نارىق قاتىناسىنا كوشكەلى بەرى ۇكىمەت اۋىلدى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءتۇرلى جولىن قاراستىردى, ءالى دە ىزدەنىس ۇستىندە. ەگەمەندىك العان جىلدارى بارلىق اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارىنىڭ مەملەكەت الدىنداعى قارىزى كەشىرىلىپ, سول كەزدەن باستاپ الىنعان قارىز قايتارىمدى بولۋى جوسپارلاندى. ول قارىزدار دا قايتپادى, ونى پارلامەنت بىرنەشە رەت كەيىنگە شەگەردى. 95-جىلدارى مەملەكەتتىك قارجىلاي قولداۋ اۋدان اكىمدەرىنە جۇكتەلدى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ جاعدايى قيىنداۋ كەزدە بولىنگەن قارجى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ءبارىن قولداۋعا جەتپەدى, از قارجى تامىر-تانىستان, جاقىن-جۋىقتاردان ارتىلمادى. مۇنى بايقاعان ۇكىمەت ول قارجىنى وبلىس اكىمدىگى ارقىلى ۇلەستىرىپ كوردى, ونداعىلار جەر-جەردەگى ناقتى جاعدايدى بىلە بەرمەگەندىكتەن جانە ولار دا سەنىمدىلەردى ءوز تانىستارىنان ىزدەگەندىكتەن جاڭاعى قاتەلىكتەر قايتالاندى. سوسىن ۇكىمەت اسا ءزارۋ زاتتاردى: ەگىلەتىن داقىل تۇقىمىن, تىڭايتقىشتار مەن حيميكاتتاردى ارزانداتىپ بەرۋدى قولعا الدى, ساتىپ الۋ مەن ۇلەستىرۋدىڭ اراسىنداعى شىعىندى موينىنا الدى. ول دا تولىق قايتارىم بەرمەدى. بارلىق جەردە سانا فاكتورى العا شىعا بەردى. 2006 جىلى شارۋالاردىڭ ءاربىر گەكتارىنا سۋبسيديا بەرۋ زاڭداستىرىلدى. ول دا باياعى سوتسياليستىك تەڭگەرمەشىلىكتىڭ قايتالانۋى ەدى. قولىمدى كوكىرەگىمە قويىپ ايتار بولسام, شارۋالار سول قارجىنىڭ باسىم بولىگىن جەردى ساقتاۋعا, توزدىرماۋعا, جەرگە ەككەن داقىلدارىن كۇتىپ-وڭدەۋگە جۇمساعان جوق. قارجىنى جىلىنا ءبىر رەت ەمەس, ساتىلاپ تا بەردى, ول اقشا تىم از بولىپ شىقتى دا ەشتەڭەگە جەتپەدى, ءسويتىپ, اقشا العان ساتتە كۇندەلىكتى تىرشىلىككە, توي مەن قۇدالىققا جۇمسالىپ كەتىپ جاتتى. اقشانىڭ كوزى جوق, قانشا بار بولسا, سونشا كەتەدى. وسى زاڭ ماجىلىستە تالقىلانعان كەزدە وندا زاڭگەر ەدىم, بۇل سۋبسيديا ماقساتتى جۇمسالمايدى دەپ قارسى بولعان ەدىم. مۇنداعى رەتتەلۋى قيىن ءبىر ماسەلە – سۋبسيديا بارلىق سۋبەكتىلەرگە جەتپەيدى. سوندىقتان ونى «تاڭداۋلىلارعا» عانا بەرۋگە جول اشىلادى. قازىر ۇكىمەت سۋبسيديانىڭ ءتيىمسىز پايدالانىلىپ جاتقانىن بايقاپ, بۇل تاسىلدەن باس تارتىپ, كىم قۇرال-جابدىق الار بولسا, سوعان بەرىلەدى دەگەن شەشىم شىقتى. بۇل ءتاسىلدىڭ پروگرەسسيۆتى جاعى بار, ول – شارۋالاردى بىرىگۋگە يتەرمەلەيدى. سۋارمالى جەردەگى قاراماعىندا 2-3 گەكتار جەرى بار شارۋاعا, ەگەر باسقالارمەن كووپەراتسيا جاساماسا, بۇل قولداۋ جاردەم بەرە المايدى. بىزدە كووپەراتسيا جولىمەن بىرلەسكەندەر سانى 1,33 پايىز عانا. ال اقش پەن فرانتسيادا – 100 پايىز, يسپانيادا – 120 پايىز, نيدەرلاندىدا – 140 پايىز. اۋىلدى دامىتۋعا قاتىستى ءسوز قوزعالعاندا مەملەكەتتىك قولداۋ شارۋالارعا ناقتى جەتپەيدى دەگەن اڭگىمە دە راس. ەلدە 173 مىڭداي اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى بار, ونىڭ 165 مىڭى شارۋا قوجالىقتارى. ۇكىمەت نەمەسە جەرگىلىكتى بيلىك ولاردىڭ اربىرىنە جەكە-جەكە بارىپ, اقشا ۇلەستىرۋى مۇمكىن ەمەس قوي. وسىلاي ۇيىمداسۋىن قالايتىندار كوپ. سوتسياليزم كەزىندەگىدەي بولسا دەيدى. بىراق ول مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى, العان نەسيەنىڭ قايتارىم تاۋەكەلى دەگەن بار, ول بارلىق قوجالىقتاردا بىردەي ەمەس. مەملەكەت بەرگەن اقشانىڭ قايتارىمدى بولۋىن قاداعالايدى. ول ءۇشىن كەپىلدىك م ۇلىك تالاپ ەتەدى. ونى قويىپ قارجى الۋعا كوپ قوجالىقتاردىڭ شاماسى كەلمەيدى. سوسىن وكپەلەيدى. وكپەلىلەر, اسىرەسە, حالىق ءجيى ورنالاسقان سۋارمالى وڭىردە كوپ. سوندىقتان دا ۇكىمەت ورگاندارى ۇساق شارۋالارعا بىرىگۋدى ۇسىنادى. ونى دا ۇيىمداستىرۋ وڭاي بولىپ جاتقان جوق, وعان بىرنەشە سەبەپ بار. بىرىنشىدەن, شارۋالار جەرى وتە از بولسا دا, وزدەرىن مەنشىك يەسى رەتىندە سەزىنىپ قالدى, بىرىكسەك جەردەن ايىرىلىپ قالامىز با دەپ قورقادى. ەكىنشىدەن, تابىس جوق دەپ قانشا ايتسا دا, جىل سايىن ۇقىپتى شارۋا تابىسسىز قالمايدى, سول تابىستى دا الا الماي قالامىز با دەپ ۋايىمدايدى. وعان نەگىز بار, استىقتى وڭىرلەردە جەرلەرىن ءىرى كاسىپورىندارعا بەرىپ, بىرىگىپ جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقان شارۋالاردىڭ ىشىندە وزدەرىنە تيەسىلى ديۆيدەندىن تولىق الىپ جاتقاندار وتە از. ۇشىنشىدەن, زاڭدارعا سايكەس شارۋا قوجالىقتارىنىڭ بىرىگۋى ەرىكتى تۇردە عانا جاسالۋى ءتيىس, بىرىگۋ ءۇشىن جەردىڭ يەلىگىنە, تابىس بولىسىنە قاتىستى ناقتى كەپىلدىكتەر بەرىلەتىن جانە بىرلەسكەن قۇرىلىمداردىڭ جۇمىسىن رەتتەيتىن زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋ قاجەت. اۋىل اكىمدەرى جايىندا ەرەكشە توقتالعىمىز كەلەدى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى 2001 جىلى 23 قاڭتاردا قابىلداندى. بۇل زاڭنىڭ وندا بەلگىلەنگەن تالاپتارعا ساي قولدانىلۋى ساتىلاپ جۇزەگە اسىپ كەلەدى. قازىرشە ولار «مەملەكەتتىك بيلىك كاسىپكەرلىكتىڭ ىسىنە ارالاسپاسىن» دەگەن تالاپتى ءوز پايداسىنا ءتۇسىنىپ, تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە جاۋاپ بەرۋدىڭ جوعارىعا ەسەپ بەرىپ تۇراتىن ساتتەرىن عانا ورىنداپ, ءوز تۇرعىندارى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنبەي وتىر...
مىرزاگەلدى كەمەل,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
