ەستەرىڭىزگە سالىپ وتسەم ارتىق بولماس, اقشا بەس ءتۇرلى قىزمەت اتقارادى: قۇن ولشەمى, اينالىس قۇرالى, تولەم قۇرالى, بايلىق پەن قازىنا جيناقتاۋ قۇرالى جانە دۇنيەجۇزىلىك اقشا. وكىنىشتىسى, ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدا تەڭگەگە اقشا رەتىندە ەكى-اق قىزمەت تيەسىلى بولىپ قالدى. ول – اينالىس قۇرالى جانە تولەم قۇرالى... ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەتتىڭ ۇستانىمدارىنىڭ السىزدىگىنەن قازىنا جيناقتاۋ قىزمەتتەرىن اقش دوللارىنا شاعىپ, «شارتتى ەسەپ بىرلىگى» دەگەن اتاۋ ەنگىزىپ, دوللاردىڭ شاشباۋىن كوتەرۋگە جول بەرىلدى. جىلجىمايتىن دا, جىلجىمالى دا م ۇلىكتەردەن باستاپ نان-تۇزعا دەيىنگى بۇكىل تاۋار, قىزمەتتەردىڭ باعاسى «شارتتى ەسەپ بىرلىگى» – اقش دوللارىمەن ەسەپتەلىپ بارىپ, تەڭگەگە ايىرباس باعامىمەن اۋدارىپ باعالانعان ءداۋىر بولدى. ناتيجەسىندە كوپشىلىك ءوز تابىسىن جوعالتپاي ساقتاۋ ءۇشىن دوللارعا سەنىم ارتۋعا كوشتى. تۇسكەن تابىسىن دەرەۋ دوللارعا اينالدىرماسا الاڭداپ, ويىن-كۇلكىدەن ايرىلاتىن كۇيگە جەتتى. مىنە, بۇل تەڭگەنىڭ دوللارعا شاققاندا قۇنسىزدانۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبىنە اينالادى. ونىڭ ۇستىنە قازاقستاندىق بانكتەردە شەت ەل ۆاليۋتاسىمەن دەپوزيت اشۋعا رۇقسات ەتىلىپ, سالىمدارعا ەسەپ شارتتارى بويىنشا 3 پايىزدىق ءوسىم كەپىلدەندىرىلدى. ەندى ماسەلەگە تەرەڭىرەك بويلاۋ ءۇشىن تەڭگە مەن دوللار ارا سالماعىن انىقتايتىن سۇرانىس پەن ۇسىنىس كولەمدەرىن قاراستىرىپ, وسىعان سايكەس وسى ەكى ۆاليۋتاعا دەگەن سۇرانىس پەن ۇسىنىس كولەمىن انىقتايتىن فاكتورلارعا توقتالايىق. اۋەلى «دوللارعا دەگەن سۇرانىستى جاسايتىندار كىمدەر؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەلىك. ەڭ الدىمەن, بۇل – سىرتتان تاۋار اكەلەتىن يمپورت ۇلەسى. شەت ەلدەگى وندىرۋشىلەر بىزدەن بارعان ساتىپ الۋشىلارعا ءوز تاۋارلارىن تەڭگەگە ساتپاسى تۇسىنىكتى. ەندەشە, زاڭدى دا, جەكە تۇلعالار دا ءوز تەڭگەلەرىن دوللارعا ايىرباستاپ بارىپ, شەت ەلگە تاۋار الۋعا ساپار شەگەدى. ەكىنشى, دوللارعا سۇرانىس تۋدىراتىندار – شەت ەلگە وقۋعا, ءىسساپار, دەمالىس, ەمدەلۋ, ساياحاتتاۋ سياقتى سەبەپتەرمەن جول جۇرەتىن ازاماتتار. ءۇشىنشى توپ – بۇلار ءوز بولاشاعىن قازاقستانمەن بايلانىستىرمايتىن, «جۇك ۇستىندە وتىرعاندار». ولار شەت ەلدەردەن ءۇي-جاي, ياحتا, ۆيللا ساتىپ الۋ ءۇشىن تەڭگەلەرىن دوللارعا ايىرباستاپ, دوللارعا دەگەن ۇستەمە سۇرانىس تۋدىرادى. ءتورتىنشى توپ – بۇل قاراپايىم كوپشىلىك. ءوزىنىڭ تەڭگەمەن تاپقان-تايانعانى قۇنىن جوعالتىپ الادى-اۋ دەپ الاڭداپ, تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋىنان, ينفلياتسيادان, دەۆالۆاتسيادان ابدەن جاۋىر بولعان حالىق. قولىنا تۇسكەن از اقشاسىن دەرەۋ دوللارعا ايىرباستاپ بارىپ سابىر تاباتىندار... ەندى دوللاردى ۇسىنۋشىلارعا سيپاتتاما بەرەلىك, العاشقى دوللار ۇسىنىسىن قۇرۋشىلار شەت ەلگە تاۋار ساتۋشى – ەكسپورتتاۋشىلار. ولار شەت ەلدە دوللارمەن ساۋدا جاساپ, تۇسكەن تابىسىن ەلدە تەڭگەگە ايىرباستاپ, دوللاردى وتكىزىپ تەڭگەگە سۇرانىس تۋدىراتىندار بولىپ تابىلادى. نەعۇرلىم ەكسپورت كولەمى مول بولسا, سوعۇرلىم تەڭگەنىڭ مارتەبەسى ءوسىپ, دوللار بەيتاراپتانادى. ەكىنشى دوللار ۇسىنىسىن قۇرايتىن توپ: شەت ەلدەن ءبىزدىڭ ەلگە وقۋعا, ىسساپارمەن كەلگەندەر, تۋريستەر, دەمالۋشىلار مەن ەمدەلۋگە كەلگەندەر. بۇلار وزدەرىمەن دوللار الا كەلىپ, كۇندەلىكتى قاجەتتىلىكتەرىن وتەۋ ءۇشىن تەڭگەگە ايىرباستاۋشىلار, ياعني تەڭگەگە سۇرانىس تۋدىرۋشىلار. بۇل توپتا, اسىرەسە, تۋريستەردىڭ ءرولى ەرەكشە. كەشە عانا دوللاردىڭ قۇنى 336 تەڭگەدەن 328 تەڭگەگە ءتۇسۋى – الماتىداعى ۋنيۆەرسياداعا كەلگەن 2 مىڭنان استام قوناقتاردىڭ اسەرى. ءۇشىنشى توپ شەت ەلدەن ءبىزدىڭ ەلگە قونىس اۋدارۋشىلار, ورالماندار جانە قازاقستان ازاماتتىعىنا يە بولۋشىلار. ولار دا شەت ەل ۆاليۋتاسىن ەلگە اكەلىپ, تەڭگەگە ايىرباستايدى. تەڭگەنىڭ قادىرىن ونىڭ باعامىنا ءۇشىنشى دۇركىن وزگەرتۋ ەنگىزىلگەن 2015 جىلدان كەيىن عانا ۇلتتىق بانك مويىنداي باستادى. دوللارسىزداندىرۋ قاجەتتىلىگى جاريالاندى. قازاقستان بانكتەرىنە دوللارلىق دەپوزيتتەرگە بەرىلەتىن جىل سايىنعى سىياقىنى 3 پايىزدان 2 پايىزعا شەگەردى. ال كەرىسىنشە, تەڭگەدەگى سالىمداردىڭ جىلدىق سىياقىسى 14 پايىزعا كوتەرىلدى. الايدا, بۇل قوماقتى بولىپ كورىنگەنىمەن, 2015 جىلعى ينفلياتسيا دەڭگەيى 13,5 پايىز بولعانىن ەسكەرسەك, مۇنداي مەملەكەتتىك تەڭگەنى قولداۋ شاراسى ماردىمسىز – تەڭگەلىك دەپوزيت 0,5 پايىز عانا تابىس اكەلدى, ال دوللار دەپوزيتى 2 پايىز تابىس بەرگەنىن كورەمىز. سايىپ كەلگەندە, تەڭگەمىزدىڭ قۇندىلىعى – ەكونوميكامىزدىڭ دامۋ دارەجەسىنىڭ, دۇنيە جۇزىندەگى حالىقارالىق بەدەلىنىڭ كورسەتكىشى. ەكسپورت قۋاتتى بولسا, شەت ەلدەن تۋريستەر اعىلىپ كەلىپ جاتسا, ال حالقىمىز الاڭسىز ءوز تابىسىن تەڭگەمەن ەسەپتەپ, ۇتىلماي جيعان-تەرگەنىنىڭ قۇنىن جوعالتپاي, بانككە تەڭگەمەن سالىپ, ينفلياتسيادان تىس 3-5 پايىز ءتۇسىم تۇسىرسە, وندا تەڭگەمىزدىڭ دوللارعا شاققانداعى قۇندىلىعى ارتا تۇسەرى انىق. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدەگى ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا مۇرىندىق بولار ەدى.
جانگەلدى شىمشىقوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
