك قۋانۋىمىز كەرەك. ارينە, ونىڭ ساپاسى, مازمۇنى, شىندىعى, ول باسقا اڭگىمە. ەڭ باستىسى, ەل وسىنداي دۇنيەلەر ارقىلى تانىمال تۇلعالار تۋرالى تەرەڭىرەك بىلە باستادى. تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا 25 جىلدان اسسا دا ءاليحان تۋرالى كوركەم شىعارمالار وتە از جازىلىپتى. بىلتىر 150 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ەرسايىن تولەۋباي دەگەن رەجيسسەر ءاليحان بوكەيحانعا ارناپ پەسا جازدى. ونى سىناعاندار دا كوپ بولدى. ءتىپتى قاتتى-قاتتى ايتقاندار دا كەزدەستى. ءوز باسىم بۇل تاقىرىپقا دا بىرەۋ جول سالدى-اۋ دەپ قۋاندىم. مە­نىڭ­شە, پەسالاردىڭ كوپ بولعانىنان ۇتىل­ماي­مىز. رەجيسسەرلەر سولاردىڭ جاق­سى­سىن تاڭداپ الىپ, ساحناعا شىعارار ەدى. سوندىقتان دا ءاليحان بوكەيحان تۋ­رالى ءالى دە جازا ءتۇسۋ كەرەك. – ء«اليحاننىڭ اماناتى» پەسا­سىن جازۋ سىزگە قانشالىقتى قيىن­عا ءتۇس­­تى؟ بۇل شىعارمادا بوكەيحاننىڭ ءومىرىن, كۇرەس جولىن, ەل ءۇشىن سى­ڭىر­­گەن ەڭبەگىن كورسەتە وتىرىپ, قان­داي وي ءتۇيدىڭىز؟ – ارينە, ءبىر شىعارمادا ءاليحاننىڭ كەلبەتىن, تۇلعاسىن تولىق اشىپ تاستادىم دەپ ايتا المايمىن. قانشاما جىل­دان بەرى وسى تاقىرىپتى تەرەڭى­رەك زەرت­تەپ جۇرگەن مىقتى ءالي­حان­تانۋ­شى­لاردىڭ ءوزى ونى تولىق تانى­دىم دەپ ايتا الماسا كەرەك. بۇل كوركەم شىعارما عوي. سوندىقتان كەيدە قاپتاعان دەرەكتەردەن بويدى الىپ قاشىپ, قيالعا دا ەرىك بەرۋ كەرەك بولدى. ءاليحان ءومىر بويى ۇلتىنىڭ كوزى اشىق, ساۋاتتى بولۋىن اڭساپ ءوتتى. ەل مەن ەلدى تەك ءبىلىم عانا تەڭەستىرەتىنىن ءتۇسىندى. «قازاقتىڭ حان بالاسىندا حاقىسى بار ەدى, سول حاقىسىن بەرۋىم كەرەك, ولگەنشە حالقىما قىزمەت ەتەمىن» دەگەن ءاليحان شىنىندا ۇلى تۇلعا. سول زامانداعى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ بارلىعى ءاليحاندى ۇلت كوسەمى دەپ سانادى. ء«ار ۇرپاق وزىنە تيەسىلى اماناتتى جەتەر جەرىنە دەيىن جەتكىزىپ كە­تۋى كەرەك. جەتكىزە الماساق, كەلەر ۇر­­پاققا كوتەرە المايتىن ۇلكەن جۇك تاس­تاپ كەتەمىز», دەگەن ءاليحان. بۇل شى­عارمام الاش قايراتكەرلەرىنىڭ امان­اتىن جەتكىزۋ, ەل ءۇشىن جانىن پي­دا ەتكەن وسىناۋ تۇلعالاردى بۇگىنگى ۇرپاق جاقىنىراق تاني تۇسسە, ەل ءۇشىن ەتكەن ەڭبەگىن, كۇرەس جولىن بىلسە, قۇرمەتتەسە, جۇرەگىندە ساقتاسا دەگەن نيەتپەن جازىلدى. – اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ورالحان ءداۋىت, «ەگەمەن قازاقستان»